Álem kıikke nazar aýdardy

«Osynaý qalpyna keltirý jumystary Qazaqstanda kıik­terdiń popýlıasııasy jaqsy saq­talǵanyn kórsetedi. 2005 jyly 48 myń bas kıiktiń sany qazir 1,9 mıllıonnan asty. Brakonerlikke qarsy kúres bastamalaryna, quqyqtyq tártipti belsendi qam­tamasyz etýge jáne jańa qor­ǵalatyn aýmaqtardy qurýǵa qo­maqty qarajat bólgen Qazaqstan úkimetin quttyqtaımyz. Olardyń tabıǵatty qorǵaý uıymdarymen, ýnıver­sıtettermen jáne ǵalym­darmen yntymaqtastyǵy – bir­lesken kúsh-jigermen qol jet­ki­zilgen tabıǵatty qorǵaýdaǵy shy­naıy tabystyń jarqyn mysaly», dep Dı Kaprıo aıdy aspannan bir-aq shyǵarǵan edi.

62 mıllıon aýdıtorııasy bar áıgili óner juldyzynyń bul quttyqtaýy qoǵamda qyzý tal­qylandy. Muny tipti kekesin dep te qabyldaǵandar boldy. Ol qan­daı maqsatta jazsa da, bul oqıǵa kıikterdiń taǵdyryna álemdik qoǵam­dastyqtyń nazaryn burdy dese de bolǵandaı.

Quzyrly oryndaǵylardyń qulaǵyna bul quttyqtaý maıdaı jaqty ma, áıteýir 10 aqpanynan bastap, kıik aýlaý toqtatyldy. Alaıda aldaǵy kúz aılarynda qaıta jalǵasýy múmkin. Bul tý­raly elimizdiń Ekologııa vıse-mınıstri Nurken Shárbıev málim­degen.

Qazir álem qazaqtardyń kıikterdi kóbeıtý tájirıbesine kóz tigip otyr. О́tken aptada О́z­­bekstannyń Samarqan sha­ha­rynda BUU konvensııasynyń kezekti otyrysynda kıikter má­selesine erekshe nazar aýdaryldy. Qazaq jerin mekendeıtin kıeli janýar sany 2 mln 600 myńǵa jetkeni aıtyldy. Buryn-sońdy mundaı kórsetkishke qol jetkizý úshin memleket batyl sheshimder qabyldap, kıikterdi erekshe qorǵaýǵa alǵanyn aıtty jıynǵa qatysqan aqjaǵalylar. О́ıtkeni 2006 jyly kıik sany bar bolǵany 50 myńnyń shamasynda edi.

«Qazaqstanda kıikterdiń kó­beıgeni bizdi qýantyp otyr. Mem­le­kettiń ony qorǵaýǵa qansha­lyqty kúsh salǵanyn kórdik. Ári sol popýlıasııany saqtap tu­rýǵa da jaǵdaı jasap otyr. Bul isti jal­ǵas­tyra berý qajet. Qor­sha­ǵan orta, sý jáne aýa sapasyn jaq­­sartý arqyly klımattyq ózgeristerdiń kıikterge keri áser etpeýin qadaǵalaımyz», dedi Ja­han­dyq ekologııalyq qordyń at­qa­rýshy dırektory Karlos Rodrıges.

Rasynda, Qazaqstan – jer betindegi kıik popýlıasııasyn jo­ıylyp ketýden saqtap, qaıta qalpyna keltirgen birden-bir el. Buǵan kórshi elder erekshe qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Aı­talyq, О́zbekstanda ústirt aq­bókeniniń sany 500-ge jeter-jetpes. Bir kezderi olardyń sany 80 myń bolǵanyn aıtady ózbek ekologteri.

«Kıikter tez kóbeıedi. Eger bar jaǵdaıdy jasasaq, olardyń sanyn jyldam qalpyna keltirýge bolady. Biraq ústirt aqbókenderi onsyz da kóp emes. 5 túriniń ishinde eń azy sanalady. Osy tus­ta Qazaqstanmen birlesip ju­mys isteýimiz kerek. Bizde 2010 jyly jasalǵan kıikterdi qorǵaý jónin­degi memleketaralyq kelisim bar. Sonyń talaptaryn oryndaýdy je­deldetpek nıettemiz. Degen­men bul janýarlardan keıde adamdar japa shegetin kezder de bolady. Mamandardyń aıtýyn­sha, Qazaqstanda kıikter egin al­qaptaryna zııan tıgizip jatqan kórinedi. Mundaıda qoldanýǵa ruqsat etilgen halyqaralyq tá­jirıbe bar», deıdi Halıolla She­rimbetov О́zbekstan Ekologııa, qor­shaǵan orta jáne klımattyq ózgeris mınıstrliginiń basqarma basshysy.

Bul áńgime de negizsiz emes. Jer ıelenýshiler eginimizdi kıik taptap jatyr dep Úkimetten shy­ǵyn surap júrgeni de ras. Osyǵan oraı kıikter elimizde aýlaýǵa bo­latyn janýarlardyń tizimine engizildi.

«Janýardyń sanyn retteý jónindegi bıologııalyq ne­gizdemege saı 336 myń bas­ty aýla­ý josparlanǵan edi. De­gen­­men aýa raıy men kásip­oryndardyń et óńdeý qýa­tynyń shekteýligine baılanysty eki aıdyń ishinde 41 myń kıik qana aýlandy. Bıyl jumys 1 qyrkúıek pen 30 qarasha aralyǵynda aq­bó­kendi aýlaýǵa ruqsat etiledi. Onyń kólemi aldaǵy ýaqytta anyqtalady. Eger kıik sanyn ret­­tep otyrmasaq, aýyl sha­rýa­­­shy­lyǵy jerlerine, ıaǵnı sharýa­larǵa shyǵyn keltiredi. Qazir Qazaqstanda kıik atýǵa tyıym salyndy. Ásirese brakonerlerge zań qatań. Bı­yl­dyń ózinde arnaıy organdar aqbóken atqandardan 4 myń­daı múıiz tárkiledi. Bári de ja­ýapkershilikke tartyldy. Jal­py, halyqaralyq sarapshylar janýardyń sanyn ara-tura rettep otyrýdy qalypty úrdis sanaıdy», dedi Nurken Shárbıev.