Qyryq bes jyl buryn osy óńirge kelin bolyp túskende shekaranyń jaqyn ekenin, ar jaǵy Qytaı ekenin bilip, qatty qorqatynmyn. Zaısan qalasynyń ortasynda ornalasqan jasaqtan kúndelikti shekaraǵa attanyp nemese kelip jatqan shekarashylardy kórip, ishteı solarǵa arqa súıep, erjúrek batyrlardy kórgendeı úmittene qaraıtynmyn. Keıin etene aralasa kele, jergilikti halyqtyń shekarashylarǵa degen senimdi kózqarasy men syılastyǵynyń erekshe ekenin, ózara úndestigin anyq sezdim. On segiz jasqa tolǵan azamattardyń eki jyl azamattyq mindetin atqaryp kelgeni bolmasa, kınodan ǵana kóretin áskerı qyzmetkerlermen aralasyp kettik. Sondaı jannyń biri – ózim sóz etkeli otyrǵan polkovnık, shekarashy Qýanysh Qapyshov.
«Men Reseıde, Astrahan oblysy, kúı atasy Qurmanǵazynyń aýly Altynjarda týǵanmyn. Shekaranyń bergi jaǵynda Burynǵy Teńiz aýdany, qazir Qurmanǵazy aýdany», dep sózin áriden bastady kórshim.
Qýanysh Qalıuly 7–8 synyptarda oqyp júrgende 10-synyptyń esepterin emin-erkin shyǵarady eken. Oqýshynyń joǵary matematıkaǵa qumarlyǵyn baıqaǵan áskerı komıssarıattaǵylar oǵan Máskeýge shekara ýchılıshesine barýǵa usynys jasaıdy. Almatyda da shekarashylar daıarlaıtyn oqý orny baryn bilgen bala Qýanysh birden «Almatyǵa baraıyn» deıdi. Alaıda komıssarıattaǵylar «Ol – basqa respýblıka, tek Reseıge tapsyrasyń» deıdi.
«Oqýǵa túsý maǵan esh qıyndyq týǵyzbady. Ákem jolyma 60 som aqsha berdi. «Qaıdasyń, Máskeý?» dep tartyp otyrdym. Shekara ýchılıshesin bitirip shyqqan soń, Qyzyl týly Shyǵys shekara okrýgine, Almatyǵa jiberdi. Qazaqstanda qazaqsha ǵana sóıleıtin shyǵar, kileń qazaqtyń ishinde bolatyn shyǵarmyn dep erekshe sezimmen kelgenmin. Biraq bári oryssha sóıleıdi eken. Ári qaraı meni Qyrǵyzstannyń Qarakól (Prjevalskıı) shekarasyna jiberdi. Onda júrgende eki jarym jylǵa arnaıy tapsyrmamen Aýǵanstanda bolsam da, sol Qarakólde bolyp esepteldim. Sosyn Zaısanda 11 jyl qyzmet atqardym. Ár joly jańa jer. Kóbirek bilgiń keledi. Osy jerde Aıgúldi kezdestirdim. Otbasyn qurdym. Zaısandaǵy qyzmetin tastap, etegimnen ustap, sońymnan erdi», dep ol jaryna súısine qarap qoıdy.
«Zaısanda júrip Almatydaǵy Shekarashylar akademııasyna tústim. Sol jerden Tájikstanǵa kettim. Taýly aımaqtaǵy Aýǵan – tájik shekarasyndaǵy №19 qazaqstandyq batalonǵa komandır boldym. Áskerı adam Otan qaıda jumsaıdy, sonda barady. Tájikstannan kelgen soń, tabıǵaty jaısań Zaısannan birden Qyzylordanyń kúni shyjǵyrǵan ystyq qumyna baryp tústik. Egemendik aldyq. Qazaqstan óz shekarasyn qurdy. Burynnan Janqoja batyr týraly áńgimelerdi kóp estıtinmin. Biraq ertegi, jaı ańyz shyǵar dep oılaıtynmyn. Men osy óz shekaramyzdy qurý barysynda ejelgi shekaranyń izderin kórdim. Týra Qyzylqumda XVII–XVIII ǵasyrlardaǵy shekarashylardyń tańbalary tur. Adam óshirer, umyttyrar, biraq jer saqtaıdy. Janqoja batyr sol jerge jerlengen eken. Belgi kóktasy sol shekarada tur. Sol Qyzylqum shekarasynda elge jaý kirgende belgi beretin, kezinde úlken etip úıgen, qazir biraz shókken, tóbesinde aýzyn jaýyp ashatyn qazandyǵy bar úıdeı tas úıindisi bar. Shiliktidegi Qaraoba shekarasynda, Qordaıda da, ár 40 shaqyrym, keı jerlerde on shaqyrym saıyn dál osyndaı tas úıindileri Aqtaýdan asyp ári qaraı jalǵasyp jatyr. Shekaranyń bir jerinen jaý kirse, jańaǵy úıilgen tastyń ústine jınap, betin jaýyp, sý tıgizbeı únemi qurǵaq ustaıtyn otyndy tutatatyn bolǵan. Kelesi bekettegiler tútindi kórip, óz qazandyǵyn tutatady. Osylaı áp-sátte búkil qazaq atqa qonatyn bolǵan. Aqtaýda Beıneý jasaǵyn qurdyq. Ol jaqta Qorqyt ata men Temir baba kezdesipti degen ańyz bar. Qorqyt ata «Teńizdiń ústimen júrip ótemin» dep, sýdyń betimen júredi. Temir baba «Jetedi, toqta!» degenshe, áp-sátte eni 500 metr, uzyndyǵy 30 shaqyrym teńizdiń ústinen jol paıda bolypty delinedi ańyzda. Sol Qorqyt baba júrip ótken jer – sýy joq, nýy joq Aqtaýda, Kaspıı teńizinde, jer janatyndaı múıis. Kendirli buǵazynda da shekara zastavasyn qurdyq. Mańǵystaýdyń Qazaqstan men Túrikmenstan shekarasynda «Temir baba» áýlıeniń zıraty tur. Qabanbaı, Bógenbaı babalarymyz qorǵaǵan shekaralardy óz kózimmen kórdim, óz aıaǵymmen basyp, óz qolymen qurǵan sardardyń biri bolǵanyma qýanamyn. Qart Kaspıı teńiz shekara aımaǵyn da basqardym. Atyraýdyń 40–50 gradýs ystyǵynan soltústiktiń – 40–50 aıazyna da tústik. Qazaqstan keremet jer ǵoı. Kógildir kóktemi, jaıdarly jazy, qońyr kúzi men qaharly qysy óz retimen júrip jatady. Taý, orman, qum, shól, kól – bári bar. Shyǵystan shyǵyp, ońtústikten bastap qurǵan shekaramyzdy egemen elimizdi túgel aınaldyra otyryp, «Eýrazııanyń júregi» Altaıdaǵy bir jaǵy Reseı, bir jaǵy Qytaı, bir jaǵy Qazaqstan shekarasy bolatyn eń bıik shyń, úsh memleketke ortaq Belýhaǵa ákelip ózimizdiń shekaramyzdy quryp, týymyzdy tiktik. Mamandyǵymnyń arqasynda elimizdiń keremet jerlerin túgel kórdim. Qanshama ańyzǵa aınalǵan tarıhpen tanystym», dedi Qýanysh Qalıuly.
«Týy, eltańbasy, ánurany bar elder bar. Biraq shekarasy joq. Demek óz aldyna egemen emes. Egemen bolý úshin memlekettik shekarasy men strategııalyq basqarý ordasy bolýy kerek». Kúnde kórip, sóılesip júrgen kórshimniń aýzynan shyqqan osy sózder oılantty. «Orda – áskerı basqarýshylardyń turaǵy, strategııalyq shtab. Táýelsiz memleketimizde óz strategııalyq ordamyz bar. Ol – Aqorda», dep sózin jalǵady ol.
Osy kezde áńgimege shekarashynyń áıeli Aıgúl qosyldy. «90-jyldary búkil Qazaqstanda eki saǵat saıyn jaryq sónýshi edi ǵoı. Jaryq sónse, jylý da joq. Qyzylordaǵa alǵash barǵanda ústimizge barymyzdy kıip, buryn balabaqsha bolǵan úıdiń dańǵaradaı bir bólmesinde kórpege oranyp otyratynbyz. Sol úıde 17 shekara áskeriniń otbasy turdyq. Qyzyq, jumystan shyqqanda bir basynan bir top bolyp avtobýsqa otyratyn biz, ekinshi basyndaǵy úıimizden bir-aq túsetinbiz», dep bastarynan ótkergen qıyndyqtaryn eske aldy.
«Jýyrda Reseıden bir jigit meni áleýmettik jeliden taýyp alyp: «Sizdiń tátti bálishterińizdiń dámi aýzymnan áli ketpeıdi», dep jazyp jiberipti. Alǵashqy kezde biraz qıyndyq boldy ǵoı. Zaısandaǵy bir shekara bólimshesinde ot jaǵýshy soldat bolatyn. Aıaısyń, peshpen alysyp kúıe-kúıe bolyp júretin. Tegi de qyzyq, áli esimde Krıvorýchka. Sol balanyń týǵan kúninde bir qýantqym keldi. Tort pisirip berdim. Barlyq jaýyngerdi sapqa turǵyzyp, Krıvorýchkany týǵan kúnimen quttyqtap, Qýanysh álgi tortty berdi. Elý balaǵa bir tort ne bolady. Osylaı ár balanyń týǵan kúnine qyzylshamen boıap, sábizdermen órnektep 5–6 tort pisiretinmin», dep ótkendi eske aldy Qýanyshtyń jary.
«Shekarada jalǵyz úı, jalǵyz bala, jalǵyz áıel. Oınaıtyn basqa bala joq. Shekaraǵa jaqyn qonatyn malshylarǵa ulymyz Ramıldi aparyp oınatyp keletinmin. Sol kezderde 25 shamasynda ekenbiz. О́zimiz qatarly jastar qalada júrgende biz shekaradan-shekaraǵa kóship-qonyp júrdik. Bir Zaısanda tórt shekara bólimshesine kóshtik. Búkil Qazaqstan shekaralarynda bas-aıaǵy 17 ret kóshippiz. Ramıl segizinshi synypty bitirgenshe segiz mektepke aýysypty.
Zaısan shekaralyq aımaqta ornalasqan. Ákem de dál shekaradaǵy Maıqapshaǵaıda týǵan. Bizdiń sanamyzda shekara – qasıetti uǵym. Eliń tynysh bolý úshin shekarashy eń aldymen otbasynyń tiregi bolýy kerek. Keıin Astanaǵa aýystyq. Qýanysh Shekara basqarmasynyń ortalyq apparatynda basshylyq etti. Zeınetkerlikke shyqqan soń, akademııada aǵa oqytýshy bolyp sabaq berdi», dep sózin jalǵady ol.
Osy kezde otstavkadaǵy polkovnıkke: «Qansha shekara jasaǵyn qurdyńyz?» dep saýal tastadyq. «Qazaqstan boıynsha egemen elimizdiń 300-den astam shekara zastavasyn qurýǵa qatystym. Qyzylordada 800 shaqyrym jerge – 8, soltústikte 1200 shaqyrym jerde 18 zastavany qurýǵa basshylyq jasadym.
Zaısanda júrgende ózime mindettelgen oqý ortalyǵynan 4 myń balany shyńdap, kádimgi sarbaz etip shyǵardym. Mindetti túrde ár bala aldymen medısınalyq, keıin moraldyq-psıhologııalyq tekseristen ótedi. Ári qaraı áskerı daıarlyqqa úıretemiz. Birinshi kezeńde rýhy myqty, on eki múshesi saý bala sapta turǵanda birden kózge túsedi. Ekinshi kezeń oq atqanda bilinedi. Úshinshi kezeń júrekti jaýynger qolyna myǵym ustaǵan granatasynyń tetik ilgegin julyp laqtyrǵannan bilinedi. 7–9 aptalyq daıyndyqtan ótken jaýyngerler eń sońǵy mandattyq tekserýshilerdiń aldynan ótedi de, shekaraǵa jiberiledi. Osylaısha, jas baladan naǵyz áskerı adam jasap shyǵaramyz. Jalpy, jaqsy jasaq bolatyn bala o bastan-aq belgili, kózinen ot shashyp turady», dedi ol.
«Basqa áskerı mamandardan shekarashylardyń qandaı aıyrmashylyǵy bar?» degen suraǵymyzǵa Qýanysh Qapyshov: «Shekarashylardyń ereksheligi – óz betimen kúndelikti sheshim qabyldaı alady, shekara buzýshylar bolsa, óz betimen iz kesip, tergeý júrgizedi. Sondaı-aq shekara aımaǵyndaǵy turǵyndarmen teń dárejede sóılesip, baılanysta bolady», dep jaýap berdi.
«Astanadaǵy úlken laýazymymnan ár jaýyngermen birge júrip el shetin kúzetken shekarashy qyzmetim, eń bastysy elimniń tynyshtyǵy joǵary. Sebebi men – shekarashymyn!», deıdi jerimizdiń shetindegi shebin qorǵaǵan sardar.
Almagúl SÚLEIMENOVA,
Zaısan aýdanynyń qurmetti azamaty