Jahandy jaılaǵan ekologııalyq ahýalmen kúresýge álem elderiniń kúshi jetpeı jatyr. Eýropanyń klımattyq saıasaty da quldyraýdyń az-aq aldynda tur. О́ıtkeni fermerlerdiń narazylyq aksııalarynan «jalyqqan» Eýroodaq komıssııasynyń basshysy Ýrsýla fon der Lıaıen pestısıdterdi paıdalanýdy eki ese qysqartýǵa arnalǵan zań jobasyn keri qaıtaryp alyp, synǵa qaldy. Sonymen qatar sarapshylar Qazaqstanda «alty aıdan astam ýaqyt boıy janyp turǵan alaý, jer betinde metannyń eń úlken aǵymyn tirkedi» dep málimdep, muny Batys BAQ-tary jarysa jazdy.
Basty sebep – pestısıd
2019 jyly Eýroodaq Komıssııasynyń tizginin qolǵa alǵan boıda Germanııanyń burynǵy Qorǵanys mınıstri Ýrsýla fon der Lıaıen Brıýsseldiń aldaǵy 10 jylǵa klımatty qorǵaýǵa 1 trln eýro bólinetinin habarlap, aýaǵa taralatyn ýly gaz shyǵaryndylaryn azaıtýdyń uzaqmerzimdi strategııalyq tujyrymdamasyn usynǵan edi. Alaıda ótken aptada ol 2030 jylǵa qaraı zııankester men aramshópke qarsy hımııalyq qospalardy paıdalanýdy eki ese qysqartýǵa arnalǵan zań jobasyn keri qaıtaryp alyp, qosymsha keńes ótkizetinin aıtty. Sonymen qatar Brıýssel 2040 jylǵa deıingi klımattyq maqsatqa arnalǵan usynystarynda aýylsharýashylyq shyǵaryndylary boıynsha naqty nusqaýlardy alyp, qorshaǵan ortany qorǵaý baǵdarlamasynda kórsetilgen janýarlardy qorǵaý erejelerin jeńildetý, tyńaıǵan jerlerdi egistikke qaldyrý sekildi keıbir máselelerdi de «syzyp» tastady. Oǵan qosa komıssııa azyq-túlik qaýipsizdigi men aýyl sharýashylyǵyna zııanyn tıgizetin eskerte otyryp, fermerlerge qysqamerzimdi jeńildikter berdi.
Sarapshylar Ýrsýla fon der Lıaıenniń bul qadamyn maýsymda ótetin saılaýmen baılanystyrady. О́ıtkeni Fransııa, Germanııa, Polsha, Rýmynııa, Belgııa elderiniń fermerleri jıi narazylyqqa shyǵyp, qabyldanyp jatqan is-sharalardyń sharýashylyq júrgizýge úlken kedergi bolatynyn málimdedi. Sondyqtan sarapshylar «aldaǵy saılaý aldynda fermerlerdi tynyshtandyrýdyń bir amaly jasaldy», deıdi. Dese de, «The Guardian» Ýrsýla fon der Lıaıenniń ekinshi qaıtara Eýroodaq basshysy bolyp bes jylǵa saılanatyny kúmán týǵyzyp otyrǵanyn aıtady. Máselen, fermerlerdiń narazylyǵy sekildi oqıǵalar Fransııadaǵy Marın Le Pen, Germanııadaǵy Elıs Vaıdel jáne ońshyl gollandtardyń jetekshisi Gert Vılders sııaqty popýlısterdiń elıtaǵa qarsy upaılaryn arttyrady. Negizi saılaýda daýys beretinderdiń basym bóligi – fermerler. Tájirıbe kórsetkendeı, olar dástúrli túrde negizgi konservatıvti jáne Hrıstıan-demokratııalyq partııalarǵa daýys berdi, al sosıalıster men sosıal-demokrattar daýystardy ónerkásiptik qalalyq jerlerde jınady. Bir qyzyǵy, fermerlerdiń qaharynan eń kóp zardap shegetin partııa – «Jasyldar», olar tipti komıssııa men Parlamentte ústemdik etetin negizgi ońshyl, lıberaldy-sentrıstik jáne solshyl-ortalyq partııalar koalısııasynyń quramyna kirmeıdi. Ońshyl popýlıster óz aldyna, ıdeologııalyq nemese ulttyq kelispeýshilikterge baılanysty Eýropalyq Parlamentte bir topta otyra almaıdy, óıtkeni bir-birimen kelise almaıdy, pikirleri qaıshy. Ýrsýla Fon der Lıaıen úshin az ǵana jubanysh osy.
Jalpy, Ýrsýla Fon der Lıaıenniń dittegen maqsatyna jetýine elektr energııasynyń sharyqtap ketken quny men Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirýinen týyndaǵan ınflıasııanyń ósýi kedergi boldy.
Metanǵa qatysty alańdaý
Al Qazaqstannyń aýaǵa iri kólemde metan shyǵyndylaryn tastap, ekologııaǵa birshama zııan keltirgeni Eýroodaqtyń pestısıdterinen de asyp tústi. Ǵalymdar muny planetada tirkelgen eń iri gaz mólsheri dep atady. BBC taratqan málimetke qaraǵanda, ótken jyly elimizdiń batys óńirinde ornalasqan uńǵymadan shamamen 127 myń tonna ýly gaz aýaǵa taraǵan, ol 6 aıdan astam ýaqyt boıy ot bolyp laýlaǵan. Uńǵymaǵa ıelik etetin «Býzachı neft» kompanııasy bolsa bul derekti joqqa shyǵarǵan. Al ǵalymdar metan kómirqyshqyl gazyna qaraǵanda áldeqaıda kúshti parnıktik gaz ekenin túsindirip, alańdaýshylyq bildirip otyr.
AQSh-tyń qorshaǵan ortany qorǵaý agenttiginiń esepteýinshe, mundaı masshtabtaǵy gazdyń qorshaǵan ortaǵa áseri jylyna 717 myńnan astam benzınmen júretin kólikterdiń sanyna teń eken. BUU metan shyǵaryndylary jónindegi halyqaralyq observatorııasynyń basshysy Manfredı Kaltadjroneniń aıtýynsha, Qazaqstanda tirkelgen metan kólemi – buryn-sońdy bolmaǵan oqıǵa.
VVS aqparatyna sáıkes Qazaqstanda ýly gazdyń taralýy ótken jyldyń 9 maýsymynda eldiń ońtústik-batysynda tirkelgen. Mamandar aýaǵa órt retinde laýlap shyqqan gazdy 25 jeltoqsanda ǵana toqtatqan. Uńǵymany sementpen biteý jumystary áli jalǵasyp jatyr.
Sarapshylardyń aıtýynsha, bul tabıǵı gaz negizinen adam kózine kórinbeıtin metandy quraıdy. Alaıda kún sáýlesi metannan quralǵan bult arasynan qylaý bergen kezde, spýtnıktik baqylaý qurylǵylarynda «erekshe iz» qaldyryp turady. Qazaqstandaǵy metandy fransýzdyq «Kairos» geoanalıtıkalyq kompanııasy zerttegen, olardyń derekterin Nıderland ǵaryshtyq zertteýler ınstıtýty men Ispanııadaǵy Valensııa Polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary rastady. Olar spýtnıkten alynǵan derekterdi zerttep, 2023 jyldyń maýsymy men jeltoqsany aralyǵynda 115 ret baıqalǵan metannyń joǵary konsentrasııasyn anyqtady. Zertteýshiler osy derekterdi negizge alyp, bir uńǵymadan 127 myń tonna metan aǵyp ketkenin eseptegen. Zertteý júrgizgen ǵalymdardyń biri Lýıs Gýanterdiń aıtýynsha, bul – osy kezge deıin tirkelgen ekinshi oqıǵa, buǵan deıin metan «Soltústik aǵynnan» eń kóp mólsherde aýaǵa taralǵan.
«Spýtnıkpen baqylaǵan kezde aspandaǵy bult sııaqty syrtqy faktorlar spýtnıkterdiń kórsetkishterine áser etýi múmkin bolsa da, ǵalymdar Qazaqstandaǵy uńǵymadan metannyń kóp mólsheri shyqqanyna tolyq senimdi», dep jazdy VVS. Nıderlandtyq «SRON» ǵaryshty zertteý ınstıtýtynyń ókili Erık Arends «metan taralǵanyna kúmán joq» dedi.
«Alǵash ret gazdyń shyǵýyn 2023 jyldyń maýsymda TROPOMI 21 jerserigi dál anyqtady. TROPOMI-diń kórý aımaǵyn bulttar shektese de, Mańǵystaý túbeginen kóp nárse anyqtaǵanyn baıqaýǵa bolady», dedi Arends jerserik túsiriliminen kórinip turǵan metan shleıfin nusqap. Ǵalymdardyń aıtýynsha, jer betine eń jaqyn atmosfera qabaty troposferaǵa monıtorıng júrgizýge arnalǵan TROPOMI 2017 jyly Eýropa ǵarysh agenttigi orbıtaǵa shyǵarǵan «Copernicus Sentinel-5 Precursor» jerseriginiń bortynda ornalasqan.
Al uńǵyma tıesili kompanııa ókilderi derekti joqqa shyǵaryp, ustanymdarynan aınymaı otyr.
Las elder de – klımattyń «jaýy»
О́nerkásiptik shyǵaryndylar, aýyl sharýashylyǵynda hımııalyq ónimderdi paıdalaný, ózen-kólderge túrli qoqys tastaý jahandyq klımattyń ózgerýine ákep soqtyrdy. Ekologııalyq ahýaldy álemdegi las elder de órshite tústi. Halyqaralyq ekologter júrgizgen zertteýler, eń las elder damýshy memleketter ekenin anyqtady. Aldyńǵy qatarda Bangladesh tur. Bul el qorshaǵan ortaǵa dezınfeksııadan ótpeıtin óte ýly zattar shyǵarady. BUU málimetterine qaraǵanda, aýa sapasy nashar bolǵandyqtan, elde ár saǵat saıyn 800-ge deıin adam qaıtys bolady. Ekinshi orynda Pákistan tur. О́ńdeý, metallýrgııa jáne munaı óńdeý ónerkásipteri damyp kele jatqandyqtan Pákistandaǵy aýanyń lastaný deńgeıi 74 paıyzdy quraıdy. Elde antısanıtarlyq, topyraqtyń tozýy, sý qaldyqtarymen lastanǵan jáne aımaqtyń hımııalyq lastanýymen baılanysty kúrdeli máseleler bar. Odan keıin tizimde turǵan el – Úndistan. О́nerkásiptik qaldyqtarmen lastanǵan 146,82 mln gektar jerdi halyq aýyl sharýashylyǵyna paıdalana almaıdy. Eldiń negizgi ózenderi turmystyq qaldyqtarǵa toly, soǵan qaramastan turǵyndar sýdy paıdalanýǵa májbúr. Shamadan tys popýlıasııa, antısanıtarııa jáne kedeılik aýrýdyń tez taralýyna yqpal etedi. Úndistandaǵy qolaısyz ekologııalyq jaǵdaıǵa baılanysty mýtant balalar jıi dúnıege keledi. Tórtinshi orynda – Aýǵanstan. Qaqtyǵystan kóz ashpaǵan eldiń ekonomıkasy quldyrady. Keıingi jyldary aýanyń lastaný deńgeıi qaýipti deńgeıge jetti, óıtkeni turǵyndar úılerdi jylytý úshin kez kelgen qoqysty jaǵýǵa májbúr. Aýǵanstanda áli kúnge deıin las etıldengen janarmaı qoldanylady. Bestiktiń sońǵy tiziminde Kýveıt tur. Bul eldegi ekologııalyq jaǵdaı munaı ónerkásibiniń damýyna baılanysty nasharlady. Aýanyń lastanýynan ózge, sý máselesi de ózekti bolyp tur. Munaı qubyrlary jıi jarylyp, saldarynan teńizge tógilgen munaıdan sý florasy men faýnasy zardap shegip jatyr.