Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jańa Premer-mınıstrdi taǵaıyndap, quramy qaıta jasaqtalǵan Úkimetke zor jaýapkershilik júktegeni belgili. Syn sátinde atqarýshy organdardyń aldynda orasan tapsyrma hám halyqtyń amanaty turǵanyn eskertken Prezıdent birneshe salany damytýǵa erekshe basymdyq beriletinin atap ótti. Sonyń ishinde jasandy ıntellektini damytý, qoldanysqa engizý jaıy da qamtyldy.
Damý úderisinde Azııa qurlyǵynyń alpaýytyna aınalǵan Sıngapýr elinde generatıvti jasandy ıntellekt órisi boıynsha aǵartýshylyq qyzmet atqaratyn Ásel Musaǵalıeva-Tang jýyrda elge keldi. Bilikti mamanmen suhbattasyp, órkenıettiń ozyq tehnologııasy sanalatyn óris – jasandy ıntellektini órkendetý jaıyn suradyq.
– Jasandy ıntellektiniń artyqshylyǵy qandaı?
– Bul ózi san taraý salaly óris. Sonyń ishinde generatıvti jasandy ıntellektini OpenAI kompanııasy oılap taýyp, naryqqa shyǵardy. 2022 jyldyń qarasha aıynda OpenAI óziniń alǵashqy ChatGPT ónimin usyndy.
Jasandy ıntellektiniń basty artyqshylǵy dep ádildigin aıtýǵa bolady. Ol barlyq adamnyń qabiletin teńdeı kóredi. Ekinshi ereksheligi – ınklıýzııa. Barlyǵyna qoljetimdi, aǵylshyn tilin bilseńiz de, bolmasa túsinbeseńiz de jasandy ıntellektini ıgiligińizge jarata alasyz. Úshinshi artyqshylyǵy – arnaıy múmkindigi. Iаǵnı arnaıy bilim berý qajettiligi týyndaǵan stýdentter men oqýshylar da jasandy ıntellektiniń sharapatyna keneledi. Aýdıtorııany ıgerý áleýeti artady. Mysaly, bir zalda 10 stýdent nemese oqý kabınetinde 10 oqýshy otyrsa, oqytýshynyń olarǵa jeke (personaldy) bilim berýge múmkindigi jetedi, sabaqqa qatystyrý isinde barlyǵyn da ıgerip, qamtı alady. Al sol orynǵa 100 bilim alýshyny shaqyrsa, bir muǵalimniń qarym-qabileti jetpeı qalýy múmkin. Jasandy ıntellekt osy arasalmaqty ózi teńshep, baǵamdap bere alady. Mysaly, biz sıllabýs oqý baǵdarlamasyn qurǵanda jasandy ıntellektige suranym jiberemiz. Máselen, jańaǵy aıtqan 100 stýdenttiń jartysyna jýyǵynyń qabileti joǵary, oqý úlgerimi jaqsy, 20%-y ortasha, qalǵany nashar degen sekildi. Jaqsy oqıtyn stýdentterge kóp málimet berip, jetekke alýdyń qajeti joq, ózderi tapsyrmany qoryta alady. Al qabyldaýy tómen stýdentke sólin syǵyp daıyndap berýiń qajet. Jasandy ıntellektini iske qosqanda barlyǵyna teń qaraıdy, jaqsy oqıdy, úlgerimi nashar dep saraptamaıdy. Stýdentterdiń qabiletin nyǵaıtyp, oqý nátıjelerin jaqsartady.
Taǵy bir artyqshylyǵy vırtýaldy assıstent qyzmetin de atqarady. О́zińizge senimdi kómekshi bolýǵa jaraıdy. ChatGPT ónimin, vırtýaldy mashınańyzdy assıstent retinde tıimdi qoldana alasyz. Naqty aqparat berseńiz, ózińiz týraly tereńirek tanı túsedi.
– Qoǵam bul túsinikke eki kózqaras tanytady. Artyqshylyǵymen qatar qateri de bar degendi alǵa tartady. Buǵan qandaı ýáj aıtasyz?
– Ǵylymda gallıýsınasııa degen túsinik bar, bilesiz. Jasandy ıntellekt usynǵan aqparatqa ózińiz taldaý jasap, saraptap naqtylyǵyna kóz jetkizip alǵan lázim. О́ıtkeni, mashına sizge jalǵan aqparatty, aqıqattan alys, burmalaǵan jańalyqty usynatyny da ras. Ol aqparatty qaınar kózinen emes, adamdardyń aıtqan pikirinen úzip usynýy múmkin nemese mashınadaǵy tolyq aqparattyń jetispeýinen bolady. Álemdegi jetekshi tehnologııalyq kompanııalarda jalǵan málimetti saralap, aq-qarasyn aıyratyn departamenti bar.
– Keleshekte adamzat balasy úshin jumys oryndarynyń azaıýyna ákelip soqpaı ma? Búgingi kúnde damyǵan elderde kólik qurastyratyn zaýyttarda avtomattandyrylǵan jasandy ıntellekt jumys atqaryp keledi.
– Bul – ýaqyt talaby, zaman aǵymynyń qalaýy. Álem tehnologııany túletip jańa ónim usynǵanda eskisi qoldanystan yǵysýy – zańdylyq. Mysaly, kalkýlıator qoldanysqa endi, burynǵydaı shot qaǵyp otyrmaısyń degendeı. Sondyqtan da jasandy ıntellektiniń adamzat ómirine enýi jańa mamandyqtardyń ómirge kelýine septigin tıgizip otyr. Prompt-ınjener degen maman ıelerin oqytý bir jyl buryn joq edi. Kúni keshe L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde osyndaı jasandy ıntelektini óristetý úshin qajetti maman ıelerin oqytý boıynsha aýqymdy konferensııa ótip, jan-jaqty talqylaý boldy.
– Qazaqstanda jasandy ıntellektini damytý isin Memleket basshysy Q.Toqaev ta qoldap otyr. Tipti byltyrǵy Joldaýynda jasandy ıntellekt salasyna kadr daıarlaýdy joǵary oqý oryndaryna júktegen edi.
– Jasandy ıntellektini damytý úderisinde kadr daıarlaý isi álem úshin de ózekti bolyp otyr. Stenford ýnıversıtetiniń oqytýshy professorlarynan arnaıy kýrs oqydym. «Etıka, tehnologııa jáne memlekettik saıasat» dep atalady. Úsh professor oqytty, úsheýiniń de qorqynyshy – ýaqyt talabyna tótep berýdegi qýatymyz kemip kete me degen ýaıym. «Bizdiń bilim álem úshin ózekti bolmaı qala ma dep qorqamyz» deıdi.
Mysaly, Qazaqstandaǵy ýnıversıtette bir semestr oqý uzaqtyǵy 3-5 aı aralyǵyn qamtıdy. Teorııalyq bilimdi stýdentterdiń boıyna bes aı boıy sińirgeni álemdik ındýstrııanyń jańaryp, jańǵyrýyna jaramaı qalýy ábden múmkin.
– Sıngapýrde aǵartýshylyq qyzmet atqarasyz.
– Bizdiń startap onlaın 100% praktıkalyq bilim beredi. Arnaıy ıntervıýmen ótken stýdentter men jas mamandardy úzdik tehnologııalyq kompanııalarǵa jumysqa daıyndaımyz. Al ýnıversıtettermen tikeleı jumys istegende birden stýdentterdi oqytpaımyz. Aldymen professor oqytýshylardy daıarlaımyz. Solardy jasaqtap alǵan soń ǵana stýdentterge tálim beremiz. Qazirgi býyn Z urpaq dep sanalady ǵoı...
Aqparattyq-kommýnıkatıvtik tehnologııa órisinde sentenıaldy tolqynnyń qabyldaý qabileti óte joǵary. Kez kelgen aqparatty súzgiden ótkizip qabyldaýǵa qushtar urpaq burynǵydaı 90 mınýttyq dáris tyńdaýǵa yqylasty emes. Qysqa ýaqytta, tez arada túsinýge tyrysady. Bylaısha aıtqanda buryn 10 mınýtta keńinen qamtyp aýqymdy túsindiretin dúnıeni bular 1 mınýtta aıtyp jetkizýdi talap etedi. Sol sebepti de jasandy ıntellekt salasynda oqý úderisi de aıtarlyqtaı ózgerdi. Oqý zalynda úsh saǵat dáris oqyp túsindirgennen góri tájirıbe retinde zaýyttardy, keńseler men zerthanalardy aralap, óndiris barysynda úıretken áldeqaıda aqylǵa qonymdy.
Sıngapýrdegi startap kompanııamdy qurmas buryn eki jyl áıgili «Microsoft» kompanııasynda «Bolashaq daǵdylar» baǵdarlamasy boıynsha Azııa qurlyǵynyń 11 elinde jetekshilik ettim. Bolashaq daǵdylaryna tek sıfrlyq tehnologııa ǵana enbeıdi. Qalǵan salanyń bári osy portfolıoǵa kiredi. Jasandy ıntellektimen jumys isteıtin maman qajet. Shyǵarmashylyq daǵdysyn qalyptastyrǵan, shyǵarmashylyq ortamen til tabysa biletin, óziniń ishki kóńil-kúıin tanyp, kóptiń aldynda basqara alatyn jandar suranysqa ıe. Bizdiń startap erte jáne orta mansaptyq mamandardy daıarlaý isine belsene aralasady. О́zimizdiń avtorlyq baǵdarlamany usynamyz. Negizgi muratymyz – tehnologııany ıgeretin mamandardy oqytý. Osy baǵyt boıynsha Azııa qurlyǵynda jeti memlekette segiz jáne on eki aptalyq oqytý kýrsymyzdy júzege asyryp kelemiz. Onlaın baǵdarlama boıynsha oqytamyz. Aýqymdy tehnologııany biletin jáne tájirıbe júzinde qoldanatyn 12 oqytýshy-tálimger bar. Olardyń jartysy Maıkrosoft, Amazon, Gýgl, Dısneı kompanııalarynda jumys isteıdi, jartysy – tehnologııalyq startaptardyń negizin qalaýshylar.
– Elge jıi kelip turasyz ba?
– Koronavırýs indetinen keıingi kezeńde jylyna bir márte kelip týys-týǵandy aralaýǵa tyrysamyn. Osy jolǵy saparymda da aǵaıynnyń ortasynda boldym. Odan keıin árıne túrli kezdesý, konferensııaǵa qatysýǵa shaqyrdy. Bizdiń startap kompanııamyz Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarymen de tyǵyz baılanys ornatyp, tize qosyp jumys atqaryp júrmiz. Sol sharýamen de týǵan elime kelip-ketip júremin. Jasandy ıntellekt órisinde Qazaqstandy qosa alǵanda Azııa elderi boıynsha 400-den asa professordy jańa tehnologııa negizinde oqytý kýrsynan ótkizdik. Jarty jylda 150 stýdent te bilim aldy. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi ótkizgen ǵylymı konferensııada jasandy ıntelektiniń bilim men ǵylymǵa qosar paıdasy týrasynda baıandama oqydym.
– Jasandy ıntellektini el damýynyń qozǵaýshy kúshine aınaldyra alamyz ba?
– Sıngapýr álemniń ozyq tehnologııasyn ózderine sińire otyryp sıngapýrlik modeldi qalyptastyrdy. Búginde Azııanyń aıbyndy memleketi atanyp otyr. Bizge de osy joldy tańdaǵan durys. О́zimbilermendikke salynýdyń qajeti joq. Damyǵan elderdiń ozyq tehnologııasyn ıgilikke jaratýǵa umtylǵan jón.
– Jasandy ıntellektige keleshekte barlyq salanyń kúni qaraýy múmkin be?
– Álemdik qubylys sát saıyn ózgerip, tehnologııa tetigin tabýda jasandy ıntellektige táýeldilik artatyny sózsiz. Innovasııany jasandy ıntellekt arqyly iske asyra alasyz. Demek, dúnıeniń kúni jasandy ıntellektige qaraǵany qaraǵan. Medısına, bilim, óndiris, aýyl sharýashylyǵy, metall, ken óndirý isinde utymdy qoldanylyp keledi. Búginde álemniń ındýstrııasy jasandy ıntellektini paıdalanyp otyr dep naqty aıtýǵa bolady.