Ár turǵyny taza aýamen tynystap, tabıǵı ónim tutynyp, laıyqty jaqsy ómir súrýi – damyǵan memlekettiń joly. Qazaq eliniń álem qaýymdastyǵy aldynda alǵan mindettemeleri bar. Onyń eń mańyzdysy – kezeń-kezeńimen jasyl energııaǵa kóshý. Al qazirgi qaýip – elge kerek energııanyń 70%-ynyń kómirden óndiriletini.
Búgin el bıligi «Atom elektr stansasy qurylysyna kirispesek, keleshektegi jaqsy kúnimiz tym kelte!» dep retsiz taqymdap jatqandaı kórinedi. Ásilinde, AES qurý ıdeıasynyń týǵanyna jarty ǵasyrǵa jýyqtady. Tek osy kúnge deıin qalyń jurt bul jobaǵa moıyn buryp qaramady, paryq-paıymyna barmady, sodan tereń mán de bermedi. О́ıtkeni ol zamanda partııa halyqtyń kózqaras, pikirimen múlde sanaspaıtyn.
Bul bárimizge túsinikti. Áıtse de AES ózektiligin joıǵan joq. El jańarǵan elý jylda bul zárýlikti kórmeı turǵan kóz soqyr. Bilmeı turǵan bilimsizdik pen paryqsyzdyqtyń pushaıman kúıi. О́ıtkeni qazir beımálimdi bilip, túsinbegendi uǵýǵa ashyq aqparat jetkilikti. Tek jaqsy men jamannyń, aq pen qaranyń aıyrmashylyǵyn tanyp, ara-jigin ajyrata bilseń bolǵany. Oǵan kómektesetin ǵalymdar men mamandardyń qyzmetine marhabat deı kelip, birqatar ǵalym men mamanǵa «aıtyńyzdar, halyqqa qaısy máseleni qalaı jetkizgenimiz durys?» degen saýaldy joldap kórdik.
«Jasyl» keleshekke kómirmen bara almaımyz
«Biz JEO-lar sala bersek bolady. Ras, elimizdegi kómir qory 300 jylǵa jetedi. Biraq ony óndiretin tehnologııany jańartýǵa nemese jańa kómir kásipornyn salýǵa halyqaralyq qarjy ınstıtýttary aqsha qarastyrmaıdy, ıaǵnı oǵan qarjy berilmeıdi. Investorlar da kelmeıdi. Al balamaly energııa kózderine basymdyq bersek, shynynda jel men kúnge táýeldi bolyp qalamyz. Onyń energııasyn jınaqtaıtyn batareıalar kerek. Batareıalardy qoldaný merzimi aıaqtalǵan soń olardy zalalsyzdandyryp, joıý qajet. Biraq búgingi kúnge deıin ony qalaı zalalsyzdandyryp, qaıda qurtýdyń amalyn áli eshkim oılap taba alǵan joq. Negizi jel men kúnnen energııa óndirý de qyrýar qarjyny qajet etedi. Sol shyǵynnyń bárin júıeli eseptese, AES-tiń qunynan asyp ketpese, kem túspeıtinine myń-san dálel kepil. AES salynsa energııa qýatynyń baǵasy 60 teńge bolady, qymbattaıdy dep jatyr. Biraq ol múlde olaı emes. Qandaı jańa generasııa engizseń de, qýat quny báribir kóteriledi. Ony qymbattaıdy dep otyra bermeı, salynǵan aqshany eselep qaıtarý joldaryn qarastyrǵan jón. Ondaı mehanızimderdi jasap, kelisimshart kezinde engizýge tyrysý kerek», deıdi «Qazaqstan atom elektr stansalary» (QAES) JShS atom energetıkasy bóliminiń jetekshi ınjeneri Asýan Sııabekov.
Asýannyń aıtqanynan túsingenimiz – balamaly energııa kózderine senip, túbinde sonyń tapshylyǵyna urynsaq, energııa tapshylyǵy kúsheıip, elge qaraı ınvestorlardyń aıaq basýy da sıreıdi.
«Jańa tehnologııalar da ákelinbeıdi. Sebebi bolashaqta bári «jasyl» energııaǵa oıysady. Al kómirden alǵan energııa qýatyna damyǵan elderdiń eshbir kompanııasy ozyq tehnologııaly kásipornyn qosqysy kelmeıdi. Sebebi talap solaı, shart qatal. Oǵan qosa Qazaqstannyń «jasyl» energııaǵa kóshý boıynsha halyqaralyq qaýymdastyqtar aldynda alǵan mindettemeleri men soǵan oraı 198 memleketpen birge jasasqan kesimdi kelisimsharty bar. Munyń bári jaı sóz emes ekenin durys uqqan jón. Balamaly energııa quny aýksıonda 10,5 teńgeden delik. Biraq onyń túsetin aqshasynyń kólemin durys esepteý kerek. Mysaly, ótken jylǵy qarasha aıynyń 7-si kúni eń joǵary tarıf boldy. Sonda ol 111 teńgeden satyldy. Eger balamaly energııa kózderine jasalǵan jeńildikterdi AES-te de paıdalansa, onyń da qýat baǵasy túsedi. Kórshimiz Qytaıda tutynýshylarǵa AES-tiń kVt saǵatyn 30 teńgeden berip otyr. Pákistanda – 2 sent. Olarǵa da AES-ti Qytaı salyp bergen. Keıbir elderde 6 sentke deıin barady. Kóp adamdar Akkýıý AES-yn mysalǵa keltiredi, ol jerde 4 bloktan turatyn bir stansa ornalasqan. Ony Reseı salyp jatyr. Onda Túrkııa eli Reseıge AES-tiń aqysyn 12 sentpen qaıtaryp otyrady. Ol shamamen 57-60 teńge bolady. Bul tarıf emes, tutynýshynyń qaltasyna áser etpeıdi», dep túsindiredi maman.
Sarapshylar AES-tiń úsh ıgiligin basa aıtady, olar – atom stansasynyń qaýipsizdik deńgeıiniń asa joǵary bolýy, ekonomıkalyq turǵydan aıryqsha tıimdiligi jáne saldary tym qymbatqa túsetin energetıkalyq tapshylyqtyń ornyn toltyrýy.
«Biz teledıdar men radıoda baǵdarlamalarǵa qatysyp, gazet pen jýrnaldarǵa maqala jazyp jáne túrli konferensııa men jıynda eresekter men stýdenterge túsindirý jumystaryn tynbaı júrgizip jatyrmyz. Ásirese kópshilikke burynǵy reaktorlar qalaı jumys isteıdi, al qazirgi jetilgen reaktorlardyń qyzmeti qanshalyqty qaýipsiz degen másele qyzyq. Osylardyń ara-jigin ajyratyp, halyqqa dáleldi derektermen dáıektep uǵyndyrý lázim. Qazir Qazaqstan qarastyryp jatqan reaktorlarda áli birde-bir ret apat bolmaǵan. Bul reaktorlar qandaı jaǵdaıda da ózi avtomatty túrde sónip qalǵan sııaqty tynady. Biraq ózine qajet jumysyn ári qaraı atqara beredi. Sóıtip, eshqandaı qaýip týdyrmaıdy. Al Fýkýsıma týraly aıtsaq, ondaǵy sýnamı ádettegiden 2 ese bıikke kóterilip, joıqyn kúshpen aǵyp ótti. Saldarynan dızeldi generatorlardyń bárin shamadan tys sý basyp qalyp, onyń sońy apatqa ulasty. Ári ol reaktorlar 1971 jylǵy 1-býyndy eski reaktorlar», deıdi QAES JShS atom energetıkasy bóliminiń jetekshi ınjeneri.
«Úlbi metallýrgııalyq zaýyty» AQ ǵylymı ortalyǵynyń basshysy, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory Manarbek Qylyshqanov Energetıka mınıstrliginiń 2035 jylǵa deıingi elektr energetıkasyn damytý jospary kóńilimnen shyqty deıdi.
«О́ıtkeni onda kómirden óndiriletin energııany shamamen – 35%, gazdan – 25%, gıdroelektr stansasynan – 11%, «jasyl» energetıkadan (kún jáne jel qýaty) – 25 %, al atom stansasynan 4,7% mólsherinde óndirý kózdelgen. Halyqtyń keıbir bóligi AES salǵan soń qalǵandardyń bárin toqtatamyz ba dep oılaıdy. Bul – qate pikir. Energııa óndirýde barlyq baǵyt birdeı damı beredi. «Jasyl» energııa óndirýshi kún, jel qondyrǵylary bar. Olardy ilgeriletip damytýdyń óz jospary jasalǵan. Qazir Qazaqstanda energııanyń 70%-dan astamy tas kómirmen jumys isteıtin JEO-dan alynady. Olardyń kóbisiniń jumys isteý merzimi jobalyq ýaqytynan áldeqashan asyp ketken. Keıbiri jóndelip, jańartylatyn shyǵar. Biraq jumys isteý merzimi, mysaly, 80 jyl bolsa, 70 jyly bitkende jańa jospar jasalyp, tyń qýat kózin engizýge daıyndalýy kerek. Endi gaz qazandyqtary salynatyn shyǵar dep oılaımyn. О́ıtkeni kómir baǵytyna halyqaralyq qarjy ınstıtýttary aqsha bólmeıdi. Eger osy 2035 jylǵa deıingi jospar tolyq júzege assa, biz energetıkalyq táýelsizdiktiń birtalaı belesin baǵyndyryp, qaýipsizdigimizdi nyǵaıtyp alamyz. Al absolıýtti táýelsizdik degen joq. О́ıtkeni adamnyń kúni adammen, eldiń kúni eldermen. Kórshi eldermen ekonomıkalyq qarym-qatynassyz múmkin emes. Dese de táýeldiliktiń deńgeıin barynsha kemitip, halyq energııaǵa muqtaj bolmaıtyndaı jaǵdaı ornatýymyz kerek», deıdi.
Mamannyń sózinshe, óndiris pen energııa bir-birinsiz kún keshe almaıdy. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵyn damytamyz, onyń ónimin qaıta óńdeý úshin de kásiporyndar salamyz degen kezde sonyń bári energııamen ǵana jumys isteıtinin qaperde ustaýymyz kerek.
«Odan soń jyl saıynǵy halyqtyń ósimi bar. Josparda ár adam basyna kerek energııa eseptelip qoıǵan. Endi sonyń údesinen shyǵý – basty mindet», deıdi Manarbek Qylyshqanov.
Ártaraptandyrý – damý kepili
Qazaqstan elektr energetıkteri qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Arman Telev birjaqtylyqqa urynbaı, búkil keshendi bir ekpinmen damytýǵa kóńil bólgende ǵana oń nátıjege jetemiz deıdi.
«Júk tasymaldaýshylar poıyz ben KAMAZ kerek emes, tek GAZEL-ge ǵana júk artamyz dese aqymaqtyq bolyp shyǵady ǵoı. Sol sııaqty energııa óndirisinde de ártaraptylyq saıasaty júrgizilýge tıis. Tarıhtan sabaq alatyn bolsaq, Chernobyldegi apattan keıin Eýropa elderi, onyń ishinde Fransııa, Germanııa qatty oılanyp qaldy. Halyq bul máseleni kóp kóterdi. «AES-ten bas tartamyz, kerek emes», dep jatty. Sol kezde Fransııany tehnokrattar basqaratyn edi. Olar AES-ten bas tartpaı, halyqqa túsindirý jumystaryn jalyqpaı júrgizdi. Sóıtip, AES-terdi saqtap qaldy. Odan ári damý jolyna tústi. Al Germanııa jáne birneshe el halyqtyń degenine kónip, AES-terinen aıyryldy. Qazir soǵan ókinip júr. О́ıtkeni Reseıdiń, AQSh-tyń, basqa da elderdiń gazyna táýeldi. AQSh atom energııasyna qarsy kóterilgen óz halqyna qarsy jaqsy amal oılap tapty. Halyqqa «Budan bylaı AES salmaımyz», dedi de, ony ishten tereńdetip damyta berdi. Jańa jerge emes, burynǵy AES aýmaqtarynda qosymsha reaktorlar turǵyzýdy tynymsyz jalǵastyrdy. Osy jaǵdaılardyń bárin eksheı kelip, AES máselesin jalpyulttyq referendýmǵa salamyz degendi, rasyn aıtsam, óz basym quptaı qoıǵan joqpyn. Sebebi jurttyń bári energetık nemese fızık emes qoı. Halyq – negizinen tutynýshy. Eldikke qajet mundaı kúrdeli sheshimdi bilikti maman adamdar qabyldaýy kerek dep sanaımyn. Saýaty sáskeden aspaıtyn ár aıǵaıshyǵa qulaq asa bersek uzaqqa bara almaımyz», deıdi qaýymdastyq basshysy.
Balqashtyń sýy sarqylyp qalmaı ma?
Shyny kerek, halyq kókeıinde júrgen taǵy bir qorqynysh Balqashtyń sýyna qatysty. Kóldiń sýy lastanyp ketedi ne bolmasa sarqylyp qalady degen táýekeli joǵary boljamdar aragidik aıtylyp qalady. Mamandardyń buǵan da aıtar dáleldi ýáji bar.
«Burynǵy reaktorlar 1 kontýrly bolatyn. Qazirgiler 2 kontýrly. Onyń ishinde sý qaınaıdy, ol býǵa aınalady, odan týrbınalardy aınaldyrady. Odan keıin ol qaıtadan kondensasııalyq sýǵa aınalady. Sóıtip, sıkl aınalady. Býlanǵanda sý sál tartylady. Ony azdap toltyryp otyrady. Muny qarapaıym tilde túsindirsek, ol sýdyń mólsheri AES-te jumys isteıtin 2000 adamnyń bir kúnde ishetin sýynan da az bolady. Sondyqtan AES Balqash sýyna zalal keltiredi degen múlde qate pikir. Osyny shegeleı otyryp uqtyrǵan lázim. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde sýtegi energetıkasy ınstıtýty bar. AES pen sýtegi energetıkasy birlesip jaqsy damyp keledi. Termoıadrolyq sıntez degen baǵyt boıynsha bolashaqta termoıadrolyq reaktorlar salynady. Qazir sýtegi ınstıtýtynyń ǵalymdary gazben jumys isteıtin stansalarǵa sýtegin qosý arqyly paıdaly áser koeffısentin joǵarylatyp jatyr. Halyqqa bul reaktorlar jarylmaıdy degendi ázirden túsindire bastady. Kópshilik qaýym radıasııa degennen de úreılenedi. Endi radıasııa qaýipti emes. Qaýip deńgeıi 0-ge deıin túsken. Bul – ǵylymnyń jetistigi», dedi qaýymdas-tyrylǵan professor, ıadrolyq fızıka boıynsha PhD Nurlan Amangeldi.
«Baıtaq» jasyldar partııasy ortalyq apparatynyń basshysy Bekbergen Kereıdiń aıtýynsha, ǵylymnyń meılinshe damyǵanyn halyqqa jetkize berýden jalyqpaǵan abzal.
«Qarsy bolyp júrgenderdiń basym kópshiligi Chernobyl men Fýkýsımany aıta beredi. Chernobyldiń AES-i 1977 jyly, al Fýkýsıma AES-i 1971 jyly salynǵan. Olardyń qaýipsizdigi óte tómen. Qazir +3 býyn dep jatyrmyz. Bunyń jalpy qunynyń 40% qarajaty tek qana qorǵanysyna, qaýipsizdigine jumsalady. Onyń ishinde adamnyń densaýlyǵy men ekologııa da bar. Taıaýda Energetıka vıse-mınıstri suhbat berdi. Jýrnalıst «AES salyna qalsa LRT-nyń kebin kımeı me?» degen suraq qoıdy. Eger halyqaralyq uıymdar tarapynan jáne ózimiz jaqtan da qatań baqylaý ornasa, eshqandaı sybaılas jemqorlyqqa jol berilmeıdi. Sondaı-aq AES-ti salatyn el ne kompanııa óziniń halyqaralyq qaýymdastyq aldyndaǵy abyroıyn joǵaltyp almaýy úshin de ondaıǵa barmaıdy. О́ıtkeni olar jumysyn Qazaqstanmen ǵana shektep tastamaıdy ǵoı. Jumysyn basqa elderde ári qaraı jalǵastyrýy kerek. Sondyqtan iske asyrýshy kompanııa joǵary deńgeıde jaýapkershilikti óz moınyna alady», deıdi partııa ókili.