«Bir jolda – kúná, bir jolda – saýap. Ǵarasatta senen suralar jaýap. Adalda – zeınet, aramda – beınet. Bul aqıqat, umytpa buny!»
Maqtymquly 1724 jyly Kópetdaǵ eteginde, Etrek ózeni jaǵasynda Hajy-Govshan obasynda, ıaǵnı aýylynda ómirge kelgen. Ákesi aýyl mektebiniń ıshany Dovletmamed Azadı bilimdi kisi bolypty. Kitaphanasy arab, parsy tilindegi kitaptarǵa toly eken. Maqtymquly ákesiniń arqasynda bala jastan saýat ashady. Arab, parsy tilindegi kitaptardy erkin oqı beredi. Balasynyń bilimqumarlyǵyna kózi jetken ákesi onyń el aralap, jer kórip, joǵary bilim alǵanyn qalaıdy. Maqtymquly aldymen Buhar aımaǵyndaǵy Ydyrys – Baba medresesinde oqıdy. Sodan keıin jas shaıyr Nýrı-Qasym esimdi dosymen birge О́zbekstan, Qazaqstan, Tájikstan, Aýǵanstan jáne soltústik Úndistan jerlerin aralaıdy.1754 jyly Buhardaǵy áıgili Kógiltash medresesine túsedi. Onda bir jyl oqyp, 1457 jyly Horezm astanasy Hıýadaǵy Sherǵazy han medresesine aýysady. Bul bilim uıasynda 3 jyl oqıdy. Oqýymen birge jazýyn da qatar alyp júredi. Biz shaıyrdyń túrikmen tilinde 1977 jyly Ashǵabatta shyqqan 660 bettik úlken bir tomdyǵyn paraqtap otyrmyz. Sonaý XVIII ǵasyrda ómir súrgen aqyn álemine ǵana emes, osy uly aqyndy tarıh sahnasyna alyp shyqqan sol kezdegi túrikmen qoǵamynyń da qyr-syryna úńilip otyrmyz. Birden kózge túsetini – Maqtymquly Pyraǵy, eń aldymen, suńǵyla lırık aqyn. Qaı óleńine kóz salsańyz da elim, jerim dep egilgen júrektiń muńyn estısiz. Aýzynan Allasy túspegen tańǵy shyqtaı móldir tulǵanyń tereń jan tolǵanysyn sezesiz. Quranǵa siltemeleri kóp. Muhammed sallalahý ǵalaıssalamnan bastap paıǵambarlar esimderi, Qoja Ahmet Iаsaýı, Bahaýatdın Nakshbandı pirlerdiń esimderi aıtylyp otyrady. О́nerdegi ustazdary aıtylyp otyrady. Ferdoýsı, Rýmı, Omar Haıam, Hafız, Naýaı, Saǵdı, Jamıler. Al «Kóruǵly», «Shahnama» «Láıli-Májnún», «Júsip-Zylıha», «Farhad-Shyryn» tárizdi dastandar jan serigi bolypty. Bulardyń qataryna «Qıssas-ýl ánbııa» naqlııatyn da qosyńyz. Maqtymqulynyń bir ereksheligi sol, ol shyǵarmalarynda birde-bir orys nemese Eýropa hakimderiniń aty atalmaıdy. Budan biz onyń taza shyǵys shaıyry bolǵanyn kóremiz.
Biz 5-klastan bastap Ámýdarııa boıyndaǵy Túrikmenstannyń Kerki qalasynda oqydyq. Maqtymquly poezııasymen alǵashqy tanystyǵymyz da sol jyldary bastaldy. Sol kezden aqyn álemine kirispe ispetti «Týrǵýl dııdıler» óleńiniń alǵashqy joldary esimizde qalypty.
«Bır gıje ıatyrdym túnúń ıarynda,
Bır tórt atly gelıp:
«Týrgýl!» dııdıder.
Bir keshte jatyr em tún jarymynda,
Bir tórt atty kelip:
«Tur, káne!» dedi».
Osy óleńinde aqyn bozbala shaǵynda kórgen túsin baıandaıdy. Túsinde tórt atty kisi kelip buny turǵyzyp alyp áldeqaıda áketedi. Aldynan alpys atty kisi shyǵady. Buny oıatyp alyp shyqqan tórt sheıhtiń biri Alla elshisinen: «Myna, balańyz sizden bata tileıdi!» dep suraıdy. «Paıǵambar qol jaıyp batasyn beredi. Sol-aq eken kóz aldymda ǵarysh álemi ashyldy» dep jazady aqyn. «Ǵaryshty kórip, esten tandym» deıdi. «Esimdi jısam, úıimde jatyr ekenmin», deıdi.
Túrikmen oıshyly týraly maqalamyzdy biz «Maqtymquly muńy» dep atadyq. Oǵan sebep, aqyn óziniń búrkenshik atyn «Pyraǵy» degen. Bul búrkenshik attyń qazaqshasyn shamamen «Kisikıik» dep aýdardyq. О́ıtkeni aqyn ómirdegi eń asyl jaqyndarynan erte aıyrylyp, qasiret kebin erte kıip, ǵariptik kúı keshken. Aldymen, jalǵan dúnıedegi jalǵyz súıgeni Meńli qyz atty ǵashyǵynan aıyrylady. Sodan keıin úılenip, ómirge kelgen eki ulynan taǵy aıyrylady. Qyzylbastarmen soǵysta baýyry Abdylladan da aıyrylady. Bir basyna túsken osynaý taýdaı taýqymetterden keıin jas aqyn ómirden bezip kete jazdaıdy. Janyn qoıarǵa jer tappaıdy. Muńyn aq qaǵazǵa tógedi. Sodan jubanysh tabady.
«Eı, ıaranlar, ıyglamaıan neıleıın?
Yshq menı ıandyryp, ıaqyp baradyr.
Eı, jarandar, jylamaǵanda qaıteıin?
Yshyq oty jandyryp, jaǵyp bara-dúr.
Daǵdan ashyp gyzylbasyń ordasy,
Gózel ılım veıran qyldy, neıláıın?
Taýdan asyp qyzylbastyń ordasy,
Gózel elimdi oırandady, qaıteıin?
Iаt ıllerde mysapyrlyq chekenden,
Ýrsa, sókse, horlasa da ıl ıagshy.
Jat elderde músápirlik etkennen,
Ursa, sókse, qorlasa da el jaqsy».
Kórshi otyrǵan eki el Iran, Turan este joq eski zamandardan beri XIX ǵasyrǵa deıin ózara nebir jaýgershilikti bastan keshken. Sóıtip, Iran, Turan tarıhynyń talaı jyldary qanmen jazylǵan. Sol jaraly tarıh parsyda «Shahnama», túrikmende «Kóruǵly» dastandaryn týdyrǵan. Maqtymquly kórgen XVIII ǵasyr oırany da sol jaraly tarıhtyń bir taraýy. Maqtymquly ómirge kelgen Kópetdaǵdyń Etrek ańǵary búginde Iran jerinde. О́ziniń týǵan aýylynda jerlengen aqyn súıegi de Iran jerinde. Irgesinen dúbir ketpegen elde týǵan aqyn erlik pen ezdikti, márttik pen námárttikti jyrlamaýy múmkin emes-ti. Túrikmen jigitterin qaısarlyqqa qaıramaýy múmkin emes-ti. Pyraǵy sóıtti. Túrikmen jigitterin el men jer úshin jan berip, jan alýǵa shaqyrdy. Túrikmender shaıyr jyrlaryn Qurandaı jattap, tumardaı saqtady. Sondyqtan da, túrikmender atajurtyna at oınatyp kelgen qandaı da bolsyn basqynshyǵa tabandy toıtarys bere bildi. Qasyq qany qalǵansha qarsylasty. Jaýyngerlik túrikmenderdiń ulttyq bolmysyna aınaldy. Tipti jaý kúshi ózderinen basym bolsa da bas ııýdi bilmedi túrikmen. Olardyń surapyl jaýyngerlik rýhyn 1881 jylǵy Gókdepe qyrǵyny kezinde orys otarshyldary kózben kórdi. General Skobelevtiń zeńbirek, artıllerııa, besatarlarmen muzdaı qarýlanǵan 6 myń qolyna Gókdepe qalasynyń zeńbireksiz, snarıadsyz, besatarsyz, tek qylysh, naızamen qarýlanǵan 25 myń halqy qaıtpaı qarsy turdy. Tipten áıel, qyz balalarǵa deıin maıdan shebine shyqty. Boraǵan oqtyń astynda júrdi. Qorqýdy bilmedi. 23 kún boıy sheginbedi. Otarshyldar da qarýsyz jaýjúrek halyqty aıamady, shybyndaı qyrdy. Gókdepe halqynyń jartysy jer jastandy. Gókdepe qyrǵyny, sodan túrikmen tarıhyna qara árippen jazyldy. Gókdepe eldik pen erliktiń máńgilik dastany bolyp qaldy. Gókdepe Ashǵabadtan 45 shaqyrym jerde. Ult azattyǵy úshin qurban bolǵan gókdepelikterge túrikmen halqy áli kúnge úzbeı taǵzym etedi. Túrikmenstannyń búgingi prezıdenti Serdar Berdimuhamedovtiń ákesi Qurbanquly Berdimuhamedov osy Gókdepede týǵan.
Sóıtip, 1881 jyly Gókdepe qulady. Orta Azııanyń orys otarshyldyǵyna qarsy kúresi de Gókdepemen birge qulady. Iаǵnı túrikmenderdiń tize búgýimen Orta Azııanyń ult-azattyq kúresine núkte qoıyldy. Biraq otarshyldarǵa syrttaı tize búkkenimen, túrikmender ishteı Maqtymquly amanatyna adal boldy. Aqyn amanatyn Qurandaı jattap, tumardaı saqtady. О́tken ǵasyr basynda bolshevıktik basqynshylyq bastalǵanda túrikmender taǵy da dúrk kóterilip, atqa qondy. О́zge Orta Azııa elderi bolshevıktik bılikti 1920 jylǵa deıin moıyndap úlgerse, Djýnaıd han bastaǵan túrikmender bas ımeı kommýnısterge qarsy 1931 jylǵa deıin soǵysty. Qazaq-túrikmen «basmashylary» Qaraqumda bas qosyp, bolshevıktermen Shaǵyl qudyǵy basynda maıdandasty. Ushaqpen aspannan bomba quıyp, 1931 jyldyń jazynda, Qaraqumnyń Shaǵyl qudyǵy basynda myńdaǵan úı túrikmen-qazaq kóterilisshilerin bolshevıkter qara shybyndaı qyrdy. Aıaýsyz janshydy. Qaraqum qyrǵyny, sóıtip, Orta Azııadaǵy «basmashylar» qozǵalysyna birjolata qandy núkte qoıdy. Túrikmen jolbarysy Djýnaıd han, alaıda keńesterge berilmeı izine ergen sarbazdarymen Iran aýyp ketti.Túrikmen sarbazdary Irandaǵy Pyraǵy qabirine zııarat etti, «Amanatyńa adalmyz, ata!» dep. Búginde 1 mıllıondaı túrikmen Iranda turady. Túrikmender júreginde elim, jerim dep eńirep ótken aqynnyń rýhy eshqashan ólgen joq. Árbir túrikmenniń jadynda saırap tur. О́ıtkeni Pyraǵy jyrlarynda túrikmenniń jalyn atqan jany bar. Ystyq kóz jasy bar. Móldiregen muńy bar. Teńizdeı tereń danalyǵy, asqaq taýdaı rýhy bar. Opasyz myna jalǵannan opa tappaı ótken oıshyldyń janyp ótken jany bar.
«Maǵtymǵuly ǵaryplaryń gózıashy
Daglary ıandyrar, erıder dashy.
Paqyra jebr eden zalymyń ıshı
Rozy magshar dıvanynda bellıdır.
Maqtymquly, ǵaryptardyń kóz jasy,
Tasty eriter, taýlardy jaǵar.
Paqyrǵa jábir etken zalymnyń isi,
Tańda Maqsharda sybaǵasyn alar».
Baıqasańyzdar, aqyn ylǵı halyq jaǵynda. Ádilet jaǵynda. Zábir kórgender jaǵynda. Halyqqa zábir kórsetkender, myna dúnıede bolmasa ana dúnıede Alla aldynda jaýabyn berer dep bebeý qaǵady.
Eliniń erteńin oılap, búgininen shoshıdy.
«Gýnáler kóp bolýp egsıldı sogap,
Gorqaram bý jahan tız bolar harap.
Kesp edıp satarlar araq hem sharap,
Bılmenem, ıaqynmy ahyrzamana?
Kúná bitken kóbeıip sarqyldy saýap,
Bu dúnıe tez bolatyndaı harap.
Kásip boldy satý araq pen sharap.
Aqyrzaman jaqyndady ma, bilmedim?»
Osy tusta Abaı eske túsedi. Halqyn oılap kúńirenýde Abaı hákim aldyna jan salmaıtyn shyǵar deýshi edik. Qazaq aqynynan bir ǵasyr buryn ómir súrgen túrikmen aqynynyń da jarylǵan muzdaı kúńirenýi eshkimnen kem túspeıdi eken. Buǵan sebep, bul eki kemeńgerdiń ekeýi de halyq kemshiligin jasyrmaı aıtyp, zar qaqsaýynda eken. Rasynda da, kemshilikten qutylýdyń jalǵyz joly – ony ashyq aıtý, áshkereleý. Qanyn sorǵalatyp, óltire synaý. Sonda ǵana adam baıǵus sol kemshiligin kórýi múmkin. Sonda ǵana adam baıǵus sol kemshilikterden arylýy múmkin.
Al Maqtymquly maqtanaıyn dese, maqtanarlyq qasıet az emes edi túrikmenderde! Mysaly, aqalteke arǵymaqtary! Ondaı sulý jaratylǵan jylqy tuqymyn biz bul ómirde kóre almadyq. Ony kórýge kóz kerek! Nemese túrikmen qyzdary! Maqtymqulyǵa arman bolǵan Meńli qyz derlik. Ashǵabadqa barsańyz, óz ulttyq kıimimen qyzyl-jasyl qulpyryp kósheniń sánin keltirip júrgen búgingi Meńli qyzdardy kóresiz!
Bala kezimizde túrikmenderdiń arasynda óstik. Biz túrikmenderdi birsózdiligi úshin, bergen sertte tura biletin márttigi úshin jaqsy kórdik. Sózinde turmaǵan kisiden túrikmen teris aınalady. Sondyqtan da, túrikmender dostyqqa adal. Biz 1961 jyly Qazaqstanǵa kóshkende bizdiń shaldardyń túrikmen dostary jylap qaldy. Bizdiń aýyl kóship kelip, Almaty oblysyna qonystanǵanda, bizdiń shaldardyń túrikmen dostary sonaý jer túbindegi Kerkiden izdep keldi. Bizdiń aýylda qonaq bolyp aýnap-qýnap qaıtty. Jasymyz 76-ǵa kelse de biz Kerkide qalǵan túrikmen dostarymyzdy saǵynamyz. Ásirese balalyq izimiz qalǵan Aýǵan shekarasyndaǵy jerlerdi, joldardy, qyrlardy saǵynamyz. О́mirimiz jetse sol jerlerdi taǵy bir kórgimiz keledi. Túrikmen halqynda maqal bar. «Áke-sheshesinen aıyrylǵan jyl jylar. Al týǵan jerinen aıyrylǵan ómir boıy jylar» degen. Ras. Uly shaıyr Maqtymquly eli men jerin qalaı súıse, baqytty balalyq shaǵymyz ótken el men jerdi de biz solaı súıdik. Aıta ketetin bir jaıt, bıyl Túrikmenstanda 300 jyldyǵy atalyp ótiletin Maqtymquly Pyraǵy jyrlaryn aýdaryp, kezinde kitap etip shyǵarǵan qazaq aqyny marqum Dúısenbek Qanatbaev edi. Biz sııaqty ol da Túrikmenstanda týǵan. Týǵan jerine degen ystyq mahabbatyn Maqtymquly jyrlaryn aýdarýmen bildirgen. Maqtymquly jyrlary qazaq arasynda Dúısenbek Qanatbaev aýdarmasymen tarady. Sonyń bir mysaly myna óleń:
«Bıik taýlar, bıikpin dep shirenbe,
Sen de qulap, jermen-jeksen bolarsyń.
Tereń muhıt, tereńmin dep túnerme,
Sen de bir kún sýalyp shól bolarsyń.
Luqpandaı tapsań derttiń daýasyn,
Rústemdeı jyrtsań jaýdyń jaǵasyn,
Eskendirdeı alsań dúnıe qalasyn,
Sonda-daǵy jer qoınyna bararsyń».
Smaǵul ELÝBAI,
Qazaqstannyń halyq jazýshysy