El erteńi – sanaly urpaq

Eldegi mektepterdiń 75 paıyzǵa jýy­ǵy eki, úsh aýysymda bilim beretini biraz óńirge tán jaǵdaı. Kúrdeli jóndeýdi talap etetin mektepter sany jetip artylady. Al tozyǵy jetken mektepterdiń standartqa saı kelmeýi búgin ózekti máse­lesine aınaldy.

Iá, jyl saıyn pálen jerde pálenshe mektep salynyp paıdalanýǵa berildi degen jańalyqtar jańǵyrǵanymen, mektepterdegi oryn jetispeýshilik túp­kilikti sheshimin taba almaı otyr.

Buǵan London ekonomıka jáne saıa­sı ǵy­lymdar mektebi (LSE) men Eko­no­mıkalyq zertteýler ınstıtý­ty­nyń (ERI) sarapshylary oryndaǵan Qa­zaqstandaǵy qala men aýyl turǵynda­ry­nyń ál-aýqatyn jaqsartýda Úkimet pen Azııa damý banki Bilim jáne tájirı­be almasýdyń «О́ńirlik teńsizdikti zert­teý» jobasy sheńberinde, 2022 jyly orta bilim berý nysandarynyń qolj­e­timdiligine baǵalaý júrgizgen. Saýaldama qorytyndysynda, eldegi bilim berý nysan­darynyń qoljetimdiligine qana­ǵat­tandyrý orta deńgeıde ekeni aıtylady. Respondentterdiń 70,1 paıyzy óz óńirinde mektepke degen tapshylyqtyń joqtyǵyn, 65,4 paıyzy balabaqshanyń jetkiliktigin, al 55 paıyzy joǵary oqý oryndarynyń sanyna qanaǵat bildirgen. Saýaldamaǵa qatysqandardyń jartysyna jýyǵy óńirdegi bilim berý nysandary sanynyń tómendigin málimdegen.Orta bilim berý oryndarynyń qoljetim­diligine qatysty, Qyzylorda (91,9%), Soltústik Qazaqstan (84,8%) jáne Qa­­ra­ǵandy (80,9%) oblystarynyń res­­pon­dentteri eń joǵary baǵa bergen. Elorda turǵyndary, kerisinshe, bala­baqshalardyń jetispeýshiligimen qatar 59,5 paıyzy orta bilim berý nysan­darynyń tapshylyǵyn, Mań­ǵys­taý men Atyraý oblystary jurtshy­lyǵynyń 40 paıyzǵa jýyǵy mektep sanynyń azdy­ǵyn aıtqan.

Byltyrǵy jańa oqý jylynda kórset­kish 270 myńnan asyp, qalada – 174 myń, aýylda – 96 myń oryn jetispeýshiligi tirkelgen. Statıstıkalyq derekterge kóz salsaq, atalǵan jaǵdaı kóbine Túr­kistan, Almaty oblystary men Astana, Almaty, Shymkent, Atyraý, Aqtaý jáne Qyzylorda qalalaryna qatysty bol­ǵan. Buǵan halyqtyń tyǵyz ornalasýy, kóshi-qon máselesi de áser etetini anyq. Al Qostanaı, Kókshetaý, Petropavl, Pavlodar men Semeı sekildi qalalarda mektepke suranys tómen.

Eki myńynshy jyldardan bastap, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń jaqsarýymen týǵan náresteler sany óse bastady. Nátıjesinde, sońǵy jıyr­ma jylda týý kórsetkishi eki esege ul­ǵaıyp, eger 2001 jyly elimizde 221 myń sábı dúnıege kelse, 2021 jyly bul kórset­kish 446 myń balaǵa jetken. Bul da mek­teptegi oryn tapshylyǵyna tikeleı áserin tıgizetini belgili. Ásirese qala mektepterindegi oryn tapshylyǵynyń joǵary bolýy halyqtyń aýyldan aǵylyp kelýinde jatyr. Eger aýyldyq jerlerde 2010-2021 jyldar aralyǵynda oqýshylar sany 232 myńǵa (17,7 paıyzǵa) ósse, qalalyq jerlerde 821 myńǵa (66,1 paıyzǵa) artqan. Aýylda týý kórsetkishi aıtarlyqtaı joǵary. Munda, eń aldymen, halyqtyń iri megapolısterge qonys aýdarýynyń belsendiligin kórsetedi. Qarastyrylyp otyrǵan kezeńde (2010-2021) oqýshylar kontıngenti, máselen, Astanada – 76,8-den 212,5 myńǵa deıin, ıaǵnı úsh esege jýyq, Almatyda – 176,2-den 314,7 myńǵa deıin nemese eki esege taıaý, Shymkentte –106-dan 240 myńǵa deıin óskenin resmı derekterden kórýge bolady. Sondyqtan qalada kópqabatty úıler jedel túrde salynyp paıdalanýǵa berilse, soǵan sáıkes mektep qurylysy da qolǵa alynýy kerek-aq. Alaıda bá­rimiz biletindeı, mektep qurylysy tur­ǵyn úılerge qaraǵanda baıaý júretini bar. Bul da Úkimettiń nazaryndaǵy mańyz­dy jaıttyń biri deýge bolady.

Oqý-aǵartý mınıstrliginiń derekte­rinde, búginde respýblıkada 7 724 mektep oqýshylarǵa bilim beredi. Onyń 5 279-y aýyldyq jerlerdegi, 2 445-i qala­lyq mektepter. Bir aýysymda ju­mys isteıtin mektep sany 2 740 bolsa, ekiaýysymdy 4 847 mektep jáne úsh­aýy­symdy 137 mektep bar.

2023-2024 jańa oqý jylynda Al­maty qalasynda 1-synypqa 30 146 bala qabyldanǵan, onyń ishinde jeke­menshik mektepterge barǵan balalar­dyń sany 3 789 quraıdy. Osyǵan qara­ǵan­da jekemenshik mektepterge degen suranys artqanyn kórsetedi. Jal­py, eli­mizde osyndaı mektep sany 600-ge taıaý. Olardyń 161-i qazaqsha, 104-i oryssha, 298-i aralas tilde bi­lim beredi. Jekemenshik mektepterge qy­­­zyǵýshylyqtyń negizi sapaly bilim men oqýshy ýaqytynyń durys uıym­dastyrylýynda jatyr. Atalmysh mektepterde negizgi bilim baǵdarlamasymen qatar, qosymsha sabaqtar, úıirmeler, bos ýaqytty durys ótkizý qarastyrylǵan. Oqýshy negizgi sabaqtan keıin qosymsha sabaq alýǵa nemese úıirmelerge qatysýǵa basqa jaqqa baryp ýaqyt ketirmeıdi. Bir bilim ordasynda balanyń jan-jaqty damýyna jaǵdaı jasalǵan, ıaǵnı balanyń bilim alýyna ýaqyt jetkilikti degen sóz. Árıne, jekemenshik mektepter aqyly bolǵandyqtan da, balanyń oı-órisin keńeıtýge barynsha kóńil bólinedi. Al tegin, qatardaǵy mektepterdiń eń bolma­ǵanda bir aýysymda ǵana bilim berýine qol jetkizý qaı jaǵynan alǵanda da tıimdi bolmaq. Ol úshin bilim berý mektepterine tapshylyqty joıý kerek. Elimizde 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha sybaılas jemqorlyqtan alynǵan qarajatqa 43 mektep salynyp, apatty jaǵdaıdaǵy 3 mekteptiń jáne úsh aýysymda oqıtyn 13 mekteptiń máselesi sheshilgen.

Búginderi Bilim berý ınfraquryly­myn qoldaý qory esebinen barlyǵy 76 738 oqýshyǵa arnalǵan 62 mekteptiń qury­lysy qarjylandyrylyp, joba­lar­dyń jalpy somasy 96 mlrd teńge­den asyp otyr. Qordyń qyzmet etý merzimi ishinde 150 mlrd teńgeden as­tam qa­ra­jatqa mektepterdi, qosymsha ǵıma­rattar men ınternattardy qaıta jańar­týǵa, sondaı-aq úshaýysymdy oqy­tý máselelerin, apatty mektep­ter problemalaryn sheshýge jáne oqýshy oryndarynyń tapshylyǵyn joıýǵa jumsalǵan. Byltyr elimizdiń 223 mek­tebine kúrdeli jóndeý jumystary júr­gizilgen.

Osyǵan qarap, mektepterdegi oqý ornynyń tapshylyǵyn joıýǵa qatysty Prezıdenttiń «Jaıly mektep» ulttyq jobasy der kezinde qolǵa alynǵan is deýge bolady. Joba boıynsha 2026 jyldyń basyna deıin qalalarda jáne belsendi damyp kele jatqan eldi mekenderde keminde 800 myń jańa oqý oryndaryn paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr. Atalǵan jobany iske asyrýǵa 2,6 trln teńge, onyń ishinde eki trln-ǵa jýyǵy – respýblıkalyq bıýdjetten, qalǵandary – Ulttyq qordyń (bolashaq urpaq qo­rynyń) qarajaty esebinen bólinetin boldy. Sonymen qatar 740 myń oqýshyǵa arnalǵan 369 mektep salý josparlandy. Sońǵy úsh jylda 340 myń oryndyq 626 mektep paıdalanýǵa berilgen. Bul joba mektep tapshylyǵyn joıýmen qatar oqýshynyń jaıly ári qaýipsiz ortada sapaly bilim alýyn qamtamasyz etedi dep kútilýde. Bul rette Memleket basshysynyń tapsyrmasy óz deńgeıinde oryndalatyndyǵyna senimdimiz. Ony da ýaqyt kórsete jatar.

Úkimettiń boljamyna sáıkes, 2026 jylǵa qaraı elimiz boıynsha tapshy­lyq týý, ýrbanızasııa, óńirshilik jáne óńiraralyq kóshi-qon, sonymen qatar ǵımarattardyń tozý kórsetkishterin eskere otyryp, 1 117 942 oqýshy ornyn quraıdy. О́tken jyly sarapshylar eldegi oqý oryndarynyń tapshylyǵy 2025 jylǵa qaraı 1 mln-nan asýy múmkin dep boljaǵan edi.

Búgingi urpaqty sapaly bilimmen qamtamasyz etý tek mekteptegi oryn tapshylyǵymen ǵana sheshile qoımaıdy. Bilikti ustazdardyń jetispeýshiligi de ózekti máselege aınalyp otyr. Qazirgi ýaqytta mektepterde 3 550 pedagog je­tis­peıtindiginen habardar etedi res­mı derek kózder. Qalalyq jáne aýyl­dyq mektepterdiń oqýshylary arasyn­daǵy bilim sapasynyń alshaqtyǵy da burynnan kele jatqan jaıt. Oqý-aǵartý mınıstrligi bilim sapasy jóninde Mań­ǵystaý, Atyraý, Qyzylorda, Túrkistan jáne Almaty oblystarynyń kórsetkishi respýblıkalyq kórsetkishten tómen ekenin málimdeıdi. Sarapshylar muny qalalyq jáne aýyldyq mektepterdi qarjylandyrý aıyrmashylyǵymen baılanystyryp otyr. Máselen, Úkimet respýblıkalyq bıýdjetten Nazarbaev Zııatkerlik mektepteri sııaqty biraz bilim jobasy úshin mıllıardtaǵan qarjy bóledi. Al aýyldyq mektepterde synyptar, sporttyq kerek-jaraqtar je­tispeıtini, tipti sport zaly da joq bilim oshaqtary bar ekeni eskerilýge tıis.

Al halyqaralyq zertteýlerdiń, sonyń ishinde PISA málimetteri mektep­terdegi materıaldyq-tehnıkalyq jab­dyq­talý deńgeıi oqýshylardyń bilim sapasyna tikeleı áser etetinin atap otyr.