Azamattyq qoǵamdy damytý máseleleri boıynsha keshendi baıandama elimizdiń azamattyq qoǵamyn odan ári damytý máselesine arnalǵan. Qujatty «Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty» KeAQ Qoǵamdyq úderisterdi zertteý ortalyǵynyń avtorlyq ujymy daıyndady.
Memleket damýynyń aıqyndaýshy parametrleriniń biri – azamattyq sektor. Memlekettiń tabystylyǵyn ÚEU-nyń tabysty jáne tıimdi qyzmetinen kórýge bolady, óıtkeni bul Úkimettiń azamattyq qoǵam uıymdarymen ashyq jáne senimdi qarym-qatynas ornata alýynyń, sondaı-aq óz problemalary men máselelerin ártúrli deńgeılerde sheshýge múmkindiginshe kóp azamattardy tarta alýynyń dáleli. Azamattardyń azamattyq uıymdarǵa belsendi qatysýy, bir jaǵynan, halyqtyń energııasyn shyǵarmashylyq baǵytqa baǵyttaıdy. Mysaly, olar bilim alady jáne óz qabiletterin arttyrady, azamattar memleket tarapynyń sheshimin kútpesten óz problemalaryn óz betinshe sheshýge úırenedi. Osylaısha, Úkimet azamattardy elimizdiń damýyna qatystyra otyryp, memlekettik baǵdarlamalar nátıjeleriniń tıimdiligin arttyrady.
Al elimizdegi azamattyq sektordyń beınesi qandaı? Qazaqstandaǵy «azamattyq qoǵam» uǵymy neni bildiredi?
Azamattyq qoǵam Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasynda jáne Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktide jarııalanǵan birlestikter bostandyǵy men pikir bildirý quqyqtaryn mindetti túrde saqtaýy qajet. Quqyqtyq, demokratııalyq, áleýmettik jáne «halyq únine qulaq asatyn» memleket qurý basty negizderdiń biri bola otyryp, memleket jáne bıznespen teń quqyly jáne syndarly áriptestikke negizdelýge tıis.
Qazaqstannyń azamattyq sektorynyń beınesin jasaý úshin «azamattyq qoǵamǵa» anyqtama berý mańyzdy. Azamattyq qoǵamdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda azamattyq qoǵam – adamǵa óziniń azamattyq quqyqtaryn iske asyrýǵa múmkindik beretin jáne qoǵam músheleriniń ártúrli qajettiligi men múddesin bildiretin memlekettik emes qoǵamdyq qatynastar men ınstıtýttar júıesi delingen. Ulttyq zańnamada «azamattyq sektordyń» naqty belgilengen anyqtamasy joq jáne bul uǵym memlekettik jáne kommersııalyq sektorlardy eskere otyryp, «kommersııalyq emes sektor» nemese «úshinshi sektor» anyqtamalarynyń sınonımi retinde paıdalanylady.
Azamattyq qoǵamnyń negizgi mindeti – jeke adam men memleket arasynda deldal bolý, árbir adamnyń múddelerin qorǵaýdy qamtamasyz etý jáne bılik qyzmetine qoǵamdyq baqylaýdy júzege asyrý.
2023 jyly elimizde tirkelgen ÚEU sany 23 335 uıymdy quraıdy. Onyń ishinde, 1 103-i qyzmetin toqtatsa, 2 217-si jumys istemeıdi dep tanylǵan. Jumys isteıtinderdiń sany – 18 204. Bul san Qazaqstandaǵy ÚEU qarqyny 2003 jylmen (ÚEU sany – 3 500) salystyrǵanda 7 esege artqanyn kórsetedi. (1-sýret)
Uıymdyq-quqyqtyq nysandar boıynsha ÚEU qoǵamdyq birlestikterge – 11 538; qorlarǵa –7 162; mekemelerge – 3 063; ZTB –1 572 bólinedi. Jumys istep turǵan ÚEU-nyń eń kóp sany Almaty qalasynda – 5 017, Astana – 3 554, Shymkent – 1 512, sondaı-aq Qaraǵandy – 1 237 jáne Qyzylorda oblystarynda – 1 217 tirkelgen. (2-sýret)
2-sýret
ÚEU qyzmetiniń ashyqtyǵyn, iske asyrylǵan ÚEU jobalary týraly halyq úshin aqparattyń qoljetimdiligin qamtamasyz etý maqsatynda 2017 jyly «ÚEU derekter bazasy» qoldanysqa engizildi. 2023 jyly esepti kezeńdegi málimetterdi 5 191 uıym (ÚEU jalpy sanynyń 22,3%) usyndy. 2022-2023 jyldary qarjylandyrýdyń ár túrin paıdalana otyryp, jalpy somasy 127 mlrd teńgege 4 220 joba iske asyrylǵan.
2022 jyly kommersııalyq emes uıymdar sektorynda 133 myń adam jumysqa ornalastyryldy. Onyń ishinde 25 myń adam turaqty negizde jumys isteıdi, olardyń ishinde 471-i sheteldik maman (EO, AQSh, Reseı, Túrkııa, Ońtústik Koreıa, Qyrǵyzstan, О́zbekstan jáne t.b. azamattary) bar. Túrli qoǵamdyq jáne qaıyrymdylyq jobalardy iske asyrýǵa qazaqstandyq ÚEU men halyqaralyq uıymdar 107 myńnan astam volonterdi tartty.
Elimizde azamattyq qoǵamdy odan ári damytý boıynsha uıǵarymdar men usynymdar da túzilgen. Qazirgi tańda qoǵamdyq ınstıtýttardyń jumysy zańnamalyq turǵydan rettelgen, olardyń árqaısysy memlekettiń demokratııalyq negizderin qalyptastyrýda sheshýshi ról atqarady. Sonymen qatar osy ınstıtýttardy bir beınege biriktirý qıynyraq, onyń basty sebebi – tirkelgen jáne belsendi ÚEU sany únemi ózgerip otyrady. Sol sebepti osy baǵyttaǵy ózgeristerdiń serpinin baqylap otyrý múmkin emes, óıtkeni ÚEU-daǵy jumysqa ornalasýdyń ózi turaqty jáne ýaqytsha bolyp bólinedi. Genderlik quram, kásiptik tıistilik, jas shektelimi bólinisinde statıstıkalyq derekter joq. Is júzinde ÚEU ókilderiniń sapalyq quramyn jan-jaqty jasaý múmkin emes.
Jıembet JUMAǴUL,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy