El qamyn oılaǵan qaıratker edi

Ol óziniń adamı qarapaıym­dylyǵy men emen-jarqyn ashyq­tyǵy arqasynda el ishindegi bedeldi aqsaqaldar aldynda da, qaramaǵyndaǵy mamandar arasynda da zor qurmetke ıe boldy. Kún tártibindegi kez kelgen máseleniń utymdy sheshimderin oılastyra otyryp, qoǵamdaǵy túrli sanattaǵy ókildermen ortaq til tabysa alatyn. Sol arqyly elimizdegi áleýmettik-eńbek salasyndaǵy josparlardy halyqqa tıimdi etip quryp, kóptegen qyzmet­ pen memlekettik kómektiń shyn muqtaj adamdar úshin qoljetim­di bolýyn qatań qadaǵalady. Shyn mánisinde, árbir máseleniń jaı-japsaryn tereń uǵynyp, egjeı-tegjeı túsine alý jáne tyńǵylyqty bilý qabileti, tyń jáne aıryqsha oılaý dárejesi, sondaı-aq aınalasyndaǵy adam­dar­ǵa qurmetpen qaraıtyn kóz­qa­rasy onyń kóshbas­shy­lyq qasıetin anyqtady.

Alǵash ret men Berdibek Másh­bekulyn 2007 jyly Kókshetaýǵa Eńbek jáne áleýmettik qam­syz­dandyrý mınıstri retinde óńirdegi áleýmettik-eńbek sala­syndaǵy isterdiń jaı-kúıimen tanysý maqsatyndaǵy saparynda kórip, jumystar barysy týraly kózbe-kóz tildesip, tájirıbeli basshydan qatpary kóp kúrdeli qyzmettiń túrli qyr-syryna qanyqqandaı bolǵan edim.

Ol ýaqytta men zeınetaqy tóleý jónindegi memlekettik ortalyqtyń Aqmola fılıa­lynyń dırektory laýazymyn atqaratynmyn jáne qyzmet baby boıynsha ony bizdiń jumysymyzben tanystyrdym. Mınıstr joǵary laýazymy men jumysbastylyǵyna qaramastan, fılıal qyzmetiniń barlyq qyr-syryna jan-jaqty qyzyǵýshylyq tanytty, óńir turǵyndarynyń keıbir zeınetaqy isterimen jeke ózi tanysýǵa yntaly boldy.

Sonymen birge ony sala­myz­daǵy ártúrli, tipti jergilikti deńgeıdegi basqa da áleýmettik-turmys máseleleri qyzyqtyrǵan edi. Ol meniń qysqasha esebimnen keıin: oblystyń barlyq tur­ǵy­n­­­ynyń áleýmettik jeke kody bar ma? Zeınetaqy qorlaryna mindetti zeınetaqy jarnalaryn aýdarý tetigi qandaı? Zeınetaqy men járdemaqy qalaı esepteledi? Azamattardyń zeınetaqy isi qalaı qalyptasady? Zeınetkerlikke shyqqan kezde júkti áıelder men analardyń eńbek ótili qalaı esepteledi? Zııandy óndiristerde jumys isteıtin qyzmetkerler­diń eńbek ótili qalaı esepteledi? Basqa da osyǵan uqsas suraqtar qoıdy.

Osy saparynda Berdibek Máshbekuly ýaqyty tyǵyz bolsa da, Aqmola oblysynyń barlyq aýdan­­­yn aralap shyqty. Turǵy­­­lyq­ty halyqpen jáne zeınetker­ler­men kezdesýler barysynda ol jańa qabyldanǵan Eńbek kodeksiniń jańashyldyqtary týraly egjeı-tegjeı aıta otyryp, turǵyndardyń zeınetaqy zańnamasynyń, azamattardy, onyń ishinde múgedektigi bar jáne ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan adamdardy áleýmettik qamtamasyz etýdiń keıbir máse­lelerin jetildirýge qatysty barlyq tilegi men talabyn muqııat tyńdady. Ol sondaı-aq azamattardy jeke máse­leleri boıynsha qabyldap, olardyń suraqtaryna den qoıdy, ár kelýshiniń máse­le­sine qatysty naqty tapsyrma berdi.

Soltústik óńirlerge sapa­ry barysynda ol mınıstr re­tinde áleýmettik-eńbek salasy máselelerimen aınalysatyn óńir bólimsheleriniń qyz­met­kerlerimen kezdesip, ár ujymnyń aldyna aldaǵy jyl­dar­ǵa naqty mindetter qoıdy. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ázirlegen nor­matıvtik aktilerdi jetildirý bo­ıynsha olardyń usynystary men pikirlerin asyqpaı, baısal­dy­lyqpen tyńdaǵany meni tánti etti.

Berdibek Máshbekulynyń bul sapary meniń taǵdyryma da betburys ákelgenin aıtpaı kete almaımyn. Múmkin bizdiń sol bir qıyn-qystaý jyldary jyrtyqqa jamaý bolǵan azdy-kópti eńbegimizdi baǵalaǵany shyǵar, osydan keıin bir jyldan soń mınıstrliktiń ortalyq apparatyna jumysqa shaqyryldym, maǵan Áleýmettik qamsyzdandyrý jáne áleýmettik saqtandyrý departamentin basqarý senip tapsyryldy. О́ńirlerdegi kadrlarǵa osyndaı uqypty jáne muqııat qaraý, olardyń arasynda erekshe jáne bolashaqqa degen jańasha kózqaraspen oılaı alatyn, odan ári mansaptyq ósýge áleýeti bar talapty jáne eńbekke qabiletti mamandardy anyqtaı bilý – kóp nárseni qajet etetin qasıet.

Jalpy, otandyq memlekettik qyzmette «Saparbaevtyń bas­qarýshylyq sheberlik mektebi» degen ózinshe bir ınstıtýt qalyptasty desem, artyq aıt­qan­dyq emes. Bul onyń kadr saıasatyndaǵy kóshbasshy retindegi ereksheligi boldy. О́ıtkeni bul tek maǵan ǵana qatysty emes jaǵdaı bolatyn. Sol sııaqty Jambyl oblysyna saparynan keıin kóp uzamaı mınıstrlikke keıin vedomstvony ózi de birneshe jyl basqarǵan Birjan Nurymbetov komıtet tóraǵasy qyzmetine shaqy­ryldy. Berdi­bek­ Máshbekuly kadr­lardy irikteýdiń mundaı tájirıbesin únemi qoldandy, ortalyqty óńirlerden kelgen kásibı kadr­larmen tolyqtyryp otyrdy, bul eń qıyn máselelerdi birlese sheshetin pikirlesterdiń negizin, bir iske jumylǵan maıtalman mamandardan turatyn birlikshil komanda qalyptastyrýǵa yqpal etti.

Onyń tikeleı basshylyǵymen mınıstrlikte eki jylǵa jýyq (2008–2009 jyldary) jáne 2019 jyly jumys istedim. Alǵash ret departament dırektory qyzmetinde bolsam, ekinshi márte vıse-mınıstr retinde áleýmettik blokke, áleýmettik qorǵaý jáne áleýmettik qamsyzdandyrý máselelerine jetekshilik ettim. Saparbaev sekildi nar tulǵaly qaıratker azamatpen jumys isteı otyryp, onyń ózine tán jumys stıli men ońtaıly sheber ádisterine nazar aýdardym. Eń aldymen, týyndaǵan barlyq máselege ınnovasııalyq, ıaǵnı jańashyldyqqa qumarlyq kózqarasty baıqadym. Berdibek Máshbekuly tereń taldaý qasıeti bar qaıratker retinde árqashan áleýmettik máselelerdi sheshýdiń tyń tásilderi men joldaryn izdestirýden sharshamaıtyn. Ol otandyq jáne sheteldik tájirıbeni jan-jaqty, talmaı zerdeledi. Halyqty áleýmettik qorǵaýdyń negizgi býyndarynyń biri memlekettik ıns­tıtýttardyń adamdardy jańa formatta tárbıeleý jáne olardy táýeldi, paternalıstik kózqarastar, masyldyq kóńil kúılerden aryltý maqsatynda qajyrly jáne qaýyrt jumysty uıymdastyra bildi. Ol adam óziniń baqyty men ál-aýqatynyń ustasy dep sanady jáne adamdar memleketke az júginip, óz turmysyna nápaqasyn ózi tabatyndaı bolýy úshin bárin jasaýy­myz kerek degen pragmatıkalyq kózqaras ustandy. Memlekettiń mindeti, basqalarymen qatar, áleýmettik kómekke muqtaj adamdardy arnaıy tólemder men jár­dem­aqylar esebinen ómir súr­gisi keletinderden bólip, eńbekke qabiletti halyqqa qajetti jaǵdaı jasaýdy qarastyrý dep sanady.

Ol árqashan «eń tıimdi áleý­mettik saıasat – jumyspen qamtý saıasaty, al adamdardyń áleýmettik ál-aýqaty men áleýmettik optımızmi onyń turaqty jumysynyń kepili» dep, qoǵamǵa paıda keltirýdi joǵary qoıatyn. Osyǵan baılanysty mınıstrliktiń qyz­meti jumyssyzdyq deń­geıin tómendetýge jáne jumys­syzdardy áleýmettik qorǵaýǵa, sondaı-aq olardy «jumysshy ortasyna» qaıtarýǵa quryldy. Kásipodaqtar federasııasymen jáne «Atameken» odaǵy UEP-men birlesip, jumys oryndaryn saqtaý jáne qyzmetkerlerdiń jappaı bosatylýyn boldyrmaý boıynsha iri kompanııalarmen memorandýmdar jasasý bastamasy kóterilip, sátine qaraı ol kóp uzamaı óziniń nátıjesin bere bastady.

Onyń osy baǵyttaǵy mańyzdy bastamalarynyń biri 2008 jylǵy qańtar men qyrkúıekte Jezqazǵan men Rýdnyıda el Prezıdentiniń qatysýymen ujymdyq-eńbek qatynastaryn damytýǵa, kásip­­kerlik qoǵamdastyqtyń áleý­mettik áriptestigine, joǵary bilikti kadrlar daıarlaýǵa eleýli serpin bergen forýmdardy bas­taý jáne ótkizý boldy. Jumys berý­shilerdiń baǵynysty qyz­metkerlerine qajetti jaǵdaılar jasaǵany úshin, ómir sapasynyń standarttary úshin (jalaqy mólsheri, qaýipsizdik teh­nı­kasyn saqtaý, ekologııalyq qaýip­sizdik, eńbekke ýaqtyly aqy tóleý jáne t.b.) jaýapkershiligi artty.

Jyl saıyn osy forýmdar ótkizilgennen keıin jeltoqsan aıynda qorytyndy shyǵa­ry­lyp, Memleket bas­shysynyń ózi áleýmettik baǵdarlanǵan bıznes-qurylymdardyń jeńim­paz­­dary basshylaryna belgi­len­gen syılyqty tabystaı otyryp, «Paryz» áleýmettik jaýap­kershilik boıynsha konkýrs ótkiziledi. 2023 jylǵy 7 jel­toq­sanda eki ujymǵa «Paryz» syılyǵyn tabystaý kezindegi sózinde el Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev osy ýaqytqa deıin bul marapatqa 365 bıznes-qurylym ıe bolǵanyn jáne bul elimizde jaqsy dástúrge aınalǵanyn atap ótti. Bul – meniń tálimgerim ári Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine eki márte basshy bolǵan jáne egemen elimiz tarıhynda bes óńirdi basqarǵan Berdibek Máshbekulynyń baǵa jetpes eńbegi.

Úkimettiń daǵdarysqa qar­sy baǵdarlamasyna sáıkes óńirlik jumyspen qamtý strategııasy bekitilip, Jol kartalary iske asyryla bastady. Joldardy salý men jóndeýge, aýylsharýashylyq jumystaryna, ýaqytsha jumyspen qamtýdyń ártúrli nysanyn paıdalanýǵa jáne bosatylǵan jumysshylardy qaıta oqytýǵa basymdyq berildi.

Shetelden kelgen aǵaıyndar Berdibek Másh­bek­­­ulyna «Nurly kósh» baǵ­dar­la­ma­sy jáne Shymkent, О́skemen, Kókshetaý qala­larynda qandastar úshin úsh turǵyn aýdanynyń qurylysy úshin búginge deıin shyn júrekten rızashylyǵyn aıtady. Sonyń arqasynda kezinde 3858 otbasy ózderiniń turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartty, al memleket táýel­sizdiginiń búkil kezeńinde jaqyn jáne alys shetelderden 1,1 mln-nan astam otandasymyz kóship keldi.

Berdibek Máshbekuly áleý­mettik qamsyzdandyrý jáne halyqqa áleýmettik kómekti odan ári jetildirý men damytý máselelerin nazardan tys qaldyrmaıtyn. Jan-jaqty zerdeleý nátıjesinde áleýmettik tólemder, bıýdjettik uıymdar qyzmetkerleriniń jalaqysyn ulǵaıtý, ana ınstıtýtyn nyǵaıtý, UOS qatysýshylary men múgedek­teriniń laıyqty ómirin qamtamasyz etý bo­ıynsha sharalar qabyldandy. Máselen, 2008 jyly memlekettiń áleý­mettik qamsyzdandyrýǵa jáne áleýmettik kómekke jum­saǵan shyǵystary 566,5 mlrd teńgeni qurasa, bul 2007 jylmen salystyrǵanda 22,5%-ǵa jáne 2003 jylmen salystyrǵanda úsh ese joǵary.

Osy jyldary ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan, sondaı-aq mamandandyrylǵan úıler men ınternattarda turatyn adamdarǵa kórsetiletin áleýmettik qyz­metterdi jaqsartýǵa baǵyt­tal­ǵan zańnamalyq jáne basqa da normatıvtik quqyqtyq aktiler qabyldandy. Aýyr jumystarda, eńbek jaǵdaıy zııandy jáne qaýipti jumystarda eńbek etetin qyzmetkerlerdiń jalaqysyn esepteý úshin salalyq koeffı­sıentter arttyryldy.

Qoǵammen jáne úkimettik emes uıymdarmen baılanys nyǵaıyp, olar áleýmettik-eńbek salasy máselelerin sheshýge belsendi qatysa bastady. ÚEU ókilderi mınıstrliktiń alqa otyrys­taryna, negizgi normatıvtik quqyqtyq aktilerdi talqylaý jáne qabyldaýǵa qatysty.

Berdibek Máshbekuly jumy­sy­nyń stıli men ádisterindegi ashyqtyq, halyqtyń ártúrli tobymen tez til tabysa bilý jáne qaıshy kózqarastardyń ózinde mámilege kelý sııaqty adam minezindegi tamasha erekshelikti taǵy da atap ótkim keledi. Onyń ótkizgen kóptegen kezdesýine kýá boldym, onda halyqqa bárin ashyq aıtyp, júrgizilip jatqan saıasattyń mán-jaıyn baısaldy, jalyqpastan túsindiretin.

Shyny kerek, 2008 jyl­dyń basynda zeınetaqy tólem­deri máseleleri boıynsha aza­mat­tardyń ótinishteri kóbeıip, bizdiń sala úshin kúrdeli jyl boldy. Berdibek Máshbekulynyń ózi óńirlerdi aralap, halyqpen burynǵydan da jıi kezdese bas­tady. Birinshi jartyjyldyqta elimizdiń 9 óńirine bardy, 38 kezdesý ótkizdi, oǵan 10 myńǵa jýyq adam qatysty, 163 azamatty qabyldap, óz qaramaǵyndaǵylarǵa úlgi kórsetti. Sonymen birge adamdarmen ashyq jáne adal áńgime boldy, esh problema jasyryn qalmady.

Ol halyqpen ǵana emes, BAQ ókilderimen de qarym-qatynas jasaýda árqashan ashyq bol­ǵanyn atap ótkim keledi. Jýrnalıstermen syndarly suhbat ornatyp, jıi-jıi tikeleı efırlerge qatysty, qalyptasqan jaǵdaıdy, sondaı-aq mınıstrlik basshylyǵynyń ár jaǵdaıdy túzetý úshin qabyldaǵan sharalaryn túsindirdi.

Budan basqa áleýmettik tólemderdiń biryńǵaı bazasy engizildi, zeınetaqy zań­namasyn túsindirý boıynsha respýblıkalyq jáne óńirlik komıssııalar quryldy, osy kezeńde 1,2 myńnan astam azamat qabyldandy. Bul jumys jyl sońyna deıin júrgizildi, sol jyly azamattar ótinishteriniń eń rekordtyq kórsetkishi tirkeldi, olardyń sany 20,8 myńnan asty, mınıstrlik júıesiniń qyzmetkerleri júrgizgen belsendi túsindirý jumystarynyń, sodan keıin zeınetaqy zańnamasy bo­ıynsha tıisti normatıvtik akti­lerdiń qabyldanýy arqasynda 2009 jyly osy máseleler bo­ıynsha ótinishter sany 1,7 esege azaıdy.

Qabyldanǵan sheshimderdiń oryndalýyn baqylaý jáne tekserý máselelerine erekshe nazar aýdaratyn komıtetter, departamentter men vedomstvolyq baǵy­nysty uıymdar basshylary men olarǵa baǵynysty qyzmetkerlerdiń syrtqy jáne ishki nor­matıvtik aktilerdi oryndaý jónindegi esepterin únemi ózi tyńdap otyratyn, keıde ózi de tapsyr­malardyń naqty iske asyrylýyn sol jerge baryp tekserdi. Bul joǵary organdardyń nusqaý-tap­­syr­malaryna nemese mınıstr­lik­tiń óz sheshimderine de qatysty bolatyn.

Bir sózben aıtqanda, Berdibek Máshbekuly qazaqstandyqtardyń áleýmettik ál-aýqaty máselelerin únemi nazarynda ustaǵan sezimtal jáne janashyr basshy boldy. Bul eńbek qatynastaryna nemese demografııa, áleýmet­tik qor­ǵaýǵa, áleýmettik serik­testik máselelerine, áleý­mettik tólem­­derge, kóshi-qon proses­te­rine, eńbek qaýip­siz­digine jáne múgedektigi bar adam­dar­dyń quqyqtaryna da qatysty.

Mınıstrlik ardagerleri men qyzmetkerleri mıllıondaǵan azamattardyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa, olardyń áleý­mettik ál-aýqaty men erteń­gi kúnge degen senimdiligin art­ty­rýǵa baǵyttalǵan Berdibek Másh­bek­ulynyń qaıyrymdy jáne ıgi isterin árdaıym eske alyp, jadyn­da máńgilik saqtaıdy.

Halqyna jaqyn bolǵan kórnekti memleket qaıratkeri, bárimizge aqylshy aǵa bolǵan bıik parasatty tulǵa, aqıyq azamattyń jarqyn beınesi men ıgilikti isterin biz eshqashan umytpaımyz. Berdibek Máshbek­ulynyń aza­mattyq, kásibı bilik­tilik mektebi áli talaı býyndy jetildirip, halyqpen jasaı beredi dep senemiz.

Svetlana Jaqypova,

Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri