Iýdanyń belgi berýi qaldy. Jendetter sol sátte tap bermekshi. Mine, ol ony súıdi. Qas qaqqansha jendettiń bireýi jaǵasynan shap berip úlgerdi. Qazir ony tutqyndaıdy. Adamzattyń alapat qaıǵyǵa dýshar bolǵanyn uqqan Ioann shyńǵyryp sala berdi. Isa Másihti ólim jazasyna kespekshi...Osy oqıǵa áıgili ıtalıan sýretshisi Mıkelandjelo Karavadjonyń «Iýdanyń súıisi» kartınasynda kórinis tabady. Keskindeme óneriniń jaýharyna aınalǵan kartına nesimen erekshelenedi? Sýretshiniń jasyrǵan jumbaǵy nede?
Sheginis jasaıyq. Injildiń ilki ańyzy boıynsha Isa paıǵambardyń on ekinshi shákirti Iýda Iskarıot ustazyna satqyndyq jasaıdy. Farıseılerdiń úgitimen Isany krestke bádizdep óltirýdi buıyrǵan Pontı Pılattyń jendetteri Iýda Iskorıotty 30 som kúmiske satyp alady. Qasıetti jazbalarda Isa paıǵambar shákirtterinen esh erekshelenip otyrmaıtyny aıtylady. Sol sebepti májilistegi adamdardyń qaısysy «tutqyn» ekenin ańǵartý úshin, Iýda tasadaǵy jendetterge erekshe belgi berý kerek bolady. Ol ony súıedi. Iá, Iýda Isany súıedi.
Biraq ne sebepten Iýda belgi retinde súıýdi paıdalandy? Ádette súıý – adam jany súıispenshiliginiń kórinisi. Bul áreket Injilde quptalady («Júsip aǵalaryn súıdi», «kúnáhar áıel Isanyń aıaǵyn súıdi»).
Alaıda satqyndyqtyń alǵashqy belgisi taǵy da osy súıý ekenin qasıetti jazbalarda teristemeıdi. Mysaly, Dáýittiń qolbasshysy Ioav áskerbasy Amessaıdy óltirmes buryn, betinen súımekshi bolady.
Jaqsy, ne degenmen, súıý – jaqyn adamdardyń sálemdesý tásili bolyp eseptelgen. Iýdanyń da osy tásildi paıdalanǵany tegin emes. Bul kúdikti seıiltý úshin arnaıy jasalǵan amal bolýy múmkin.
Kartınaǵa qaıta oralaıyq. Týyndyda Karavadjonyń ózindik qoltańbasy aıqyn kórinedi. Jáne avtor shyǵarmasyna álde bir astarly mándi jasyrýǵa tyrysqan sekildi. Maqalanyń sońyna deıin sol jumbaqtyń sheshimin tabýǵa tyrysamyz. Ázirge sýrettiń kórkemdik qurylymyna nazar aýdaraıyq.
Kartına «tenebroso» ádisimen salynǵan. Fıgýrany álsiz jaryq qana aıshyqtap, artqy plannyń túgeli qarańǵy fonda beınelenedi. Avtordyń dál osy tásildi paıdalanǵany tipten oryndy. Sebebi oqıǵa Gefsıman baqshasynda, dál túnde oryn alady. Osynaý dramalyq sátti aıdyń jaryǵy ǵana sáýlelendirip tura alady.
Karavadjonyń atalǵan kartınasy shynaıylyǵymen taǵy tańǵaldyrady. Usaq bólshekterge deıin beınelegen avtordyń sheberligine tańdaı qaqpaı qoımaısyz. Qarańǵy túnniń ózinde keıipkerlerdiń ájim-qyrtystaryn, qabaq shytysyn, tipti tyrnaǵynyń kóbesindegi kirdi de baıqaısyz.
Fıgýralardyń tyǵyzdyǵy. Quddy bir óte usaq bólshekterden quralǵan úlken pazl dersiz. Kartınanyń tutastyǵy sonshalyq, birde-bir artyq elementti tappaımyz.
Endi kartınanyń eń erekshe tusyna keleıik. Isany tutqyndap jatqan saqshylardyń artynda qolyna shamdal ustaǵan jigitti kóremiz. Ol kim? Apostol emes, jendet emes. Bul Karavadjonyń ózi. Iá, Mıkelándjelo Karavadjo. Sýretshiniń ǵumyrnamasyn oqysaq, ony asa tártipti, taqýa adam bolǵan dep aıta almaımyz. Baıqasańyz, shamdal ustaǵan jigit saqshylar jaǵynda. Iýdanyń artynda. Onymen qosa beıqam. Únsiz baqylap tur. Bul neni bildirýi múmkin? Adamnyń óz ishinde jaqsylyq pen jamandyqtyń tolassyz kúresi júredi. Adam qaı jaǵyna bolysady, sol jaq jeńedi. Bir jaǵyna shyǵysý kerek. Shekspırdiń «bolasyń, ıá bordaı tozasyń» degen máńgilik suraǵy da osy sátte boı kóteredi. Jendetterdiń istep jatqany durys emes, al Petr sekildi Isany jan ushyra qorǵaý úshin de batyldyq kerek ekenin ol túsinip tur. Karavadjo kartınany salý kezinde, osyndaı ishki sezimderdiń qaıshylyǵyn ótkerip turǵandaı. Pozısııa aıqyn emes. Másele sonda. Isaǵa jaqtassa, jendetter jazalaıdy. Jaqtaspasa, ary mazalaıdy. Saıyp kelgende, avtor munda katarsıstik hal keship, óziniń rýhanı jaǵdaıyn ap-aıqyn jarııalap otyr. Shákárim atamyzdyń tilimen aıtsaq, «aına qoıdym aldyma, kóreıin dep ózimdi». Táýbe de, toba da kisiniń óz kúnásin esh shúbásiz moıyndaýynan bastaý alady. Shan-sharaf Karavadjonyń erligine!
1610 jyly Mıkelandjelo Karavadjonyń aqyrǵy saǵaty soqty. 100-ge jýyq jaýhar týyndyny dúnıege ákelgen sýretshi nebári 38 jasynda ómirden ozdy. Sýretshi súıeginiń qaıda jerlengeni osy ýaqytqa deıin belgisiz boldy. Tek 2010 jyly bir top ıtalııalyq ǵalymdar Áýlıe Sebastıan qorymynan súıekteriniń qaldyǵyn taýyp, saltanatty túrde Porte d'Erkole qalasynda qaıta jerledi. Ǵalymdardyń zertteýinshe, súıektiń quramyndaǵy qorǵasyn mólsherinen birneshe ese asyp ketken. Esterińizde bolsa, ol zamanda qaǵazdy shirýden, qurt-qumyrsqadan saqtaý úshin boıaýǵa óte qaýipti ý qorǵasyn qosady. Bálkim, sýretshiniń túbine ólimniń emes, ónerdiń «derti» jetken shyǵar? Kim bilsin?..