Azamattyq alý jeńildeıdi

Eń áýeli depýtattar «Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketterde ǵylymı dárejeler týraly qujattardy ózara taný týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jo­basyn qarady. Atalǵan má­selege qatysty Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek baıandama jasady.

«Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń 97-babynda oǵan múshe memleketterdiń ǵylymı dáre­jeleri ár taraptyń ulttyń zańnamasyna sáıkes tanylady dep kózdelgen. Degenmen Eý­razııalyq ekonomıkalyq odaq­tyń negizgi qaǵıdaty – tórt bostandyq. Sonyń ishin­de taýarlar, qyzmetter, ju­mys kúshi men kapıtal almasý. Osy oraıda jumys kú­shi­niń bostandyǵy osyndaı baptarmen sál shekteledi. Son­dyqtan kelisimniń 6-babynda kózdelgen jaǵdaıdy qos­paǵanda, ǵylymı dárejeler týraly qujattardy ulttyq taný rásimderin júrgizbeı-aq ta­nýdy usynady», dedi S.Nur­bek.

Atalǵan kelisimge 2023 jyl­ǵy 8 maýsymda Sochıde qol qoıylǵan. Qujat odaqqa múshe memleketter azamattarynyń ǵylymı dárejelerin olardyń aýmaǵyndaǵy eńbek kóshi-qony sheńberinde tanýdy kózdeıdi.

Qujatta birqatar másele qarastyrylǵan. Máselen, EAEO-ǵa múshe elderdiń aýma­ǵynda eńbek qyzmetin júzege asyrǵan jaǵdaıda ǵylymı dárejelerdi (fılosofııa doktory (PhD), beıini boıynsha doktory, ǵylym kandıdaty jáne ǵylym doktory) rastaýsyz tanylady. Sondaı-aq EAEO-ǵa múshe elderdiń azamattary jumys isteıtin memlekette belgilengen akademııalyq dárejesi boıynsha ústemeaqy alýǵa ótinish bergen jaǵdaıda ǵylymı dárejeler týraly qujattardy tanýdyń ulttyq rásimderi qoldanylady.

Ǵylymı dárejeler týraly qujattardyń túpnusqalyǵyn tekserýdiń obektıvti tetik­terin qurý jáne qatysýshy el­der arasynda aqparat almasý kózdelgen. Túpnusqalyqty tekserý úshin múddeli uıymdar basqa múshe memleketterdiń quzyretti organdaryna suraý salýǵa quqyly. Qazirgi tańda EAEO-ǵa múshe elder osy ke­lisimdi ratıfıkasııalaý boıyn­sha ishki rásimderdi júrgizip jatyr.

Budan keıin depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine halyqtyń kóshi-qony sala­syndaǵy zańnamany jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn ekinshi oqylymda qarady.

Esterińizge sala keteıik, zań jobasy birinshi oqylymda 2022 jyldyń sáýirinde ma­quldanǵan bolatyn. Qujatta kámeletke tolmaǵandardyń jynystyq tıispeýshiligine qarsy qylmystary úshin sot­talǵan sheteldikterdiń Qazaq­stanǵa kelýin, sondaı-aq el aza­mattyǵyn alýyn shekteý usy­nylady.

Sonymen qatar ekstremıstik nemese terrorıstik áreketke qatysy bar sheteldikterge elge kirýge tyıym salynady. Tó­tenshe jaǵdaı kezinde merzimi ótip ketken qujattar jaramdy bolady. Túzetýlerde tótenshe jaǵdaılar kezinde merzimi ótip ketken qujattardy uzartý nemese aýystyrý múmkindigi bol­maǵan jaǵdaıda paıdalaný máselesi retteledi. Mundaı qu­jattar qoldaný merzimine qara­mastan jaramdy dep tanylady.

Budan bólek, túzetýlerdi ekinshi oqylymǵa daıyndaý barysynda depýtattar «qandas» mártebesin berý tártibin je­tildirýge baǵyttalǵan jańa norma ázirledi. Endi «qandas» már­tebesin jáne Qazaqstan azamattyǵyn alý úshin óti­nish bildirgen adamdardyń ulty qazaq ekenin anyqtaý tár­tibi jer­gilikti atqarýshy organ­dar­dyń quzyretine kiredi.

Sonymen qatar qandastardy qabyldaýdyń óńirlik kvotasyna etnostyq qazaqtardyń jeke otbasy músheleri, qandastardyń jesirleri jáne olardyń ortaq balalary engiziledi. Azamattyq alýdyń ońaılatylǵan tártibin qoldana alatyn adamdar sanaty keńeıtildi. Endi elimizde zańdy túrde turaqty turatyn Qazaqstan Respýblıkasy aza­mattarynyń jesirleri turý merzimine qaramastan ońaıla­tylǵan (tirkeý) tártippen Qa­zaqstan azamattyǵyn ala alady. Sondaı-aq bul qatarǵa halyqaralyq sharttar negizinde ońaılatylǵan tártippen Qa­zaqstan azamattyǵyn alýǵa quqyǵy bar adamdar da kiredi.

Zań aıasynda kóship-qoný­shylar aýyl sharýashylyǵy maq­satyndaǵy jerlerdi Úkimet aıqyndaǵan qabyldaýshy óńir­lerden konkýrssyz ala alady. Olar bes jylǵa deıingi mer­zimge jáne ıelikten shyǵarý quqyǵynsyz ýaqytsha qysqa- mer­zimdi óteýli jer paıdalaný (jaldaý) quqyǵy negizinde beriledi.

Bul rette jer ýchaskeleriniń kólemi eń az mólsherden aspaýy kerek. Al sharýashylyq serik­testiginiń jarǵylyq ka­pı­talyna salym retinde ıe­likten shyǵarý jáne berý qu­qyqtary kózdelmeıdi. О́ńirden kóshken kezde jer paıdalaný quqyǵy toqtatylady. Mundaı aımaqtarda 5 jyldan astam turyp, óz mindetterin tıisinshe oryndaǵan qonys aýda­rý­shy­lardyń jańa merzimge shart jasasýǵa basqalarǵa qaraǵanda basym quqyǵy bolady.

Zań jumys kúshi jetispeıtin óńirlerge erikti kóshýge qaty­sýshylarǵa qonys aýdarý úshin tólenetin memlekettik sýbsı­dııalardy qorǵaý normasy belgilendi. Bankter men qarjy uıymdarynyń aldyndaǵy ne­sıelik mindettemeleri boıyn­sha alymdardan turǵyn úıdi jalǵa alý jáne kommýnaldyq qyzmetterdi tóleý boıynsha shy­ǵystardy óteý engiziledi.

Zań jobasyndaǵy taǵy bir erekshelik – eńbekshi kóship-qonýshylarǵa bir aıdan on eki aıǵa deıingi kez kelgen merzimge jumysqa ruqsat alý múm­kindigi beriledi. Qazir mun­daı ruqsat bir, eki, úsh nemese on eki aıdan kem bolmaýy qajet merzimge beriledi. Bul rette jumys isteýge beriletin ruqsattyń merzimin uzartý da bir, eki nemese úsh aı bolýy múmkin. Sonymen qatar endi jumys isteýge ruqsatty merzimi bitkenge deıin elden shyqpaı-aq eń kóbi úsh aıǵa uzartýǵa bolady.

Halyqtyń kóshi-qony jáne qylmystyq-atqarý júıesi salasyndaǵy zańnamany je­tildirý boıynsha zańda qyl­mystyq-atqarý júıesi mekeme­lerindegi beınebaqylaý qu­rylǵylaryn qasaqana buz­ǵany úshin qylmystyq jaýapker­shilik kózdelgen. Osyǵan oraı zańnyń mazmuny tek kóshi-qon salasyndaǵy ǵana emes, basqa da salalardaǵy zańnamany qam­tyǵandyqtan, ataýy da óz­gertildi.

Bul qylmys úshin jaza engizý usynylady: sottalǵandarǵa – negizgi óteý merzimine qo­symsha eki jylǵa deıin, qyz­metkerlerge – 2 myń aılyq eseptik kórsetkishke deıin aıyp­pul, 600 saǵatqa qoǵamdyq jumystarǵa tartý, 2 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý nemese shekteý.

Budan bólek, jalpy otyrysta Májilis depýtaty Mádı Tákıevtiń ókilettigin mer­ziminen buryn toqtatý máse­lesi qaraldy. О́tken aptada ol jańartylǵan Úkimet qu­ramynda Qarjy mınıstri qyz­metine taǵaıyndaldy. Al Má­jilistiń Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń tóraǵasy bolyp Tatıana Saveleva saılandy.

Aıtýar Qoshmambetov Máji­lis depýtattarynyń qataryna qosyldy. Ol – «Respublica» partııasy fraksııasynyń ókili. Májilis depýtaty retinde ol ant qabyldap, Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń múshesi bolyp saılandy.

Sondaı-aq Májilis komı­tetteri birqatar zań jobasyn jumysqa aldy. Olardyń qa­tarynda Sý kodeksiniń jobasy men sý qoryn qorǵaý jáne paıdalaný máseleleri boıynsha ilespe túzetýler, Qaýipsiz eńbek jaǵdaılaryn jetildirý jáne jumyskerlerdiń eńbek quqyqtaryn qorǵaý týraly zań jobasy, «Janýarlarǵa ja­ýapkershilikpen qaraý týraly» zań jobasy bar.

Jıyn sońynda depýtattar tıisti memlekettik mekemeler basshylaryna depýtattyq sa­ýaldaryn joldady. Erlan Saırov Premer-mınıstr Ol­jas Bektenovten ekonomıka men ınfraqurylymdy damytý salalarynda básekelestik úshin teń jaǵdaı jasaýdy surady.

«Prezıdent Toqaev Úkimet­tiń keńeıtilgen otyry­syna «Ekonomıkaǵa jańa ımpýls berý úshin Úkimet kásip­ker­lermen tereń áriptestik or­­natýy qajet», dep atap ótti. Bul óte mańyzdy. Se­bebi ká­sipkerlik tańdaýly azamat­tar­dyń enshisi bolmaýy kerek. Iаǵnı ulttyq bıznes jeke dara adamdardyń qolynda emes, jappaı halyqtyń ıgi­liginde bolýǵa tıis. Adal ári ádiletti ulttyq býrjýazııany qalyptastyratyn ýaqyt jet­ti», dedi E.Saırov.

Depýtattyń pikirinshe, el­de áli kúnge deıin bıznes­te, jer baılyǵyn ıgerýde de mo­nopolııa bar. Buǵan dálel re­tinde negizgi ekonomıkalyq kór­­setkishter 10 kompanııanyń en­shisinde, al iri salyq tóleı­tin­derdiń sany odan da az eke­nin atap ótti.

«At tóbelindeı top elimizdiń shıkizat, qarjy salasyna eksplýatasııa jasap, memlekettiń jol, temirjoly, kommýnıkasııa salasyndaǵy iri memlekettik tenderlerge jón-josyqsyz ıe boldy. Qazaqstan azamattary olıgarhtardyń kesirinen «múmkindikter teńsizdigine» ushyrap otyr. Osy úrdisti toqtatý kerek. Mundaı qubylys eli­mizdiń ekonomıkalyq ty­nys-tirshiligine úles qosyp, kásipkerlikpen aınalysqysy keletin myńdaǵan qarapaıym azamatqa óz áleýetin kórsetýge múmkindik bermeıdi», dedi E.Saırov.

Qaırat Balabıev Premer-mınıstrdiń orynbasary Tamara Dúısenovaǵa joldaǵan saýalynda jekemenshik mektepter máselesin kóterdi. Depýtattyń aıtýynsha, jekemenshik mektepter memleket tarapynan qoldaýǵa muqtaj.

«Elimizde bala sany artyp, úsh aýysymda oqıtyn mektepter kóbeıgen kezde Úkimet ká­sipkerlerge usynys jasap, jekemenshik mektepter salýǵa shaqyrdy. Osyǵan baılanysty 2004-2010 jyldary jekemenshik mektepter jappaı ashylyp, oqý oryndarynyń tapshylyǵyn sheshýge oń áser etti. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetinshe, elimizde 7 611 bilim uıasynyń 707-si – jeke­menshik. Oqýshylar sany 245 myńnan astam jáne olar­dyń teń jartysy – bastaýy­sh synyp oqýshysy. Búginde mek­tepterdegi oryn tapshylyǵy ózekti máselege aınalyp, 270 myńnan astam oryn jetispeı otyr. Memleket tarapynan tıisti sharalar qabyldanbasa, bul kórsetkish aldaǵy úsh jylda 4 esege artýy múmkin», dedi Q.Balabıev.

Osy oraıda depýtat jeke­menshik mektepterge Úkimet ta­rapynan jetkilikti kóńil bó­linip otyrmaǵanyn atap ótti. Sonyń saldarynan memlekettik pen jekemenshik mektepterdi qarjylandyrý tártibinde aı­tarlyqtaı aıyrmashylyq oryn alyp otyr. «Memleket esebinen jekemenshik mektepterde tegin bilim alatyn az qamtylǵan otbasy balalaryna beriletin áleýmettik kómek, ystyq tamaq, mektep formasymen qamtý, oqý quraldary men oqýlyqtar satyp alý qarastyrylmaǵan. Sol sebepten áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasy balalary oryn jetispeýinen jaı mektepten jekemenshikke aýystyrylsa, memleketten beriletin kómek­ten qur qalady», dedi Q.Bala­bıev.