Dombyra men qobyzsyz qazaqtyń kúni bolmaǵan. Bul aspaptar eldiń esin kirgizedi dese artyq emes. Atam zamanǵyny ǵana emes, aldaǵyny da baıyptaýǵa úndeıdi. Rýhtandyrý arqyly. Budan bes myń jyl buryn tasqa qashalǵan tańbalardaǵy dombyra, qobyzdy aıtpaı-aq qoıaıyq, tipti Qazaq handyǵy zamanyndaǵy jyrlardy qozǵamaǵannyń ózinde Abaı aıtpaı ma? «Qobyz ben dombyra alyp topta sarnap...» dep. «Qobyzdyń shanaǵynda esil «Erden» (Ǵ.Jaılybaı) bolyp órbı beredi. О́lgen balasyn aza tutyp basyn kótermeı jatyp alǵan sol Sandybaıdyń Erdenin kúı táńiri Yqylas qobyzymen baryp jubatqanda bir-aq turǵany týraly derek jeterlik el aýzynda. Ádebıetke de az enbegen bul týraly.
Búginde Jambyl oblystyq murajaıynda, qasıetti Taraz topyraǵynda ataqty Yqylas Dúkenulynyń qobyzy tur. Qorqyttan kóshken kóne saryndy boıynan ótkizip, ıinine dáýirlerdi artqan osy qasıetti aspaptyń búginge jetýi, negizi ǵalamat deýge ábden turady. Onyń ústine dańqty Yqylas ustaǵan bolsa, naǵyz kúısińdi, kıesińdi, qasıetsińdi, asa qasterli dúnıe. Júz elý jylǵa jýyq ýaqyt saqtalyp kelgen qobyzdyń bul zamanǵa qalaı jetkenin estigende qaıran qalǵan az. Keýdede jan bolsa tebirenip ketesiz. Yqylastyń qobyzyna yqylas joq eken-aý, áıtpese ǵasyrdan astam jasaǵan kóne murany men degen qobyzshyǵa ustatyp sóıleter me edi degen oıǵa qalasyz.
Yqylastyń qobyz shalǵanyn kórgen adam joq shyǵar. Kórgenderden estigender de qalmaǵan shyǵar, sirá. Al kúıin tyńdap meıiri qanǵandardyń aıtýynan qalǵan estelikterdiń birshamasyn ádebıetten oqydyq. Sáken Seıfýllın, Táken Álimqulov, Ilııa Jaqanov shyǵarmalarynan. Alǵashqylardyń biri bolyp, álde tuńǵysh qalam tartqan Sáken Seıfýllın «Tar jol, taıǵaq keshýinde» Yqańnyń aldyn kórgen Ashaı batyrdyń áńgimesine arnaıy toqtalady: «...Bala kúnim edi. Tórt-bes kisi Sátbaıdyń qasyna erip, Yqylastyń aýylyna keldik. Aýyly Shýdyń bir aralynda, qalyń, bıik dúleı qamystyń arasynda otyr eken. Qalyń qamystan aýyly kórinbeıdi. Yqylastyń úıi úlken qońyr úı eken. Úıge tústik. Yqylas ózi qapsaǵaı, uzynsha boıly, qaratory, qyr muryndy, shuńǵyl qara kózdi, orta uzynsha qara saqaldy, sińir deneli ashań kisi eken. Sátbaı qol ustasyp amandasty, biz de Yqańnyń qolyn ustadyq. Bizdiń kisiler tórge shyǵyp otyrdy. Men atqosshy balamyn, bárinen tómen otyrdym.
Sátbaı Yqylaspen amandyq surasyp, eldiń jaı-japsaryn sóılesip otyr. Meniń qobyzǵa qumar kezim, esil-dertim – Yqylastyń qobyzy. Kózimdi Yqylastan almaı qarap otyrmyn. Onyń qııapaty, túri maǵan ózge jurttan ózgeleý kórinedi... О́zi kúlmeıtin adam sııaqty. Beti tipti ashań, jaq súıekteriniń, mańdaı súıekteriniń qyrlary bilinip turady. Qolynyń saýsaqtary uzyn, taramys-sińirli eken. Denesi de taramys, qapsaǵaı, uzynsha eken. Biz bar, aýyl kisileri bar, úıge birsypyra jurt jıylyp otyrdy.
Jaılasyp otyrǵannan keıin Sátbaı Yqańnyń qobyzyn saǵynǵanyn aıtty. Yqylastyń bir aı buryn bir jaqsy balasy qaıtys bolǵan eken. Balasy ólgeli qolyna qobyz almapty. Yqylas:
– Bala ólgeli qolyma qobyz ustaǵan joq edim, alyp bershi qobyzdy, myna Sátbaı «saǵyndym» dedi ǵoı! – dedi.
Yqańnyń qobyzyn alyp berdi. Men eki kózimdi almaı, telmirip qarap otyrmyn... Yqylas qobyzyn alyp, qylyn jóndep, shaıyrlap alyp, aqyryn yrǵap syza bastady. Yqańnyń uzyn saýsaqtarynyń ushynan yńyranǵan muńly kúı sarnaı bastady. Qobyzdyń yńyranǵan únimen birge meniń júregim lúpildeı bastady... Yqańnyń qobyzynyń kúıi áýeli aqyryn yrǵalyp, syzylyp otyryp, birte-birte kúńirenip kep, zarlaı jóneldi. Eńiregen, kúńirengen kúı kókten quıylyp otyrǵan sııaqty boldy. Meniń júregim lúpildep, búkil julynym shymyrlap ketti. Úıde otyrǵan jurttyń bári de qatyp qaldy. Kúı eńirep, suńqyldap jylaǵan sııaqty bolyp zarlady. Eńirep tógilgen, eńirep syzylǵan kúımen birge adamnyń júregi, júrek-baýyry eljirep qozǵalǵan sııaqty boldy. Men tómen qarap qatyp qalǵan ekem. Álden ýaqytta esimdi jıyp alyp, kózimniń astymen aqyryn qarasam, qobyzdyń qulaǵy Yqylastyń súıekti shyqshytyna qatty jabysyp qalǵan eken. Yqylastyń eki qoly qobyzdy esip, eńiretip otyr eken de, eńiregen qobyz kúıimen birge óziniń shuńǵyl kózinen jas taramdanyp aǵyp, saqalyna tamshylap otyr eken. Meniń de júregim eljirep ketti. Sátbaıǵa qarasam, o da tómen qarap jylap otyr. Aqyryn, jaǵalaı ózge jurtqa qarasam, úıde otyrǵan jurttyń bári de aqyryn jylap otyr, men qozǵala almadym. Birazdan soń Yqylas óksitip kep qobyzyn toqtatty... Birsypyraǵa deıin jurt esin jııa almaı otyrdy... dedi Ashaı».
Sáken zamandasy Ashaıdan estigenin osylaı jazady da, ózi de ásirelep sóıleıdi. Bul jerde biz Sáken arqyly qazaq sóz qoldanysynan túsip, bálkim umytylyp qalǵan «qobyz syzý» tirkesin qaperlemekpiz:
«Yqylastyń qobyz syzǵanyn kórmegen, Yqylastyń eńiregen kúıin óz syzǵanynan estimegen men de Ashaıdyń aıtýynyń ózinen óte qatty áserlenip tyńdap otyrdym. Meniń kóz aldyma Shý boıyndaǵy, qalyń dúleı qamys ishindegi tórt-bes úıli aýylda qobyzyn syzyp, eńiretip, kózinen jasyn taram-taram qylyp, parlatyp aǵyzyp otyrǵan Yqylastyń sýreti keldi...
Osyndaı bir tún. Betpaqtyń, Shýdyń túni. Qanaýshylar bılegen – patsha zamany...
Úı aınala qalyń, bıik dúleı qamystar. Yzyńdap esken qońyr jel. Bıik dúleı qamys qońyr jelmen birge teńselip sarnap shýlaıdy. Syldyrap, sybyrlap, syńsyp, syzǵyryp shýlaıdy dúleı qamys. Tysta, qara túnde shýlaǵan qamystyń únimen birge Yqylastyń qobyzy da sarnap eńirep jylaıdy. Túngi qamystyń shýyna, túngi qobyzdyń zaryna qosylyp Yqylas ta eńireıdi. Kózinen aqqan jas taram-taram bolyp, saqalyna tamshylap aǵady. Qandy patshanyń qanaýshyl zamany qara páleli, qara tún sııaqty. Qanaýshylar bılegen zamandaǵy tereń syrly kúıshi eńiremegende qaıtedi?
Kópke deıin Yqylastyń sýreti meniń kóz aldymnan ketpedi» depti S.Seıfýllın.
Árıne, munshama úzindini keltirýdegi sebep – Jambyl oblystyq mýzeıindegi Yqylastyń qobyzy naq osy joly tartqan aspaby degendik emes. Osynshama qudiretti qol sarnatqan dúnıe ekenin tanyta túspek oı ǵana. Onyń ústine qazaq dalasynda qobyzshy, kúıshi-kompozıtor kóp bolsa da, kóbiniń esimi tarıhta qala bermegeni belgili. Qobyz degende Qorqyttan soń alǵash eske túsetini osy Yqylas babamyz. Arnaıy toqtalatynymyz sondyqtan.
Mýzeıdegi Yqańnyń qobyzy haqynda alǵash jazýshylardyń biri akademık Álkeı Marǵulan bolsa kerek. Ol kisi qobyzshynyń kenje balasy Aqynbaıdyń úıine túskenin, onyń jubaıy Rázııa atasynyń qobyzyn saqtap otyrǵanyn jazady. «1946 jyly Kóktas ózeni boıynda otyrǵan Tasty sovhozynda bolǵanymda, kenetten Yqylastyń úıine kezdestim. Úı ıesi – Yqylastyń kelini, kishipeıil qartań áıel eken. Úıdiń joǵarǵy ýyǵynda Yqylastyń qobyzy ilýli turdy. Áıel ony eshkimge ustatpaıdy. Biz Almatyǵa aparyp halyqqa tanys eteıik degende kónbedi» («Juldyz» jýrnaly, 1983, 3-sany).
Keıinnen baryp murajaıǵa ótken qobyzdyń búginge jetýi ańyzǵa bergisiz, adam sengisiz áńgime. 1932 jyly ult basyna tóngen uly náýbettiń bir sheti osy jerden syz beredi. Bul týraly azaly áńgimege «Qobyz atasy Yqylas» jınaǵynda Ilııa Jaqanov keńinen toqtalady. Yqańnyń atasy Altynbek, ákesi Dúken de qobyzshy bolǵanyn aıta kele avtor: «Yqylas áýletiniń qobyzshylyq rýhy Aqynbaıǵa kep qonyp, sonymen toqtady. Aqynbaıdyń qobyzdyń qulaq kúıin keltirýin áıgili qobyzshy Dáýlet Myqtybaev eshteńege teńgermeıtin. Biraq Aqynbaı ańshy, saıatshy, balýan, usta bolyp qobyzǵa kóp úıirilmegen» deıdi. Demek, ákesi Yqylastan Aqynbaıǵa, odan Dáýlet Myqtybaevqa tegin jalǵasyp turǵan joq. Al Aqynbaıdyń jary, Yqańnyń kózin kórgen kelini Rázııa apaı bertinge deıin ómir súrgen. Atasynyń qobyzyn búginge jetkizgeni óz aldyna, kóptegen estelikti jalǵaǵan osy kúnge. «Men kelin bolyp túskende atam jetpis jasta eken. Atam múlde qarapaıym bolatyn. Astamshylyq, bireýdi mensinbeý áste qaperine kirmeıtin. Bala kelsin, úlken kelsin, eshkimdi talǵamaı, «meniń qobyzyma kelip otyr ǵoı» dep san alýan kúı tartyp beretin. Ondaı shaqta ózi de bir jasap qalatyn» depti bir áńgimesinde Rázııa apa. Kúıshi 1916 jyly Dýlat degen nemeresiniń esimin qoıǵan soń baryp seksen jastan asyp dúnıe salǵanyn aıtqan keıýana.
1932 jyly ashtyqta jan saqtaý úshin Arqadan Ońtústikke qaraı shubyrǵan qaraly kósh tarıhtan belgili. Kóbi Betpaq dalasynda jolda qyrylyp qalǵan. Sol shubyrǵan kóshtiń arasynda Aqynbaıdyń otbasy bar, Rázııanyń qolynda besiktegi Qalıman degen nárestesi jáne atasy Yqylastyń qobyzy. Shýǵa jete bere ábden qajyǵan ananyń tıtyǵy quryǵanda, balany emizip, besikke bólep qaıta ilbıdi. Sóıtip, balasyn qaldyryp, qobyzdy alyp ketedi. Aqynbaı ekeýi bulaqqa jetip bir áldengen soń balaǵa aınalyp soǵatyn bolady. Qaıyrylyp kelse besik tur, bala joq kórinedi. Sondaǵy qobyz ben balanyń qaısysyn tańdaý turǵysynda oılanǵanda Rázııa shesheı: «Baıqaımyn, atamnyń qobyzyn tastaǵansha ólgenimiz artyq. Endigi aýyrsynǵanymyz ne, besik. «Qudaı saqtar, besik tura tursyn, qaıtyp kelip alamyz» dedim. Aqynbaı kónbedi. Biraq men bolmadym. Besikti qaldyrdyq. Shamaly júrip bulaq basyna keldik. Bul Aqynbaıdyń ań aýlaǵanda toqtaıtyn bulaǵy eken. Sý ishtik. Sál dılandyq. Kóp keshikpeı besiktegi balamyzǵa qaıttyq. Kelsek, besik tur, bala joq...», deıdi. Qanshama ǵasyrlyq mýzykalardy tolǵaǵan qasıetti qara qobyz osynshama qaıǵy men qasiretti artqa tastap, jolynda ińgáláǵan sábı qurban bolyp búginge jetkenin uǵynarǵa kerek. Yqylastyń ózi bala kezinde túsinde kógen almaı, qobyz ustap qalǵan eken. Bertin kele kózin kórgen kelininiń ózi balasyn tastap, qobyzyn arqalap ketkeni tegin emes.
Murajaıda turǵan osy qobyzǵa kóz toqtatyp qarasa, shanaǵyn qaptaǵan kóniniń sheti qıqalap kesilgeni baıqalady. Atasynyń amanatyna adaldyq tanytyp, ómir boıy kúzetip ótken Rázııa apa ol týraly: «Aýylda sandalyp júretin bir moldasymaq men úıde joqta balalardy aldap, tábárik alam dep shanaǵynyń bir shetin kesip alypty. Sodan keıin bóten adamdy qobyzǵa jolatpaıtyn boldym», depti.
Biz endi tap basyp aıta almasaq ta, jazýshy Táken Álimqulov «Qaraly qobyz» áńgimesinde Yqylasqa ataqty týyndysy «Erden» kúıin tarttyrǵan qobyz osy qobyz degen syńaıdy emeýrin etedi. Sáken jazyp qaldyrǵan Ashaı áńgimesin, Rázııa ájeniń estelikterin baıytatyn birden-bir shyǵarma uly kúıshiniń shyǵarmashylyq tulǵasyn elestetedi. Jazýshy sońynda mynadaı túıin jasaıdy: «Yqylas kúıshi ákesi Dúkenniń kózin kórgen qara qobyzdyń kúnderdiń kúninde artynda qalatynyn bildi. Biraq kúnderdiń kúninde sol qobyzdyń kóneginen tıtimdeı taspa tilip alýǵa qumartýshylardyń kóp bolatynyn bilgen joq. Qara qobyz úkisi jelbirep, teńgesi saýdyrlap, nemereden shóberege, shóbereden shópshekke, urpaqtan-urpaqqa aýysatynyn oılaǵan joq».
Tákenniń bul jazǵany – balasy ólip, qaıǵysyn kótere almaı jatyp qalǵan Erden Sandybaıulynyń basyn kúımen kóterip, qaıǵysyn qobyzben jýǵan Yqylas edi. Osymen sóz de támam.