Shtab-páteri Kýveıtte ornalasqan Azııanyń Olımpıadalyq keńesi (AOK) kezekti IX qysqy Azııa oıyndarynyń alaýy Qytaıdyń Harbın qalasynda tutanatynyn resmı túrde jarııa etti. Atalǵan jarys 2025 jyldyń 7 aqpany men 14 naýryzy aralyǵynda ótedi. Qytaılar óte pysyq halyq qoı. AOK-tyń sheshimi shyqpaı turyp-aq olar Azıadanyń boıtumary, emblemasy jáne uranyn bekitip te úlgergen eken.
Qysqy Azııa oıyndarynyń tusaýy 1986 jyly Japonııanyń Sapporo qalasynda kesildi. Kóktemniń alǵashqy kúnderi ótken jarysta nebári jeti memleketten kelgen 430 sportshy ǵana baq synady. Olar taý shańǵysy, bıatlon, shańǵy, mánerlep syrǵanaý, konkı, short-trek jáne shaıbaly hokkeıden saıysqa tústi. Júldelerdiń denin japondar (29 altyn+23 kúmis+6 qola) oljalap, jalpy esepte jeke-dara kósh bastady. Odan keıingi satylarǵa Qytaı (4+5+12), Ońtústik Koreıa (1+5+12) jáne Soltústik Koreıa (1+2+5) jaıǵasty. Al Úndistan, Mońǵolııa jáne Gonkongtyń ókilderine jalqy júlde de buıyrmady.
1990 jyly II Azıada sol Sapporoda ótti. Jarys qojaıyndary (18+16+13) komandalyq esepte jeńiske jetkenimen, japondarǵa Qytaı sportshylary (9+9+8) ájeptáýir qarsylyq kórsetti. Ońtústik Koreıa quramasynyń da (6+7+8) qarqyny jaman bolǵan joq. Olardyń soltústiktegi kórshileri 1 kúmis pen 5 qolany qanaǵat tutty. Al qysqy sporty turalap turǵan Mońǵolııanyń ózi bul joly bir qolany enshilep qaıtty.
1996 jyly Qytaıdyń Harbıninde uıymdastyrylǵan jarysqa qatysýshylardyń sany edáýir artty. Buǵan deıin baq synap júrgen komandalar qataryna Ortalyq Azııadan – Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne basqa aımaqtardan – Taıland, Pákistan, Iran, Kýveıt, Lıvan, Makao jáne Taıpeı quramalary qosyldy. Barlyǵy – 15 el, sportshylardyń sany 450-den asty. Negizgi básekelestik Qytaı men Qazaqstan arasynda ótti. Nátıjesinde, 37 júlde alǵan jergilikti sportshylar (15+7+15) birinshi oryndy ıelendi. Basty qarsylastarynan tórt medal kem alǵan jerlesterimiz (14+8+8) ekinshi satyǵa taban tiredi. Sondaı-aq júldeli oryndar Japonııa (8+14+10), Ońtústik Koreıa (8+10+8) jáne О́zbekstanǵa (0+1+1) buıyrdy. Bizdiń órender arasynan eń tabysty óner kórsetken shańǵyshy – Pavel Rıabının. Ol úsh altyn aldy. Konkıshi Lıýdmıla Prokasheva men tramplınnen sekirýshi Dmıtrıı Chvykov eki ret jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi.
1999 jylǵy jarysty Ońtústik Koreıanyń Kanvondo qalasy qabyldady. 10 altyn, 8 kúmis jáne 7 qolasy bar otandastarymyz úshinshi oryndy ıelendi. Aldymyzda – Qytaı (15+10+11) men Ońtústik Koreıa (8+10+14). 2003 jylǵy dúbirli doda qaıta Japonııaǵa oraldy. Bul joly jarys qojaıyndary (27+26+23) des bermedi. Ońtústik Koreıa (10+8+10) men Qytaı (9+11+13) ekinshi jáne úshinshi oryndardy ózara bólisti. Qazaqstan (7+7+6) tórtinshi satyǵa turaqtady. Úzdik bestikti Lıvan (1+1+0) túıindedi. 2003 jyly Japonııanyń Aomorıindegi aıqasty tamashaladyq. Jerlesterimiz (7+7+6) qaıta sol mejeden kórindi. Osy saıysta da Japonııa (27+26+23), Ońtústik Koreıa (10+8+10) jáne Qytaı (9+11+13) alǵashqy úsh oryndy ıelendi.
2007 jyly Qytaıdyń Chanchýninde jalaýy jelbiregen jarysta Qytaı eliniń ókilderi (19+19+23) aldyna jan salmady. Japonııa (13+9+14), Ońtústik Koreıa (9+13+11) jáne Qazaqstannyń da (6+6+6) qarqyny jaman bolǵan joq. Mońǵolııa men О́zbekstanǵa bir-bir qoladan buıyrdy.
2011 jyly VII qysqy Azııa oıyndarynyń alaýy Qazaqstanda tutandy. Sol jarys qarsańynda elimizde zamanaýı talapqa saı birqatar sporttyq nysan boı kóterse, keıbir keshenderde kúrdeli jóndeý-jabdyqtaý jumystary júrgizildi. Básekeler Astanadaǵy «Alaý» muz saraıy, «Qazaqstan» sport saraıy, «Saryarqa» velotregi jáne Almatydaǵy «Medeý» muz aıdyny, «Shymbulaq» taý shańǵysy bazasy, «Tabaǵan» kesheni, Balýan Sholaq atyndaǵy sport saraıy jáne «Suńqar» shańǵy tramplınder kesheninde ótti. Azıadanyń ashylý jáne jabylý saltanatyn «Astana Arenadan» tamashaladyq.
30 qańtar men 6 aqpan aralyǵynda 26 memleketten kelgen 1 134 úmitker sporttyń 11 túri boıynsha 69 júlde jıyntyǵy úshin talasty. Bul aıqasta Qazaqstan quramasy (32+21+17) aldyna jan salmady. Jekelegen sportshylar arasynan Qazaq eliniń ánuranyn tórt ret shyrqatqan shańǵymen baǵdarlaýshy Mıhaıl Sorokın men Olga Novıkova jáne shańǵyshy Aleksandr Poltoranındi erekshe atap ótýge bolady. Aleksandr Chervıakov (bıatlon) úsh márte teńdessiz dep tanylsa, Elena Hrýstaleva (bıatlon), Nıkolaı Chebatko, Evgenıı Velıchko, Sergeı Cherepanov, Elena Kolomına, Svetlana Malahova, Oksana Iаskaıa, Anastasııa Slonova (shańǵy) jáne Iýlııa Galysheva (frıstaıl) eki retten dál sondaı qurmetke bólendi. Sondaı-aq oljaǵa kenelgender qatarynda Japonııa (13+24+17), Ońtústik Koreıa (13+12+13), Qytaı (11+10+14), Mońǵolııa (0+1+4), Iran (0+1+2) jáne Qyrǵyzstan men Soltústik Koreıa (0+0+1) quramalary bar.
Sońǵy jarys 2017 jyly qaıta Sapporoda ótti. Bul básekede Qazaqstan (9+11+12) tórtinshi orynǵa turaqtady. Bıatlonshylar 6 altyn alsa, shańǵy, frıstaıl jáne shaıbaly hokkeıden de bas júldeni oljaladyq. Kúnshyǵys elinde Japonııa (13+24+17), Ońtústik Koreıa (13+12+13) jáne Qytaı (11+10+14) sekildi alpaýyttar aldymyzdy orady. Besinshi satyǵa Soltústik Koreıa taban tiredi. Olar jalqy qolany qorjynǵa saldy. Al bul baıraqty básekede 32 memlekettiń 1 139 sportshysy qatysty.
Qysqy Azıadada qazaqtyń jigitteri men qyzdarynyń da qanjyǵasy maılandy. Táýelsiz memleket retinde Qazaqstan atalǵan jarysqa tuńǵysh ret 1996 jyly qatysqanyn joǵary aıttyq. Harbınde Qazaqstannyń shaıbaly hokkeıshileri qarsylas shaq keltirmeı, bas júldeni jeńip aldy. Sol komandanyń sapynda surmergen shabýylshy Erlan Saǵymbaev ta óreli oıyn ónerimen kózge tústi. Kanvondodaǵy oıyndarda da áıgili О́skemen hokkeı mektebiniń túlegi altyn tuǵyrdan qol bulǵady.
2011 jyly Qazaqstanda jalaýy jelbiregen jarysta bıatlonshy Dıas Keneshevtiń baq juldyzy jandy. Dúbirli dodada dara shyqqan dopty hokkeıshiler komandasy sapynda Ilııas Qaırekeshev, Narıman Taqyrov, Elaman Álipqalıev, Arystan Qazybaev, Eskendir Nuǵymanov, Asqar Temirǵalıev, Nurlan Orazǵalıev, Samat Amanshın, Raýan Esálıev syndy toǵyz qandasymyz muz aıdynynda atoı saldy. Shaıbaly hokkeıden erler arasynda jalǵyz Talǵat Jaılaýov oınasa, áıelderdiń saıysynda Aıjan Raýshanova, Vıktorııa Musataeva jáne Ǵalııa Nurǵalıevanyń sheberligine tánti boldyq. Shańǵymen baǵdarlaýda Aslan Toqbaev pen Elmıra Moldashevanyń mereıi ústem boldy.
2017 jyly Sapporoda Madııar Ybyraıbekov, Álıhan Ásetov jáne Nursultan Belgibaevtaı saıypqyrandary bar elimizdiń shaıbaly hokkeıshileri jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi. Al qola medaldy ıelengen áıelder komandasynyń teń jartysy qazaq qyzdarynan jasaqtaldy. Olar – Aıjan Raýshanova, Málıka Aldabergenova, Pernesh Áshimova, Ǵalııa Nurǵalıeva, Aıda Oljabaeva, Merýert Ryspek, Mádına Tursynova, Ajar Hamımýldınova, Araı Shegebaeva jáne Búlbúl Qartanbaeva.
Al Jibek Arapbaeva (frıstaıl), Erdos Ahmadıev (shańǵy), Aıdar Bekjanov, Abzal Ájiǵalıev, Nurbergen Júmaǵazıev, Mádına Janbosynova, Artýr Sultanǵalıev (short-trek), Marat Japarov (tramplınnen sekirý), Dınara Dıhanbaeva, Rýstam Esirkenov, Talǵat Jaılaýov (shaıbaly hokkeı) júldegerler qataryna qosyldy.