Anglııadan tabylǵan altyn jalatylǵan kúmis zat. Merzimi VIII ǵasyrdyń aıaǵy, IX ǵasyrdyń basy dep kórsetilgen. Ǵalymdar munyń ne úshin jasalǵanyn anyqtaı almaǵan. Degenmen jádigerdiń betindegi tańbalar kóne túrkilik kúlbizik (rýna) álipbıimen jazylǵan jazý ekeni málim boldy.
Altyn jalatylǵan kúmis jádigerdiń dıametri – 19,4 mm. Shamamen 1200 jyldyq tarıhy bar artefakt tereń izdenis nátıjesinde jasalǵan. Oǵan zer salyp qaraıtyn bolsaq, ústi tegis, dóńgelek, eki eni sılındr tárizdes qysqa. Nysan muqııat óńdelgen. Bul bólik altyn jalatý dep atalatyn kúrdeli tehnıkany qoldana otyryp jasalǵan. Onda synap altyn untaǵymen aralasyp, sol kezeńdegi sheberliktiń joǵary deńgeıin kórsetedi.
Zattyń betindegi IRI tańba úsh áripti bildiredi: birinshisi – jýan B tańbasy, ekinshisi – jińishke R tańbasy, úshinshisi – jińishke L tańbasy. Basqa tańbalar osynyń aınalasynda kúrdeli grafemamen jazylǵan. Jazýdyń transkrıpsııasy: «Bodjman qaǵan babam qamtamasyz ertip, qurup oǵurnantmysh úch djúzlúk túrúk, alty aryslyq qassaq báńkúlúk er eli». Aýdarmasy: «Bodjman qaǵan babam qamtamasyz etip, quryp ornatqan úsh júzdik túrik, alty arystyq qassaq (qazaq) máńgilik er eli».
Bul – bizge belgili Oruqun jazbalarynan oqylǵan mátin. Sondyqtan tez ári jeńil oqyldy. Zat tumar sekildi sardar ne bolmasa sarbazdyń ózimen birge alyp júretin qasıetti zat retinde jasalǵan.
Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin Bodjmannyń esimi Býmyn dep qate oqylyp kelgen qaǵan ekenin jaza keteıik. Kóne túrki jazba eskertkishteriniń syryn ashyp oqı bastaǵan ǵalymdar óz deńgeıindegi bilimderin sarp etip, jazbalardyń negizgi maǵynasyn ashyp jarııalady. Alaıda olardyń múmkindigi jetpeıtin, eskertkishterdiń tereń syrly qatparlary jetkilikti bolatyn. Ol syrlar óz qupııalaryn ishine búgip, qazirgi kezge deıin, áli de jabýly kúıinde ishki tańǵajaıyp qazynasyn jasyryp keledi. Býmyn esimi bir ǵana dybys – DJ tańbasynyń oqylmaýy sebebinen jańylys oqyldy. Tildik túrkitaný ǵylymynyń negizgi mindetteriniń biri – tarıhı kezeńderdegi túrki tilderiniń dybystyq qurylymyn anyqtaý. Ony anyqtaý ońaı emes ekeni málim, óıtkeni kóne zamandardaǵy halyqtardyń dybystyq sóıleý máneri bizdiń qulaǵymyzǵa jetken joq. Ony jazba muralardaǵy áriptik-dybystyq tańbalar arqyly ǵana qalpyna keltirýge bolady. Buryn belgisiz bolyp kelgen DJ dybysy kirigińki daýyssyzdardyń erindik nusqasy bolyp sanalady. Bul nusqa búkilálemdik túrkologııalyq ári tarıhı jańalyqtyń ashylýyna sebepker bolatyn árip tańbasy bolyp otyr. Jádigerdiń ǵylymı negizdemesi men áriptik tańbalanýynyń júıesin salalyq jýrnaldaǵy bizdiń zertteýimizden tolyq oqı alasyzdar.
Orynbaı BEKJAN,
Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty