Talaıly taǵdyr, talassyz talant ıesi, jazýshy Ibragım Salahovtyń óz qolymen jazǵan ómirbaıanyn oblystyq arhıvte qujat aqtaryp otyryp kezdestirgenmin. 80-jyldardyń orta sheninde oblystyq «Kókshetaý pravdasy» gazetinde tilshilik tirshiligimdi bastaǵan kezim. Gazettiń redaktory, jazýshy Janaıdar aǵa Mýsınniń tapsyrmasymen qala irgesindegi Krasnoıar selosyna baryp, jazýshymen júzdeskenim esimde. Arada qanshama jyl ótti. Suhbatta ádebıet týraly az-kem áńgime bolǵan shyǵar, al ómirbaıany, kórgen qısapsyz qıynshylyǵy jaıly keıin bildim. Birde óz ana tilinde, ıakı tatarsha, endi birde qazaqsha, aragidik orys tilinde jazylǵan ómirbaıanyn muqııat oqyp shyqtym. Adam balasy taǵdyrdyń tálkegi myń batpan bolsa da, kótere beredi eken-aý, álde burynǵynyń adamdary emenniń ıir butaǵyndaı myqty boldy ma eken?..
О́mirbaıanyn dúnıe dereginen bastaǵan. Kókshetaý qalasynda 1911 jyldyń 30 tamyzy kúni dúnıege keldim depti. Ákesi Nızamı – aǵash sheberi, anasy Magıdjamal – úı sharýasyndaǵy áıel. Ata jurty – Tatarstannyń Baltashy aýdany. 1900 jyly jumys izdep saparǵa shyqqanda, dám-tuzy bizdiń elden buıyrǵan. Anasy ákesine qaraǵanda saýatty bolsa kerek. Bolashaq jazýshyǵa kishkentaı kezinen namaz oqýdy úıretken. Al ákesi meshitke oraza, qurban aıttarynda ǵana barady eken. Alty jasqa tolǵanda anasy Murtaza moldaǵa jetektep alyp baryp, «eti seniki, súıegi meniki» degen. 1920 jyly Kókshetaýda alǵashqy tatar mektebi ashylady. Ibragım aǵaı úsh jyl medresede oqyp, saýat ashqannan keıin osy mekteptiń tabaldyryǵyn attaǵan. Tórtinshi klasta oqyp júrgende mektepte qabyrǵa gazeti shyǵarylatyn bolyp, onyń redaktory etip bolashaq jazýshyny taǵaıyndaıdy. Gazet aıyna eki ret shyǵyp turǵan. Bolashaq jazýshy osy kezden bastap qabyrǵa gazetine mektep ómiri týraly shaǵyn habarlar, maqalalar jazyp otyrǵan. Esteliktiń eń bir ádemi jeri dostyq týraly. «Osy bir tamyr degen sózden janyńa shýaq esip turady. Adam boıyndaǵy bar izgilik, janashyrlyq, qamqorlyq osy uǵymǵa sińip ketkendeı. 1919 jyl edi. Áke qyzyl armııa qatarynda. Biz úıde úsheý edik. Anam, men jáne aq bas sıyr. Asyraýshymyz aq bas sıyrdy otbasynyń bir múshesi sanaıtynbyz. Tańerteń tabynǵa sıyrdy qosqanda, anam meni oıatpaı, ózi turatyn. Al, men qaltama bir úzim nandy salyp alyp, aq bas sıyrdy keshke qarsy alatynmyn. Kúnderdiń bir kúninde sıyr tabynǵa erip kelmeı qaldy. Qaltamdaǵy nan ózime buıyrdy.
– Allanyń qarǵysy tıdi, – deıdi sıyrshy, – senderdiń sıyrlaryńa jaı oǵy túsip óldi. Shamasy, janynda shaıtan tyǵylyp turǵan bolýy múmkin. Jaman habardy estigen anam jylap jiberdi.
«Ne úshin bizdi munshalyqty jazalady eken?» dep eki kózinen sorǵalap aqqan jasty tyıa almaı eńkildedi-aı kelip.
Sol kúnnen bastap bizdiń dastarqanǵa sút, irimshik, maı qoıylmaıtyn boldy. Men de Buqpa taýynyń baýraıynan mań-mań basyp qalaǵa qulaıtyn tabyndy qarsy almaıtyn boldym.
Bir kúni anamnyń janushyra aıǵaılap: «Balam, tezirek kel, sıyrly boldyq!» degen qýanyshty daýsyn estidim.
Ekeýmiz saraıǵa kirdik. Dáý sıyr tur eken. Jalǵyz aıyrmashylyǵy, bizdiń burynǵy sıyrymyz tárizdi aq bas emes, qyzyl kúreń. Qaıdan keldi eken?..
«Bul sıyrdy bizge ákeńniń tamyry Baltabaı syıǵa tartty. Qazaqtar eń jaqsy dostaryn tamyr dep ataıdy», dedi tosyn syılyqqa ábden rıza bolǵan anam.
Arada qanshama jyl ótti. Tamyr degen – tamyrly sóz, tamasha uǵym meniń júregimdi jylytyp júredi».
Bir ǵasyr burynǵy dúnıe kóz aldyńa kelgendeı. Jazýshynyń balalyq shaǵyndaǵy súreńsiz kórinis kóńilińdi júdetedi. Al at jalyn tartyp mingende kórgen qıyndyǵy she?.. Qazan qalasy. Talantty jastyń aldynan keleshektiń kókjıegi aıqara ashylatyndaı. Biraq tilegi kesildi. Bul 1937 jyl edi. Tergeýshiniń aldyndaǵy es ketirip, jan shyǵaratyn uıqysyz kúnder men túnder. Qatygez tergeýshi sútten aq, sýdan taza jas jigitke «Sen halyq jaýysyń!» dep qarǵys tańbasyn mańdaıyna baspaqshy. Bir suraqty myń qaıtalap, jańyldyrmaq nıette.
«Iаlta qalasyna nege bardyń? – deıdi tergeýshi, – jaý elementterimen qandaı baılanysyń bar? Aıt janyńnyń barynda!»
1937 jyldyń qazan aıynda stýdentter jataqhanasynan Ibragım Salahovty qaraýyldar qolyna kisen salyp alyp shyqty. Tań sibirlep jańa atyp kele jatqan. Biraq shapaǵy talantty jasqa túsken joq. Endigisi tumshalaǵan qoıý qarańǵylyq edi. Tergeýshiler aýysyp otyratyn. Suraqtary ǵana aýyspaıtyn. Ábden dińkeletip, jeti – segiz saǵat boıy júıkesin jegideı jer edi. Olar dem alyp kelgenimen, jas jazýshy kirpik ilmeıtin. Qaqqan qazyqtaı qozǵalmaı turǵandyqtan ba eken, eki aıaǵy kúp bolyp isip ketti. Sińiri de jıi-jıi tartylyp qala beretin. Aıaýdy bilmes áldekim qara sanyna qanjar qadap jatqandaı syzdaıtyn. Tar qapastyń ishi qara túnek. Temir tordyń ar jaǵynan ólimsirep jalqyn sáýle kórinedi. Úmit sáýlesi ispetti. Mynaý jaryq dúnıedegi eń baqytty sát bostandyqta júrip, Kóksheniń saf aýasyn kókiregin kere dem alý eken ǵoı. Talaı jutqan. Áıtse de adam bardy baǵalaı bilmeıdi eken-aý. Endi, mine, sol ǵajap dúnıeniń, sáýlesi mol ómirdiń qas-qaǵym sátin ańsaıdy.
Qamshynyń sabyndaı qysqa bolsa da, ótken ómiriniń qyzyldy-jasyldy qyzyqpen kómkerilgen sátterin esine alady. Mektepte oqyp júrgen kezinde-aq balaýsa óleńderi men shaǵyn da shymyr áńgimeleri sol tusta Qazan qalasynda jaryq kóretin «Jas lenınes» gazetinde de basylǵan. Ony aıtasyz, Máskeýden shyǵatyn «Oktıabr balasy» jýrnalynda da jarııalanǵan. Tatardyń uly aqyny Musa Jálel Ibragım Salahov tyrnaqaldy týyndylaryn qarsha boratyp joldap jatqan kezde osy jýrnalda qyzmet istegen. Jeti jyldyq mektepti aıaqtaǵan soń, Qazan qalasyndaǵy pedagogıka tehnıkýmyna tústi. Áskerı boryshyn ótep kelgen soń, Qazandaǵy memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýttyń ádebıet fakýltetinde bilim aldy. Jas kezinde óndire jumys istegeni de osy tus. «Mahabbat» pesasy men «Saqshy» óleńder jınaǵy jaryq kórdi. «Dýel» povesi oqyrmandar tarapynan táp-táýir baǵa aldy. Úshinshi kýrsta oqyp júrgeninde Iаltaǵa baryp emdeldi. Sol saparynda Ǵalymjan Ibragımovtiń qoljazbasyn ala kelmesi bar ma, sol qyrsyq bolyp jabysty. 1938 jyldyń 12 mamyry kúni KSRO Joǵarǵy Soty áskerı kollegııasynyń kóshpeli sessııasynda jazýshy on jylǵa sottaldy. Ol azdaı kesilgen jazasyn ótep bolǵan soń, bes jyl boıy barlyq azamattyq quqyǵynan aıyrylsyn degen ókim de qosa shyǵaryldy. Aldymen Qazan qalasyndaǵy Pletenev túrmesi, keıin Tobyldaǵy ızolıator, odan ári Kolymadaǵy on jyl. Keýdesinde jany bar adamnyń bári jaǵy úrpıip qorqatyn tozaqtyń ózi dál Kolymadaı qasiretti emes shyǵar. Neshe márte anyq ajaldan aman qalǵan. Ábden aryp-ashqan, tirshilikten kúder úzgen miskinder súıekterine sińgen adamgershilikterin joǵaltpaı saqtap qalady eken ǵoı. Soǵan tańǵalǵan. Endi óldim degende ózi tárizdi saıası aıyppen sottalǵan bolgar Georgıı Stoıanov qutqaryp qalǵan. Kir-qoqys jaılaǵan, las kazarmanyń ishinde ota jasady. Arada biraz ýaqyt ótken soń mertikken, sińirine ilinip ázer júretin jazýshyny Taıshet lagerindegi múgedekter otrıadyna aýystyrǵan. Jazýshy Kolymadan qazaq jazýshysy Zeıin Shashkınmen, qalmaq aqyny Sandjı Kalıaevtermen tanysty. Tar qapasta pikirles adammen tildesýdiń ózi medeý eken ǵoı. Zeıin Shashkın lagerdegi barlyq aýrý-syrqaýlardy emdeıtin. Ekeýi ońasha qalǵanda jer jánnaty Kóksheni, onyń kórkem tabıǵatyn eske alatyn. Ibragım Salahov qazaqtyń ǵajaıyp aqyny Maǵjan Jumabaevtyń taǵdyryn, otty óleńderin Zeıin Shashkınnen estigen.
1948 jyly on jylyn ótep, bostandyqqa shyqty. Týǵan ólkesi Kókshege jetpek. Kórkem qyrattaryn aralap, saf aýasyn jutpaq. Taǵdyr synaǵy taǵy da aldynan shyqqan. Qazan men Kókshetaý qalalarynda turýǵa ruqsat joq. Jan júregimen qalaǵan shyǵarmashylyqty umytqan jón. Eń jamany halyq jaýy bolyp aıdalyp kelgen adamdy esh jerge jumysqa almaıdy. Ázer degende Krasnoıar aýlyndaǵy aýdandyq tutynýshylar qoǵamynyń ashanasyna ornalasqan. Bul jerde de kórgen azaby qaharly Kolymadan kem bolǵan joq. Zapyran jyldary solaqaı saıasattyń soıylyn ustaǵandar qolyna qalam ustatqysy kelmese de, Kolyma qasiretin jazǵysy kelgen. Boıaýyn qalyńdatpaı, qaz-qalpynda. О́skeleń urpaq jalaly jyldardyń, jaraly jyldardyń shyndyǵyn bilse eken degen. Áıteýir, des bergende, 1956 jyly Ibragım Salahovtyń isi qaıta qaralyp, tolyq aqtalyp shyqty.
Endigisi ońaı. Bári kókireginde qattalyp tur. Tulpardyń tusaýy sheshilgendeı. Áýeli Qazan qalasynan «Dala tolqyndary» atty jyr jınaǵy basylyp shyqty. О́z dalasy, óz ólkesi Kóksheniń kórkem sýreti. Tek sýretti sózben salǵan. Sol dalaǵa degen perzenttik mahabbaty, ińkár sezimi. Sol dalada ertegideı sulý kún keshken Aqan seriniń asqaq ónerin, ǵumyryn zerttedi. Aıyrtaýdaǵy aqsaqaldarmen júzdesti. Uzaq zertteýdiń arqasynda «Qulager» poemasy ómirge keldi. 1965 jyly Kókshetaý ólkesindegi tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýge baılanysty «Kókshetaý qyrattarynda» romany jaryq kórdi. Aq óleń úlgisimen jazylǵan áserli de ádemi roman ádebıetti súıetin qaýymnyń tarapynan jaqsy baǵasyn aldy. Eń bastysy, «Emender tamyr jaıǵanda» roman-epopeıasy jaryq kórip, taǵy bir armany oryndaldy.
Ibragım Nızamuly bes til biletin edi. Kókshetaýlyq jazýshy Janaıdar Mýsın Ibragım Salahovty qazaq jazýshylaryn orys tilinde sóıletkeni úshin qazaq ádebıetiniń janashyry dep baǵalaıtyn. Shyn máninde jer jánnaty Kókshede óskendikten, Ibragım aǵa jergilikti ulttyń ádemi ádet-ǵurpyn, mazmundy salt-dástúrin, teńizdeı tolqyp jatqan tuńǵıyq poezııasyn, áridegi aýyz ádebıetin óte jaqsy biletin. Bul taraptary bilimi men biligi tól shyǵarmalarynda tolaıym kórinis tapqan.
Jazýshynyń shyǵarmalary ádil baǵalandy deýge bolar. Ǵabdolla Toqaı atyndaǵy memlekettik syılyqqa ıe boldy. KSRO jazýshylar odaǵynyń múshesi atanǵan qaıtpas qaısar qalamgerge Tatarstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ataǵy berildi. «Parasat» ordeniniń ıegeri Ibragım Salahov Kókshetaý qalasynyń qurmetti azamaty retinde áspetteldi. Eń bastysy, taǵdyr talqysyna túsip, zulmat zamannyń zapyranyn meltekteı jutqan jazýshy tar qapasta otyryp armandaǵan ıgi muratyna jetti. Bálkim, temir tordyń ar jaǵynan ıneniń jasýyndaı bolyp kóringen jaryq dúnıeniń jalqyn sáýlesi Kolyma qasiretinen qutylǵan soń, baqyt shýaǵyna bólegen bolar. Keıingi jas erlik pen órlikti, kúnine myń pále kórse de, jaqsylyqtan kúder úzbeýdi jazýshynyń ǵıbratty ǵumyrynan uǵynýy kerek shyǵar. Qazirgi kúni ilim men bilim ilgeri damyǵanymen, jan ıesiniń ishindegi úmit atty buraýdyń úzilip kete beretini nesi eken. Taǵdyrdyń tálkeginen tozsa, Ibragım aǵa tozar edi.
Kókshetaý