Tosyn jaǵdaıǵa ázirlik kerek
«Qys – qyr astynda» dep tegin aıtylmaǵan. Jumsaq oryntaqta otyrǵan ákimqaralardyń mindeti – halqyn qystan tońdyrmaı, gaz-sýǵa taryqtyrmaı alyp shyǵý, elektr jelileriniń turaqty jumys isteýi, sol sııaqty aýylaralyq qatynas joldaryn, basqa da túıtkildi máselelerdi nazarda ustaýy.
Etimizdiń úırenip ketkendigi me, «ótkizip júrgen qysymyz ǵoı, bıyl da solaı amaldarmyz» dep jaýapkershilikti sezinbeı, arqany keńge salyp júrgende, qystyń alǵashqy kúninen bastap bir jerde sý qubyry qatyp qalyp jarylsa, ekinshi jerde kúshti jeldiń saldarynan elektr jelileri úzilip jatady. Kósheler qardan ýaqtyly tazalamaǵannan júrip-turý qıyndaıtyn tustar da jıi kezdesedi. Mine, osyndaı jaǵdaılardy aýyl turǵyndary bıyl da bastarynan ótkizip jatyr.
Aýdanymyzda bıylǵy qańtar aıynda eki kún qatarynan qar jaýyp, boran soqty. Artynsha qar erip, kóshe kólkigen kólge aınaldy. Tipti keıbir úılerdiń sharbaqtaryna da sý kirdi. Tıisti mekeme basshylarynan kómek suralǵanymen, kómek kesh keldi. Tek turǵyndar óz kúshterimen qaryn kúrep, sý júretin júlgelerin rettedi. Sonyń nátıjesinde, úılerge sý kirmeı, aman qaldy.
«Qys qamyn jaz oıla, jaz qamyn qys oıla» deıdi atam qazaq. «Qystyń da aıaqtalýyna aı jarymdaı ýaqyt qaldy» dep aıaqty keńge salýǵa áli erte. Naýryz aıynda da at qulaǵy kórinbeıtin qarly boran joldy bitep, úıden shyǵa almaı, al jolǵa shyǵyp ketkender baratyn jerine jete almaı adam ólimine ákelgen jaǵdaılar da bolǵan.
«Bul qys ta óter. Burynnan kórip júrgen quqaıymyz ǵoı» dep otyrý múldem qate. Sondyqtan qys, jaz demeı ár ýaqytta tosyn jaǵdaıǵa saı otyrý qajet. Erteń-aq qar erıdi. Osy úderiske de búginnen daıyndalmasa, aqyry úlken shyǵynǵa alyp kelýi ábden múmkin. Muny biz burynǵy kemshilikter qaıtalanbasa eken dep aıtyp jatyrmyz. О́ıtkeni ár maýsymnyń óz qıynshylyǵy, qaýpi bar. Osy sebepti aýyl turǵyndarynyń jaǵdaılaryn erte oılap, aryz-shaǵymǵa ýaqytynda shara qoldanylsa, qandaı kúrdeli jaǵdaılardyń da aldyn alýǵa bolatyny sózsiz.
Bısenbaı О́TEGENOV,
zeınetker, aýyldyq qoǵamdyq uıymynyń múshesi
Batys Qazaqstan oblysy,
Tasqala aýyly
Jasqanbaı jańalyqqa bet buraıyq
Táýelsizdikke qolymyz jetkeli otyz jyldan assa da keńestik eski súrleýden shyǵa almaı kelemiz. Jer-sý ataýlarynyń kópshiligi baıaǵy keńestik ıdeologııanyń pármenimen ózgertilgen qalpynda myzǵymastan tur. О́ziniń áýelgi, ejelgi tarıhı ataýlaryn qaıtaratyn ýaqyt jetkeni anyq.
Soltústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy – Petropavl qalasynyń atyn Qyzyljar dep ózgertý jaıynda aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Biraq ózgeris joq. Qyzyljar – jer ataýy. Buǵan eshkimniń daýy joq. Qyzyljar ataýy Petropavl qalasy ornamaı turǵanda qazaqtyń talaı jyr-dastandarynda atalady. Qalanyń qazirgi Petropavl atyn ózgertýge ne bóget? Kimge qaraılap, jaltaqtap otyrmyz?
Oblys jurtshylyǵy qalanyń Qyzyljar dep atalýyn qoldaıdy. Qaladaǵy ózge etnos ókilderiniń de kózi men qulaǵy Qyzyljar ataýyna úırengen. Qalanyń qaq ortasynda «Qyzyljar» qonaqúıi menmundalaıdy. «Qyzyljar» fýtbol komandasy respýblıkaǵa belgili. Qalanyń irgesindegi sharýashylyǵy órkendegen iri, irgeli aýdanǵa Qyzyljar ataýy berilgen. «Qyzyljar nury» gazeti – Qyzyljar aýdany oqyrmandarynyń ıgiligine qyzmet etip jatqan oblystaǵy qazaqsha basylymdardyń biri.
Endigi bir aıtaıyn degenim, jer, sý ataýlaryn qazaqylandyrýda tildik qorymyzda bar sózderdi keńinen qoldanýǵa bet burýdyń kezeńi jetti. «Oblys» sózin qazaqtyń baıyrǵy «aımaq» sózimen almastyrsaq. Mysaly, Qyzyljar aımaǵy, Qyzylorda aımaǵy, Aqmola aımaǵy, Almaty aımaǵy, Jetisý aımaǵy, Ulytaý aımaǵy degen sııaqty.
Sondaı-aq qosarlanyp aıtylatyn, jazylatyn ataýlar haqynda biraýyz sóz. Máselen, kóshe attary: Jambyl kóshesi – ýlısa Jambyla, M.Áýezov kóshesi – ýl.M.Aýezova, S.Muqanov kóshesi – ýl.S.Mýkanova, Abaı dańǵyly – pr.Abaıa, t.b. dep, dúken ataýlary: nan dúkeni – hlebnyı magazın, azyq-túlik dúkeni – prodovolstvennyı magazın, t.b. dep, jekelegen ataý sózder: nan – hleb, kóshe – ýlısa, dúken – magazın, sút – moloko, sý – voda, sýsyndar – napıtkı, t.b. dep jazylyp júr. Osy ataýlardy qosa-qabattamaı-aq qazaqshasyn ǵana jazsa da túsinikti emes pe ári ózge etnos ókilderiniń memlekettik til – qazaq tiline bet burýyna az da bolsa septigi tıer edi.
Qaraqat ShALABAEV,
eńbek ardageri
Soltústik Qazaqstan oblysy
Ulttyq tárbıe – otbasynan
Kezinde (2013 jyly) Ult kósemi Ahmet Baıtursynuly «Oryssha oqýshylar» atty maqalasynda: «Ult jumysy – úlken jumys, úlken jumysqa kóp jumysshy kerek», dep jazǵan eken. Til – jekelegen adamdardyń emes, tutas ulttyń ıgiligi, baǵa jetpes qazynasy, demek ony qorǵaý – barshaǵa ortaq úlken jumys. Qazaq tili máselesiniń oń sheshimin tabýy úshin ult bolyp uıysyp, belsendi atsalysýymyz qajet. Bul turǵyda, ásirese ata-analardyń róli mańyzdy bolmaq. Nege deseńizder, bala tiliniń ana tilinde shyǵýyna, onyń ulttyq tálim-tárbıe alýyna aldymen ata-ana jaýapty. Otbasy tárbıesi – áleýeti mol, yqpaldy kúsh.
Osyǵan oraı taǵy bir málimet keltirýdiń reti kelip tur. Qazaqstanda salystyrmaly pedagogıkanyń negizin salýshy, Qazaqstan Pedagogıka ǵylymdary akademııasynyń prezıdenti, akademık Asqarbek Qusaıynov – talaı eldiń bilim sapasyn, ulttyq tárbıeniń tulǵa qalyptastyrýdaǵy mańyzyn zerdelep, qundy eńbekter jarııalaǵan tanymal pedagog-ǵalym. Konferensııalardyń birinde Asqarbek Qabykenulymen kezdesýdiń, sóılesýdiń sáti tústi. Maǵan syıǵa tartqan kitaptary da saqtaýly. Onyń gazette jarııalanǵan bir materıalynan qazaq otbasylaryna úlgi bolarlyq myna bir oqıǵany keltirgim keledi.
Bul – ǵalymnyń Germanııada issaparda júrgen kezinde ańǵarǵan kórinisi eken. Tamaqtanbaqshy bolyp, kóshege shyǵady. Janynan arqalaryna sómke asynǵan, nemisshe sóılep kele jatqan úsh oqýshy ótip bara jatady. Bir kezde nemis bala úıine qaraı burylyp, bóline bergen sátte qalǵan ekeýi túrikshe sóıleı jóneledi. Ekeýi de ǵalym bettegen kafege kiredi. Sóıtse, bular dámhana ıesiniń uldary eken. Olarǵa rıza bolǵan A.Qusaıynov uldardyń ákesin áńgimege tartyp, shet jerde tursa da, ana tilin qunttaýdyń qupııasyn suraıdy. Túrikter syrt jerde turyp jatsa da, bir-birimen tek ana tilinde ǵana sóılesedi eken. Balalarynyń teledıdardan qaraıtyny da tek túrik tilindegi baǵdarlamalar kórinedi. Mine, otbasylyq ulttyq tárbıe dep osyny aıt!
О́kinishke qaraı, bizde jaǵdaı ózgeshe bolyp tur. Ata-analar balalarymen kóbinese ózge tilde sóılesedi. Áýeli osy kemshilikti jónge salmaı, is alǵa baspaıdy.
Bıalash SÚIINKINA,
til janashyry
QOSTANAI