Sátbaev planetasy

1914-1918 jyldarda Semeı muǵa­lim­der semınarııasynda bilim alǵan Qane­keń 1919 jyly muǵalimder kýrsyn­da jaratylystaný páninen dáris oqyǵan. 1920-1921 jyl aralyǵynda Baıanaýyl aýdanynda halyq sotynyń tóraǵasy laýazymyn atqarǵan. Áýlıe-pirlerdiń dýaly sózderine yjdaǵattylyq tanyt­qan Qanysh Sátbaev jasy kelgen Jaıaý Musaǵa amandasýǵa barypty. Sonda Jaıaý Musa: «Qanysh, shekeń torsyqtaı eken, halqymyzdyń danasy bolarsyń, taǵy da oqy, oqı ber, qyzdyrmanyń qyzyl tili túpke jetedi, sodan saq bol!» – dep aq batasyn beredi. 1921 jyly jas ǵalym Álimhan Ermekovpen úsh jarym aı boıy Baıanaýyl ólkesin aralaǵan-dy.

Ǵalymnyń qııa shyńǵa órmelep, jan-jaqty izdenis jolynda eńbektengenine 1921-1926 jyldarda Tom tehnologııa ınstıtýty taý-ken fakýltetinde oqyǵan kezeńi – naqty dálel. Qazba baılyqtar, taý-ken óneri, Sibir geologııasy, taý-ken ón­di­rý isi, kenish mehanıkasy, kásibı gıgıe­na jáne eńbekti qorǵaý, ekonomıka deıtin pánder boıynsha leksııalyq jaz­balary barynsha ǵylymı-teorııalyq deńgeıimen, baı málimetterimen nazar aýdartady. Sondaı-aq taý-ken óneri jaıynda arnaýly kýrstyń jáne Jezqazǵan aımaǵynyń mıneraldyq qorlary týraly leksııalary bar. Etnologııa haqyn­daǵy (lektor A.K.Ivanov) dáriste mu­nyń arheologııamen, antropologııamen, so­sıo­logııamen, tilmen baılanysy áńgi­melenip, máýeli pikirleri tóbe kór­se­tedi (QR Memlekettik ortalyq arhıvi. Qor 2057, Tizbe 1, Ic 1061). Halyq tili­niń, bi­­li­miniń, tájirıbesiniń ný ormanyn­da ós­kendikten, Qanysh stýdent kezi­niń ózinde etnologııanyń da mánisin baıyp­taǵan.

Stýdent Sátbaevtyń metrologııa men geologııalyq pánder boıynsha lek­sııa­­­­­­larynyń konspektisine mán bereıik: 1. Taý-ken barlaý isi, 2. Marksheıderlik óner, 3. Petrologııa, 4. Tarıhı geologııa, 5. Jylý tehnıkasy, 6. Elektrotehnıka, 7. Aǵylshyn tili, 8. Geodezııalyq zerthana, 9. Gıdravlıka, 10. Paleontologııa, 11. Qoldanbaly mehanıka jáne sapaly taldaý (QR MOA. Qor 2057, Tizbe 1, Ic 1059). Ǵylymnyń kúre tamyrla­ryn ­baıandaıtyn bul leksııa­lyq konspekti­ler júzdegen paraqtardan túzilgen.

1924-1925 oqý jylynda Q.Sátbaev aǵylshyn tilin oqyǵan (QR MOA. Qor 2057, Tizbe 1, Ic 1060). Jemisti jyldar jaıynda Q.Sátbaev bylaısha tolǵana­dy: «1921-1926 jyldardaǵy oqýym qar­qyn­dy jáne qyzyqty ótti. Osy jyldar ishinde men tolyq orta mektepke arnalǵan Algebra oqýlyǵyn qazaq tiline aýdardym, ol 1924 jyly Qaznarkomprosqa jiberilgen bolatyn. Tomda oqyǵan kezde men memleket bólgen shákirtaqyǵa ómir súrsem, al sońǵy jyly (1926) Semeı oblystyq atqarý komıtetiniń aıyna 50 rýbl kóleminde bólgen arnaıy stıpendııasyn qajetime jarattym» (QR MOA. Qor 2057, Tizbe 1, Ic 1073).

Jer-jıhanǵa máshhúr shaǵynda us­tazy V.A.Hohlovqa: «Men stýdenttik jyl­darymnan bastap ózimniń ustazdarym qalaı jumys istese, solaı jumys isteýdi arman ettim», depti.

Tom tehnologııa ınstıtýtynyń us­tazdar qaýymynyń eń bir basty qaǵıdaty – bilikti, sheber óndiris komandırin, ǵy­lymnyń óren uıymdastyrýshysy, ǵylym men órkenıettiń tizginin teń ustaıtyn mádenıetti halyq qyzmetkerin tárbıelep shyǵarý. Endeshe, osyndaı bir tálimger­lik mekteptiń ókili Qanysh Sátbaev­tyń ar­daqty ustazy, Sibir geologııasynyń, stra­tıgrafııasynyń, petrografııasy­nyń, metallogenııasynyń bilgiri M.Ýsov (1883-1939) edi. Stýdent Sátbaev M.Ýsov­tyń úıinde bir jyl turdy. Onyń me­tal­­logenııalyq kemeńgerlik ıdeıalaryn óziniń tájirıbesinde tolyq paı­dalanyp, dáleldedi.

1942 jyly Kreml saraıynda KSRO  Memlekettik syılyǵyn tapsy­rý saltanatynda Q.Sátbaev: «Zert­teý­shi úshin shyǵarmashylyq eńbe­giniń je­misin kórýden baǵaly eshteńe joq sııaqty». «Jezqazǵan aımaǵyn ındýs­trııa­­landyrýdyń orasan zor aýqymyn júze­ge asyrý, respýblıkanyń qýatty jáne gúldengen óndiristik toraptary­­nyń temir jolyn ótkizý – meniń jumysym­dy qanat­tandyryp, zertteýshi jáne ınjener retinde ósýime zor yqpal etti» deıdi (QR MOA. Qor 2057, Tizbe 1, Ic 1103).

1941 jyldyń 22 aqpanynda Kremldiń minberinde turyp: «Eki júz jyldan astam ýaqyt boıy Qazaqstan patshalyq otary boldy. Qos ǵasyrǵa sozylǵan osynaý uzaq merzimde patsha ókimeti Qazaqstan aýmaǵynyń 6%-yn geologııalyq turǵydan zertteı aldy. Qalǵan 94%-y múldem zerttelmegen alqap túrinde qaldy. Qazaqstannyń HH jyl­dyq mereıtoıyna oraı keńestik geolog­ter Qazaqstan aýmaǵynyń 80%-yn zerttedi» degen bolatyn (QR MOA. Qor 2057, Tizbe 1, Ic 1099).

Otanynyń baqytty keleshegin keńinen tereń oılaıtyn, kemel boljaıtyn kósem pikirli Qanysh Sátbaevtyń: «Qazaqstan – tabıǵı baılyqtardyń baı qory», «Biz­diń tabıǵatymyzdy qorǵaý, jer qoına­ýyn qorǵaý – qasıetti is» deıtin eldiktiń jarǵysyndaı, boıtumaryndaı ustaıtyn kıeli sózi bar.

Ol M.Ýsovtyń aqylymen 1923 jyl­dyń jaz aılarynda M.Rýsakov basqarǵan Bet­paqdaladaǵy geologııalyq ekspedı­sııa jumysyna qatysyp, óńirdiń beımá­lim syrlaryna qanyǵady. Ortalyq Qazaq­stan­nyń geologııalyq qurylymyndaǵy meta­morfıkalyq jynystarynyń jaıyn jaqsy biledi. Jalpy, jer syryna jiti úńiledi. Bilimge úıir dala balasy topyraq qasıetine de epti, suńǵyla. Máse­len, qaraǵaıdyń qara jerden ózine alar qoreginiń eń bir qunarlysy – kalsıı. Kalsıı tasta jetkilikti. Ol tastyń ózin talǵajaý etip, jaqpardyń ózin jaryp shyǵyp, japyraǵyn Kúnge jaıady eken-aý. Jaratylystaǵy sebepti baılanystar, beımálim dánekerler – jas ınjener-geologtiń kóńil aınasynda.

Jaqsyǵa úıir Sátbaevty Kereký kóshe­sinde qyran minezdi aqyn Sultan­mah­­mut Toraıǵyruly birden tanyp, shú­ıir­kelesip suhbattasady. Páterine úsh ret shaqyryp, ózi oqyp júrgen Karl Markstyń «Kapıtalyndaǵy» kúńgirt túsinbegen tustaryn («Kapıtal. Krıtıka polıtıcheskoı ekonomıı. Tom 1. Prosess proızvodstva kapıtala. S. – Peter­býrg, ızdanııa N.P.Polıakova, 1872) surap otyrǵan.

1922 jyly Vashıngtonda aǵylshyn tilinde basylǵan geologııa boıynsha jýr­naldardy da zerdelep oqyǵan (QR Pre­zıdentiniń arhıvi. Qor 309-NL, tizbe 1, 1 s 155. 62 paraq).

Sana-zerdesi, oı óresi, qııal dúnıesi erte oıanyp, erekshe jetilip, tuıǵyndaı túlegen stýdent Sátbaev «Oqytýshy degen kim?» deıtin tanymdyq tarıhı baıyp­tamasynda («Tań», 1925 jyl, mart, №1. 67-70 better) HH ǵasyrdyń birinshi shı­regindegi sorpadaı sapyrylys­qan qa­zaq qoǵamyndaǵy oqytýshyǵa de­gen áleý­mettik-saıası kózqaras, sonymen qa­tar shyn mánindegi oqytýshynyń tul­ǵasy, bolmysy, tártibi, mádenıeti, bilimi qandaı bolý kerektigi jóninde túbirli oılar, jandy pikirler týyndatady. Naq­ty aıtqanda, ozyq oıly, azat ta ozat pikirli oqytýshynyń basty qasıeti, óne­geli qaǵıdaty – 1) «taza jol», 2) «taza ynta», 3) «taza ter», 4) «taza bilim», 5) «jaqsy minez», 6) «jaqsylyq is». Bular – jas qaıratker, sanatker Q.Sátbaevtyń bil­girlikpen kórsetken jiktemesi. Ári qaraı onyń oılaý deńgeıi, bilim dáre­jesi, tájirıbesi, jazý sheberligi sonsha­lyqty qyzyqtyryp, tánti etedi. Avtorǵa sóz bereıik: «Adam balasy jaýmen jaǵa­lasarda qarýlanǵan áskerdeı ártúrli ónermen qarýlanady. Sondyqtan qansha zaman bastan keshse, sonshama oılaýda, izdeýde, tabýda, ilgeri basýda».

On segiz myń ǵalamnyń ǵalamaty men ǵajaıyptary qandaı ólsheýsiz ekeni de eskerilgen: «Jaratylystyń ushyǵyna jetkizbeıtin, qanshalyq kóp syry bolsa, sonsha taraý bilimi bar».

Ol oqytýshynyń shynaıy, jandy bol­mysyn bylaısha aıqyn paıymdaıdy: «Osy bilimdi adam balasyna egetin, ósi­retin, adam balasyna anyq adam atyn kıgi­zetin adamdardy oqytýshy dep ataıdy».

Ilgerileýdiń, órkendeýdiń, órge órleý­diń basty keıipkeri – oqytýshy. Syry da, qyry da san sıpatty sanaly, oıly, otty, ónegeli, kósheli, isi kórkem sanatker: «О́mir ilgeri baspaq, bilim júzinde úzdik, il­geri júrgen jurttyń oqytýshylary da ilgeri, ónerli, ádisti. Mundaı jurttar istiń negizine kóz salyp, oqytýshylaryn basqadan artyq qurmetteıdi, birinshi oryn olardiki bolady, qazaqsha aıtqanda, bula bolady».

Oqytýshynyń ulyq qasıetteri mynadaı: «Er qosy júre túzeler» degendeı, «qıyndyqqa shydasa, sonda ǵana yntasy men talaby janbaq, qalaǵan bıigine jetpek».

«Jaratylystyń som, dombal qalpyn­sha bergen adam zaty jan keship, jaqsy us­tanyń dúkeninen istelip shyqqan názik, súıkimdi sulý nárseleri sekildi túrlen­dirip shyǵaratyn jalǵyz oqytýshy. Oqyp júrgen jas balany ózindeı túrlengen adam­darmen jaratylysqa ıe bolý jolyna jarysqa qosatyn – oqytýshy, sondyq­tan adam óz basyn qadirlese, aldymen oqytýshyny qadirleýge mindetti ekendigi osydan shyǵady».

Oqytýshy – halyq qyzmetkeri bolǵan­dyqtan, eldiń turmys-tirshiligimen, kóz­qarasymen, ádet-ǵurpymen eseptesý jón: «Júk túıege kelmeıdi, Túıe júkke ke­ledi», degendeı, oqytýshy elge ıkemdenýge, jaqyndaýǵa kerek edi, bizdiń oqytýshylar bul jerden tabylmady. Eldiń sezimin, bilimin, ádetin, turmysyn esten shyǵarmaı, oıǵa qatty toqyp, istiń negizine tireýli qylyq kerek edi».

О́z kásibine, isine ústirt, júrdim-bar­dym, yqylassyz qaraý, ózin de, ózgeni de náýetek etetinin bylaısha jetkizedi: «Bul oqytýshylardyń shalalyǵy, bilimge anyq kirispegendigi, saıasatqa soqyrlyǵy, qolǵa bir japyraq qaǵaz alyp, tunyq jatqan elge tutqıyldap shaýyp, bárin 20-jylǵy bolǵan mılısııadaı, eldiń úreıin ushyryp, «Isteseń de isteısiń, istemeseń de isteısiń» deýshiler ótken jyldar túgil, búginde de tolyp jatyr».

«Shalaǵaılyq ádisin qoldaný eldi bir­jola qasqyr shapqan qoıdaı úrkitý, bilim berý ornyna bilimnen qýýmen bir esep emes pe?!»

«Adam súıý jolymen óz aınalasyna úıir qylý, baýyryna tartýǵa mindetti».

«Jaqsylyq is adamdy qol bulǵap sha­qyrmaıdy. Jan ıesi jaqsylyqty óz sezimimen súıip, óz betimen kerek qylyp, jaqsylyqqa jabyrlamaq balǵa, táttige qonǵan, úımelegen masadaı toımaq. Jaqsylyq negizi – bilim».

Oqý joly «kirshiksiz taza jol», «taza ynta, taza terdi ǵana súıetin ıgi maqsa­tymyz bizdiń».

«Elge jaqsy minez, taza bilim, basqa tur­mystaryna kerek jerine eńbek sińir­sek», «túpki oıymyzǵa jetýimizge kedergi az bolady».

Bul úzindiler jas bolsa da «ǵylym jolynda izdenip is qylǵan, danyshpan­dyq jol ashqan» (Álıhan Bókeıhan ora­lymy), ıaǵnı dáris oqyǵan, halyq soty bolǵan, «Algebra» oqýlyǵyn jazǵan, geologııalyq barlaý ekspedısııasyna qatysqan, zamana zııalylarymen keńesken Q.Sátbaevtyń oı órisiniń kemeldigin tanytady. Onyń tóte jazýmen jazǵan qoljazbasy Qazaqstan Prezıdent arhıvinde saqtaýly.

Ult muraty jolynda úzdik uıymdas­tyrýshylyq, tótenshe qaıratkerlik, joı­qyn alapat qaharmandyq eńbegimen qyzyl­kóz, ala nıet qaýymdy da moıyn­datqan Q.Sátbaev Qazaq KSR Ǵylym aka­demııasynyń tuńǵysh prezıdenti laýazymyna taǵaıyndalǵan edi. Zamana jeli qalaı soqsa da, keıde álemge áıgili ǵulama Ulyqbektiń «kimde-kim barlyq ǵylymǵa jetik bolsa, medreseni sol basqarady» degen sózi ras-aý!

Ǵylym tiregi men halyq tileýiniń altyn jambysy ǵasyr perzentiniń ómirin­degi eń bir tarıhı oqıǵa – KSRO Joǵar­ǵy Keńesi depýtattary delegasııasy­­nyń quramyn­da 1947 jyldyń 13 naýry­zy men 11 sáýiri aralyǵynda Ulybrı­ta­nııaǵa Lordtar palatasy men Qaýymdas­tar palatasynyń shaqyrýymen barýy. Delegasııa jetekshisi VSSPS pen KSRO Joǵarǵy Keńesi Ulttar Keńesi­niń tóraǵasy V.V.Kýznesov jáne jazýshylar A.A.Fadeev, K.M.Sımonov, K.M.Bajan, V.T.Lasıs, ushqysh-synaq­shy M.M.Gromov, VKP(b) OK syrtqy saıa­sat bóliminiń bastyǵy M.A.Sýslov, akademıkter P.A.Sharııa, N.I.Mýshelısh­vı­lı, aqyn S.V.Vekılov. Uzyn sany 20 qaı­ratker.

Qanysh Sátbaevtyń «KSRO Joǵar­ǵy Keńesi depýtattary delegasııasy­nyń 1947 jyldyń 13-naýryzynan 11-sáýi­rine deıin Anglııada bolǵany týraly ese­binde» Brıtanııa parlamentiniń qos palatasynyń shaqyrǵany jáne jospar­dy aǵylshyn úkimeti jasaǵany, kómir shahtalarynda, metallýrgııa óndiristerinde, mashına jasaý, toqyma fabrıkalarynda bolǵany baıandalady. Jáne KSRO-men mádenı baılanystar uıymdastyrý qoǵamynyń múshelerimen, aǵylshyn-keńes, shotland-keńes uıymdarymen kezdesý kózdelgenin kórsetken. Sondaı-aq aǵylshyn parlamentinde, aǵylshyn portynda, London graftyq keńesinde, «Kodak» fotoapparat fabrıkasynda, London ýnıversıtetinde, Brıtan mýze­ıinde, Korol qoǵamynda, oqý jáne azyq-túlik mınıstrliginde, 1902-1903 jyl­darda Lenın turǵan aýdanda, elektr jab­dyqtary, bolat quıý, metallýrgııa zaýyttarynda bolǵan. Jalpy, Nıýkasl, Sheffıld, Kardıff, Manchester, Oks­ford, Kembrıdj, Stratford, Kovetrı, Edınbýrg, Glazgo syndy áıgili shahar­laryn aralaǵanyn táptishtep jazǵan.

Aǵylshyn eliniń saıası júıesi, syrt­qy saıasaty, ekonomıkasy, ǵylymy, má­­de­nıeti, kórkemóneri, KSRO-ǵa kóz­qarasy (túrlishe áleýmettik toptar­dyń), ákim­shilik basqarý tártibi, leıborıs­tik ókimeti, Qaýymdastar jáne Lordtar pala­ta­larynyń qyzmeti, aǵylshyn buqara­­lyq aqparat quraldarynyń jaı-jap­­sary, eldi mekenderdiń hal-ahýaly, tur­mysy, ál-aýqaty, shotlandyqtar men aǵyl­­shyn­dardyń arasyndaǵy ulttyq antago­nızm (shotland mádenıeti men tilin kemsitý), zııalylar qaýymy týrasynda baǵaly málimetterdi keltiredi.

Nıýkasl qalasynyń meri, lord-leı­tenant, leıborıst Charlz Travelıan, Edın­býrg qalasynyń meri (aty-jóni ­ja­­zylmaǵan), aǵylshyn parlamentiniń eski kózi, shotland, leıborıst Kırkvýd, Ang­lııa­nyń Premer-mınıstri K.R.Ettlı, professor Ýebster, jazýshy Bernard Shoý pikirleri de eskerilgen.

KSRO Joǵarǵy Keńesi depýtattary delegasııasyn Ýınston Cherchıll Iden men Elıotpen birigip qabyldaǵanyn da aıtyp ótken (QR Prezıdentiniń Arhıvi, Qor – 309-NL, Tizbe 2, Is 167). Esep orys tilinde jazylǵan, máshińkege basylǵan, kólemi – 19 bet.

Sátbaev qubylysy – ǵulamalyq te­reń­­dik pen planetalyq oılaýdyń shynaıy úılesimi. Munyń naqty aıǵaǵy, aınasy – onyń atyna berilgen Sátbaev planetasy. Astrofızıkterdiń anyqtaýynsha, bul – Mars pen Iýpıterdiń aralyǵynda qozǵalyp, Kúndi 3 jyl, 4 aı merziminde aınalyp shyǵady. Iаkı, Kúnnen sanaǵanda tórtinshi jáne besinshi planetanyń arasynda. Dıametri – 11 shaqyrym. Syrtqy sul­basy – oıly-qyrly, buryshty, túsi – qarasur. Orbıtalyq elementteri eseptelgen. Bul planetany KSRO ǴA Qyrym astrofızıkalyq observatorııasynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri N.Chernyh taýyp, sonan soń AQSh-tyń Kembrıdj qala­syndaǵy Smıtson ınstıtýtynda orna­lasqan Halyqaralyq planeta ortalyǵy maquldaǵan. «Kókke bir kisi ushady, ete­gine myń kisi sııady» degendeı, bekzat ta  baı­taq jurtymyzdyń búgingi jáne aldaǵy deńgeıi Sát­baevtyń armanyndaı bıik bolady dep senemiz.

Serik NEGIMOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor