Qumǵa sińgen grant

Másele

Jalpy, qoǵam suranysy men memlekettik tapsyrys naryq qajettiligine saı anyqtalady. Degenmen kerek kásipti ıgergender dıplommen jumys istemeıdi. Nege? Sondaı-aq grantqa túsip alyp, 1-2-kýrs­tan keıin tegin oqýdan bas tartatyn­dar bar. Nelikten? En­di osyǵan testileýden ótip, upaıyn jınap bolǵannan soń mamandyq tańdaı almaı júr­gen­derdiń kóptigin qosyńyz, taǵy da jaýabyn izdegen suraq týady.

Quralaı Nurlanqyzy «Iаdrolyq fızıka» mamandy­ǵynda oqyǵan. Oqýyn bitirgennen keıin mamandyǵy boıynsha jumys izdepti. Taýypty da. Biraq sońynda sán salonynan bir-aq shyǵypty. Munyń sebebin ol qajetti mamandyqqa laıyqty jalaqy tólenbeıtinimen baılanystyrady. Túpki máseleni biz onyń sózinen tapqandaımyz. О́ıtkeni ol:

– Men mamandyǵymmen ju­mys istegim kelip, biraz izden­dim. Jumys izdep, talaı me­ke­meniń, sonyń ishinde belgili or­talyqtyń da esigin qaqtym. Bári­niń usynǵany 70 myń teń­geden sál joǵary jalaqy bol­dy. Bul – árıne, 5 jyl buryn­ǵy jaǵdaı. Múmkin mundaı jalaqy qarapaıym qyzmetkerge qazirgiden qundy aılyq sekildi kórinetin shyǵar, alaıda men buǵan qanaǵattanbadym. Jaqsy jalaqy usynatyn jumys orny tabylǵansha kúnkóris úshin bir sán salonyna kirip, tyrnaq boıap azyn-aýlaq aqsha taýyp júrdim. Keıin bir sheberden sa­­baq alyp, ózim de sheber bolyp al­dym. 1 aılyq kýrspen 4 jyl boıy oqyǵan mamandyǵy­ma usyn­ǵan jalaqydan 2-3 ese kóp taptym. Qazir odan da kóp tabýǵa bolady. Negizi osy ma­mandyqqa grant bolǵany úshin ǵana tústim. Áıtpese fızıka pánin telebaılanys ınjeneri bolǵym kelgendikten tańdap edim. Biraq tórt mamandyqty bel­gilep, upaıymnyń jetkenine qaraı «Iаdrolyq fızıka» ma­man­dyǵyna tústim», dedi ol.

Mine, oıynan ózderińiz baıqaǵan­daı, «ıadrolyq fızıka» mamandyǵyna qalamaı túsken. Qalamaı tússe de jumys isteýine bolar edi, óıtkeni bitirgeni óte qajetti jáne suranystaǵy mamandyq, desek te oǵan yntalandyratyn jalaqy bolmaǵan eken. Memleket jyl saıyn 70 myńnan asa grant bóledi, sonyń ishinde eń kóbi naryqta suranysqa ıe mamandyqtarǵa taǵaıyndalady. Onyń syrtynda ár óńirdiń qajetti salalaryna qaraı bólinetin granttar taǵy bar. Alaıda joǵarydaǵy keıipkerimizdiń jáne kóp tanysymyzdyń basynda bolǵan jaǵdaı grantty kóbeıtýmen naryqtaǵy suranysty jaba almaıtynyn kórse­tip tur. Osy jerde bir mysal eske tú­sedi, muǵalim mamandyǵy keıingi jyl­darǵa deıin «qaldyq mamandyq» sanaldy, keshendi jumystan keıin pedagogıkalyq mamandyqtarǵa grant sany 2-3 ese kóbeımese de osy salaǵa bet burǵandar artty.  Buǵan «Muǵa­lim mártebesi týraly» zań qabylda­nýy, pedagogıkalyq mamandyqtarda oqıtyn stýdentterdiń stıpendııasyn arttyrýy, muǵalimderdiń jalaqysyn eki ese kóbeıtýi yqpal etti. Bul neni bildiredi? Kenje qalyp, bolmasa sapasy nasharlap bara jatqan salany kásibı jáne bilikti kadrlar arqyly arttyrý úshin qur grantty kóbeıtý nátıje bermeıdi, keshendi jumysty qajet etedi.

Grant ıelenýshi qaıta UBT tapsyrǵysy keledi

Qazirgi jas býyn óziniń qateles­kenin, ózine unamaıtyn mamandyqty grant úshin ǵana tańdaýdyń durys emesin erterek túsinetin sııaqty. Oǵan zaman talaptarynyń ózgerýi ǵana emes, grant ıelenýshiniń oqýdy bitirgen soń, mamandyqpen jumys istemegen jaǵdaıda memleketke tegin oqýynyń aqshasyn qaıtarýǵa mindettelgeni de áser etetini anyq. Ulttyq biryńǵaı testileý ortalyǵy dırektory Rýslan Emelbaevpen máselege qatysty áń­­gi­melesýge barǵanymyzda bizge óziniń telefonyndaǵy talapkerlerden keletin tolassyz hattardy kórsetti. Hattardyń basym bóliginde mazmun: «Men 1-kýrsta, «pálen» ma­man­dyqta, grantta oqımyn. Biraq men mamandyǵymdy aýystyrǵym keledi. Qaıtadan UBT tapsyrýǵa bola ma? Qazirgi mamandyǵym unamaıdy», degen sarynda. Grantta oqyp júrgen stýdentter granttan bas tartsa, qansha jyl tegin oqydy, sonsha jyl memleketten bir stýdenttiń oqýyna bólingen qarajatty qaıtarýǵa tıis. Sol sebepten de bolar, qalamaıtyn mamandyqta oqyp júrgender granttan 1-kýrstyń alǵashqy semestrinen-aq bas tartady eken. 

– Shynyn aıtý kerek, stýdentter­diń grantta oqyp júrip tegin oqýdan bas tartýy – óte ózekti másele. 13-20 shilde aralyǵynda bolatyn qujat qabyldaý komıssııasy jumysyn bastaǵanda ózińiz kórseńiz de bolady, ata-analar balalarymen birge mamandyq tańdap turady. Bul – qujat qabyldaý komıssııasy, sheshim qabyldaıtyn komıssııa emes qoı. Sheshim degenińiz muǵalimdermen, balanyń ózimen, ata-ana bári birlesip, túrli analıtıkalyq derekterge súıenip, qujat qabyldaıtyn jerge deıin shyǵarylýǵa tıis. Kásibı baǵdarlaý elimizde endi-endi damyp kele jatyr ǵoı, bul másele biz­diń quzyrymyzǵa kirmese de, aq­pa­rattyq-túsindirý jumystarymen el aralap shyqqanda oqýshylarǵa ma­mandyq granttan da mańyzdy ekenin túsin­dirýge tyrysamyz. Kezdesýlerde kóbiniń suraǵy grantqa qatysty bolyp keledi. Taǵy bir qyzyǵy, sońǵy synyptyń oqýshylary aldymen tańdaýly pánin belgilep qoıady, biraq qaı mamandyqqa baratynyn qujat tapsyrýǵa barǵanda tańdaıdy. Bizdegi másele de osynda, olar áýeli UBT-ǵa qa­tysyp, upaı jınap alady da, keıin sol jınaǵanyna qaraı mamandyq tańdap otyrady. Al negizinde keri­sinshe bolýy kerek. Mamandyq tańdap baryp, sol mamandyǵyna qaraı upaı jınaýǵa tıis. Dál osyǵan tolyqqandy málimet beretin aqparat saıtymyzda ilýli tur, túlektermen kezdesýde sony qarap, tolyq tanysyp, ózi una­tatyn mamandyǵyna túsý úshin qan­sha upaı jınaý keregin, tańdap tur­ǵan mamandyǵyn qandaı ýnıversı­tet­ter­de oqytatynyn bilýge shaqy­ramyz, – dedi R.Emelbaev.

Ortalyq dırektorynyń sózinen soń testcenter.kz saıtyn «paraqtadyq». Onda «JOO-ǵa túsýshilerge» degen arnaıy aıdar bar, sonyń ishinde birneshe bólim jınaqtalypty. «Bilim berý granttarynyń tizimi» atty bólimde bakalavrıat boıynsha mamandyqtar men mamandyqtarǵa taǵaıyndalǵan mem­lekettik tapsyrystar tizimi tiz­bek­telgen. «Bilim berý grantyn ta­ǵaıyndaý konkýrsyna qatysýǵa arnal­ǵan mınımaldy UBT baly» atty bó­li­minde qaı ýnıversıtetke qandaı upaımen túsýge bolatynyn bile alasyz. Mysaly, «Shet tili muǵalimi» ma­mandyǵyna túsýshilerge qoıylatyn shekti upaı talaby ár ýnıversıtette ártúrli. Aıtalyq, keıbir óńirlik ýnıversıtetterge atalǵan ma­mandyqqa túsýdiń shekti upaıy 35 bol­sa, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıteti 80 upaıdan, al kásibı aýdarmashylar men shet tili mamandaryn daıarlaıtyn Abylaı han atyndaǵy Qazaq halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnı­ver­sıteti 100 upaıdan joǵary jı­na­ǵandardy ǵana qabyldaıtyny kórse­tilgen. Endi qarańyz, joǵaryda má­seleniń biri retinde talapkerlerdiń áýeli beıindi pándi, sodan keıin baryp mamandyqty tańdaıtyny aıtyldy ǵoı. Shyntýaıtynda, izdengen adamǵa durys jolmen júrip, aldy­men mamandyqty, soǵan túsý úshin qandaı pándi tańdaý keregin taıǵa tańba basqandaı kórsetip qoıǵan. Muny ortalyqtyń «JOO-ǵa túsý­shilerge» degen aıdaryndaǵy «Beıin­di pánder kombınasııasynyń bilim berý baǵdarlamalary tobymen sáıkes­tigi» deıtin bólimnen bile alasyz. Aıtpaqshy, kolledj bitirý­shilerge de joǵary oqý ornyna qan­daı mamandyq boıynsha oqýyn jal­ǵastyrýǵa bolatynyn osy aıdar­da­ǵy tórtinshi bólimnen tabýǵa bola­dy. Onda, máselen, kolledj­de «Mektep­ke deıingi uıymdardyń tár­bıe­­shi­si» mamandyǵyn alyp shyq­qandardyń «Fılologııa», «Máde­nıet­taný», «Psıhologııa», «Jýrna­lıstıka jáne reporter isi» syndy 12 túrli mamandyqqa túse alatynyn kórsetipti.

«Dıplomdy anama beremin»

Iá, baqsaq, balanyń taǵdyryn túbegeıli ózgertýge, bolashaqta grant­tan bas tartpaýyna, tańdaýyna ókin­beýine septesetin qanshama qundy aqparat tur. Biraq onyń bárin bala, perzentiniń keleshegine alańdaǵan ata-ana qarap, izdep, tanysyp, oqı ma? Ata-analardy anaý maýsym aıynda bolatyn bitirýshiler keshi kóbirek ýaıymdatatyn sekildi. Bulaı deýimizge jaqynda oqyp qalǵan bir chattaǵy hat sebep bolyp otyr, bir kisi: «Jýrnalıster arasynda asaba bolyp júrgender kóp qoı. Aralaryńyzda jastardyń tilin túsinetin, túlekterdiń 17 maýsymdaǵy bitirýshi keshine kúshti júrgizýshi izdep jatyrmyz», dep baılanys nómirin qaldyrypty. Mundaı máseleniń baryn ata-ana Tolqyn Sultan da joqqa shyǵarmaıdy.

–  Balam bıyl mektep bitiredi. Ja­qynda ótken ata-analar jınalysyn­da balardyń kóbi áli de mamandyq tańdamaǵanyn, tek qana ózine beıindi pándi belgilep alǵanyn baıqadym. Arasynda tipti «Grantqa tússem boldy» degender de bar. Olar­dyń ata-anasyna da, solaı aıtyp otyrǵan balasyna da qandaı ýnıversıtetke, qandaı mamandyqqa túskeni báribir bolyp tur. Aldyna naqty maqsat qoıyp otyrǵan oqýshylar da boldy, biraq olar saýsaqpen sanarlyq. Negizi balanyń bolashaq mamandyǵyn tańdaýda maqsatty, naqty qadamǵa ba­rýy mektepke de baılanysty. My­saly, tuńǵyshym ekonomıkany se­nimdi túrde tańdap, soǵan 10-synyptan bastap daıyndalyp, halyqaralyq sertıfıkat alyp, aǵylshyn bólimine oqýǵa tústi. Endi Italııanyń birneshe qalasyn qarastyryp, magıstratýraǵa grantqa túsýge nıettenip otyr. О́ıt­keni tuńǵyshym daryndy balalar­ǵa arnalǵan mektepte oqydy, al ekinshi balam sońǵy synyptarda endi qalyptasyp jatqan jańa mektepke aýysyp, muǵalimderin jóndi tanyp ta úlgermedi. Ekinshiden, balanyń bolashaqqa durys nemese burys qadam jasaýy ata-ananyń yqpalynan da bolyp jatady. Tuńǵyshymnyń qurbysy da bıyl ýnıversıtetti bitiredi eken. Biraq ol qalaǵan mamandyǵyna túspegen, ata-anasynyń tańdaǵan mamandyǵyn bitirgeli jatyr. Sol qyz meniń qyzyma: «Dıplomdy alǵan soń, mamama aparyp beremin, ózim oqýǵa qaıtadan túsemin. Bul mamandyqty balasy grantqa túse almaı qalǵan de­gen atty arqalaǵysy kelmegen ata-anam úshin ǵana oqydym», depti. Osyny estigende qatty oılanyp qal­dym, – dedi ata-ana T.Sultan.

T.Sultannyń aıtýynsha, ata-ana­­larǵa UBT, bolashaq mamandyǵy emes, meıramhana, Býrabaıǵa jiberý, mashına minip saýyq qurý kóbirek mańyz­dy.  Balalar ony qalap turǵan da joq. Odan balalaryn ári-beri súırep, basyn qatyryp, bos ýaqytyn qaldyrmaı, joǵary oqý ornyna túsý osy eken dep, túrli repetıtor, testileýge daıyndaıtyn qosymsha oqý ortalyqtaryna berip álek. Sondaı synyptastary kerisinshe nebári 23-25 upaı jınap jatyr eken. Keıde mundaı áreket te balaǵa, óz betinshe oıyn jınaqtap daıyndalýyna kedergi keltiredi. Sol sebepti muǵalim de, ata-ana da emtıhanǵa daıyndalýda, bola­shaq mamandyǵyn tańdaýda, oqýǵa túsýde eń aldymen, balaǵa yńǵaıly bolýyna  aqparattyq, psıhologııalyq jaǵynan tolyqqandy jaǵdaı jasaýy qajet.