Jańa Úkimet jasaqtalyp, oǵan ekonomıkalyq damýdy óristetý mindeti qoıyldy. Úkimettiń keńeıtilgen otyrysyna qatysqan Prezıdent makroekonomıkalyq kórsetkishtermen qatar halyqtyń naqty tabysy da qarqyndy túrde artýy kerek dedi. Qarapaıym halyq túsinbeıtin sıfrlardy sapyryp óte shyǵatyn mınıstrler endi elmen etene bola bastaıtyn shyǵar degen úmit bar. Kásibı sarapshylar bıylǵy ekonomıkalyq ahýalǵa qatysty boljamdaryn jarııa etti. Olardyń meńzeýinshe, bıyl byltyrǵa qaraǵanda damý úderisi birshama óspek.
2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan ekonomıkasy táýir ósim – 5,1 paıyz kórsetti. Ekonomıkany qoldanbaly zertteýler ortalyǵy (AERC) ekonomıka 2024 jyly da ilgerileıdi dep kútedi. Olardyń boljamynsha, bıylǵy ishki jalpy ónim (IJО́) kórsetkishi 4,6 paıyzdy quraýy múmkin. Sonymen qatar AERC ortasha jyldyq ınflıasııa deńgeıin 8,8 paıyz bolady deıdi. Bul Ulttyq bank mejelep otyrǵan deńgeıden joǵaryraq.
Brent markili munaı baǵasy bıyl barreline 85 dollar deńgeıinde turaqtaýy múmkin. Bul boljam aldyńǵy qazan aıyndaǵy sholýmen salystyrǵanda túzetildi (ol kezde barreline 88 dollar dep aıtylǵan). Boljamnyń tómendeýi munaı ónimderine suranystyń turaqsyz bolyp qalýyna baılanysty. 2023 jylǵa arnalǵan shıki munaı fıýchersteri qubylmaly saýda jaǵdaıynda óz qunynyń 10 paıyzdan astamyn joǵaltty jáne 2020 jyldan bergi eń úlken jyldyq tómendeýin tirkedi. Bul kezeń Taıaý Shyǵystaǵy geosaıası qaqtyǵystar jáne búkil álemdegi negizgi óndirýshilerdiń munaı óndirý deńgeıine qatysty alańdaýshylyǵymen tuspa-tus keldi. Munaı naryǵyndaǵy turaqtylyq pen tepe-teńdikti qamtamasyz etý maqsatynda aldyn alý sharalary retinde OPEK+ elderi 2024 jylǵy birinshi toqsanda munaı óndirý kólemin qosymsha qysqartý týraly kelisimge qol jetkizgen edi. Osy kelisimniń aıasynda Saýd Arabııasy munaı óndirisin tómendetýdi táýligine 1 mln barrelge deıin uzartty. Bul kelisimniń Qazaqstanǵa da qatysy bar. Biz óndiristi táýligine 82 myń barrelge deıin qysqartýǵa tıispiz.
«Aıta ketý kerek, munaı óndirisin qysqartý OPEK+ músheleriniń óndiris boıynsha bekitken mindetti kvotasyna kirmeıtin, erikti áreket sanalady. Qazaqstannyń bıylǵy birinshi toqsandaǵy mindettemesi shamamen táýligine 1,5 mln barreldi quraıdy. Teńiz ken ornyndaǵy keleshek keńeıý jobasyn iske qosý 45 mlrd dollarlyq shyǵyndardy qamtıtyn ázirleýdiń sońǵy kezeńderiniń keshigýine baılanysty 2024 jyldyń sońyna shegerilgeni belgili. Degenmen osy sholýda 2024 jylǵa arnalǵan munaı óndirý kólemine qatysty alǵyshart 2023 jyly baıqalǵan munaı óndirý dınamıkasyn eskere otyryp, 88,0 mln tonnaǵa (buryn – 86,0 mln tonna) deıin kóterildi. 2023 jyly elde 89,9 mln tonna munaı óndirildi. Dál qazir álem ekonomıkasyn belgisizdik jaılap tur. Qytaı munaı ımporty kólemin qysqartýy múmkin. Eýropa ekonomıkalyq resessııa shegine kelip tireldi. Osynyń bári munaı ónimderiniń baǵasy túsýi múmkin ekenin meńzeıdi. Morgan Stanley korporasııasynyń da Brent markaly munaı baǵasyna qatysty bıylǵy boljamyn 9 paıyzǵa deıin, barreline 77 dollar deńgeıine tómendetkenin aıta keteıik», delinedi AERC sholýynda.
Sarapshylar seriktes-memleketter ekonomıkasynyń ósim qarqyny 2024 jyly 1,7 paıyz bolady dep kútedi. Alǵyshart qazan aıynan bastap saqtalyp tur.
AERC-tiń qazandaǵy sholýynda ortasha aılyq jalaqynyń nomınaldy ósimi jyldyq 17 paıyz dep kórsetilgen edi. Alaıda bul joly 15,7 paıyz dep túzetilipti. Derektiń jańarýy ótken jyly úı sharýashylyqtary tabysynyń salystyrmaly túrde joǵary ósý qarqynyna baılanysty. Tıisinshe, bul 2024 jyly jyldyq negizde joǵary baza jasaıdy.
«Rýbl men teńgeniń aıyrbas nomınaldy baǵamy ortasha alǵanda bıyl 5,2 teńgeni quraýy múmkin. Bul kórsetkish qazanmen salystyrǵanda teńgeniń 0,1 paıyzdyq tarmaqqa azdap álsireýi baǵytynda jańartyldy. Túzetý Reseı Ortalyq bankiniń 2024 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda kúnine 11,8 mıllıard rýbl mólsherinde shetel valıýtasyn satýdy qalpyna keltirý týraly sheshimine baılanysty. Mundaı sheshim reseılik rýblge qoldaý kórsetedi. Al 2023 jyly dollar men teńge jubynyń baǵamy 456,3 paıyz deńgeıinde qalyptasty. Ortalyq qazandaǵy sholýynda USD/KZT jubynyń ortasha deńgeıi 458,2 dep kórsetti. 2023 jylǵa arnalǵan naqty valıýta baǵamy AERC kútkennen sál joǵary boldy. Sebebi respýblıkalyq bıýdjetke aýdarymdardy qamtamasyz etý jáne «QazMunaıGaz» UK AQ aksııalaryn satyp alýdy qamtamasyz etý úshin Ulttyq qordan valıýta satý kólemi kútilgennen kóbirek boldy. Tek ótken jyldyń jeltoqsanynda ulttyq valıýtanyń kýrsy qarashamen salystyrǵanda 0,8 paıyzǵa kúsheıip, 1 dollar 454,7 teńgege satyldy», deıdi.
Ulttyq bank tarapynan valıýta satýdan bólek, jeltoqsanda amerıkalyq dollardyń álsireýi de teńgeniń nyǵaıýyna áserin tıgizdi. Jeltoqsanda dollar ındeksi qarashamen salystyrǵanda 2,1 paıyzǵa tómendep ketken. AERC boljamynsha, 2024 jyly tól teńgeniń kýrsy 473,2 deńgeıinde bolady. Qazandaǵy sholýynda ortalyq áldeqaıda álsiz kýrsty boljaǵan edi – 474,3 teńge. Qazaqstandaǵy munaı óndirisiniń úlken kólemin kútý jáne naqty eksport ósiminiń úlken qarqynyna baılanysty ol boljam birshama jaqsartyldy.
Ortalyq analıtıkteri tutynýshylyq ınflıasııaǵa qatysty boljamdaryn da jarııalady. Ortasha eseptegende byltyr ınflıasııa 14,5 paıyz boldy. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, bıylǵy ortasha ınflıasııa deńgeıi 8,8 paıyz bolýy múmkin. Qazan aıynda 8,6 paıyz degen edi. Osy joly ony joǵarylatýǵa sebep bolǵan faktor – Reseıdegi joǵary ınflıasııanyń kútilýi. Sondaı-aq jeltoqsanda Qazaqstanda aqsha massasynyń ósý qarqynynyń kúrt jedeldeýi de eskerilgen. Byltyr sońǵy aıda eldegi aqsha massasy aılyq mánde 7,4 paıyzǵa ósipti.
«О́tken jyldyń sońynda aqsha massasy ósiminiń joǵary qarqyny bıylǵy ınflıasııaǵa keıinge qaldyrylǵan ósim áserin tıgizýi múmkin, Qazaqstandaǵy ónerkásiptik ınflıasııa 2024 jyly boljamǵa sáıkes 3,2 paıyzdy quraıdy. 2023 jylǵy ortasha eseppen elde (-)1,1 paıyz deńgeıinde ónerkásiptik deflıasııa tirkeldi. Tutyný jáne ónerkásiptik ınflıasııa boljamyn eskere otyryp, IJО́-niń ortasha jyldyq deflıatory 2024 jyly 9,9 paıyzdy quraıdy», delinedi sholýda.
Sonymen qatar Ekonomıkany qoldanbaly zertteýler ortalyǵy bıyl memlekettik bıýdjet tapshylyǵy 6,4 trln teńgeni quraýy múmkin deıdi. Bul IJО́-niń shamamen 5,5 paıyzy.
«IJО́-ge qatysty baǵalaý jaqsartyldy (qazan aıynda tapshylyq IJО́-niń 5,7 paıyzy deńgeıinde dep boljandy). Osy jyldyń bıýdjet tapshylyǵyn baǵalaý da qazan aıyndaǵy sholý derekterimen salystyrǵanda (buryn – 6,56 trln teńge) ekonomıkalyq belsendiliktiń jaqsartylǵan boljamy aıasynda tómendedi, sondyqtan bıýdjetke salyq túsimderiniń joǵarylaýy kútilýde. 2023 jylǵy qańtar-qarashadaǵy memlekettik bıýdjettiń atqarylýy jónindegi derekter aıasynda, sondaı-aq ekonomıkanyń birneshe salalarynda 2024 jylǵa arnalǵan shyǵarylym boljamynyń oń túzetilýine baılanysty korporatıvtik tabys salyǵynan túsimderdiń 4,52 trln teńgege deıin ulǵaıýy kútiledi (buryn – 3,66 trln teńge)», dep boljam jasaıdy AERC.