Boıaý óndirý nege baıaý?

153 óndiris. Az ba, kóp pe?

Qurylystyń ajaryn asha­tyn bir dúnıe bar. Ol – túrli tústi boıaý. Esik pen tereze, eden men tóbeniń túsin beretin lak pen boıaý, qurylysta árleý nemese korrozııadan qor­ǵaý úshin ǵana emes, kórkemdik-este­tıkalyq jaǵynan da mańy­zy erekshe.

О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligine qarasty О́ner­kásip komıteti bergen málimetke súıensek, Qazaqstanda lak, boıaý nemese emýlsııa shyǵaratyn shamamen 150-den astam kompanııa bar. Bul – hımııalyq óndiris bo­ıynsha halyq suranysynyń úsh pa­ıyzyn ǵana qanaǵattan­dy­ra­dy. Eldegi osy óndiriste ta­nymal óndirýshiler qatary­na «Alina Paint», «Konsern Bakarasov», «Almaty boıaýlary», «Smash ltd», «Belyı dom», «Nanotech Paints», «Mýs­tang-dekor», «Tıkký­­rıla», «Radýga», «Lakra», «Brozex», «Skıf», «Kazkomplekstroı», «BSF», «Gamilon kz», «LKP ALRI» jáne «Saǵan colour», t.b. jaýap­kershiligi shek­­teý­li seriktes­tikteri jatady. Aıta keteıik, bulardyń ba­sym kópshiligi Almaty oblysyn­da ornalasqan.

Taǵy bir naqty aqparat, bizge ımporttalatyn taýardyń (boıaý) basym kópshiligi Reseı memleketinen (39%) keledi. Odan keıingi orynda Polsha (10%), Germanııa (8%), Italııa (6%), Túrkııa (5%) tur. Bir qyzyǵy, álemdik saýda naryǵynda jetekshi ról alatyn qytaılyqtardyń boıaýy sońǵy orynda (4%). Tutynýshylar tarapynan suranys sonshalyqty kóp emes.

Joǵaryda aıtqandaı, eldegi boıaý óndirisindegi zaýyttar men sehtar kóbine-kóp shıkizatqa táýeldi. Ásirese hımııalyq qospalardyń barlyǵy der­lik shet memleketterden keledi.

Qaýipsizdik boıaý baǵasynan tómen be?

Ozyq tehnologııalar arqyly ónim shyǵaratyn «Almaty boıaýlary» JShS jylyna 5 myń tonna lak-boıaý men 6 myń tonna termoplas­tık óndiredi. Zaýyt Taldyqorǵan qalasynda ornalasqan. Kásiporynǵa qajetti ınfraqurylymnyń barlyǵy tar­tylǵan. Tek óndiris basshy­ly­ǵy mem­lekettiń otandyq taýar óndirý­shi­lerdi barynsha qoldaý kerektigin aı­tady.

– Bizdiń ónimderdiń barlyǵy jańa tehnologııalardyń kómegimen óndiri­le­di. Sonymen qatar sapa menedjmenti júıesine sáıkes sertıfıkattarymyz bar. Bizge tek qazirgi naryqtyq saýda júıesindegi ózimizdiń dúken sóre­le­rinde otandyq ónimniń satylýyna jaǵ­daı jasaý kerek, – deıdi zaýyt dırek­torynyń orynbasary Rımma Salyqova.

Orynbasardyń aıtýynsha, taǵy bir másele – shıkizat tapshylyǵy. Sapaly ári ýaqtyly boıaý ázirleý úshin jaqyn aı­maq­tardan jetkilikti deńgeıde shıki­zat kerek.

– Biz barlyq shıkizatty meılinshe jergilikti óndirýshilerden alýǵa tyrysamyz. Alaıda Germanııa, Reseıden keletin hımııalyq shıkizattar bar. О́ıt­keni olar bizde óndirilmeıdi. Amal joq, shetelge qaraımyz. Sol úshin biz udaıy jergilikti óndirýshilerdi atal­­ǵan shıkizattardy óndirýge usy­­nys aıtyp kelemiz. Mysaly, Qa­zaq­standa eritkish sý (rastvorıtel) óndirilmeıdi. Al oǵan suranys joǵa­ry. Biz ony Reseıden alyp kelýge máj­búrmiz. Nege sol qospalardy ón­dir­­meske? Ekinshiden, memlekettik sa­typ alýlardyń talaptary qıyn. Biz keıde saıtqa kirip, ózimizdiń otandyq ónimdi ornalastyra almaı jatamyz. Al memlekettik satyp alýdaǵy talapty bilesiz, eń tómen baǵadaǵy ónimder aly­nady. Árıne, onyń sapasyna da eshkim kepildik bermeıdi. Al bizdiń ónim­der óte sapaly ári baǵasy da ortasha. Asa qymbat dep aıtýǵa kelmeıdi, – deıdi ol.

15 jyldan beri úzdiksiz jumys is­tep kele jatqan «Almaty boıaýlary» kásiporny óz jumysshylaryn árdaıym arnaıy kýrstardan ótkizip, sheberligin shyńdap otyrady. Maýsymdyq kezeńde 100-ge jýyq adamdy jumyspen qam­tı­tyn zaýyt qys aılarynda jumys kúshin azaıtatynyn moıyndap otyr. О́ıtkeni qurylystyń qyzar shaǵy – kók­tem men jaz aılary. Taýarǵa sura­nys ta sol ýaqytta kóbeıedi.

– Bizde zaýytqa suranys kóp túsetin mezgilde 100-ge jýyq jumysshy eńbek etedi. Bilesiz, joldardy kóbine-kóp kók­temde syrlaı bastaıdy. Qysta ju­mys bolmaıdy. Endi osy júz adam­dy úzdiksiz jumyspen qamtyp otyrý úshin, árıne, suranys kerek. Suranys bolý úshin memlekettik satyp alýlarǵa qatysýym qajet. Sol úshin jergilikti óndiriske basymdyq berilse eken deımiz. Nege deseńizder, bizde jumys istep, otbasyn asyrap otyrǵandar barshylyq. Jalpy, jyl saıyn Qazaqstandaǵy barlyq jolǵa ketetin boıaý kólemi 5 myń tonnadan asady. Biz ol kólemdi emin-erkin ıgere alamyz. Biraq otandyq ónimge suranys joq. Álginde aıtyp kettim, bizde sertıfıkattar da bar. Tehnolog mamandarymyzdyń tájirı­be jınaqtaý maqsatymen Aýstrııa, Ger­manııa, Túrkııa, Reseıde oqýyna jaǵdaı jasadyq. Biz alǵash jumysty aýstrııalyqtarmen basta­ǵan­­byz. Batysta birinshi ónimniń baǵa­sy­na emes, sapasyna nazar aýdarady. Bizde kerisinshe. Shetelde arzan degen túsinik joq, arzan degen sapasyz degen sóz. Mysaly, olar jolǵa qajet boıaýlardyń birinshi baǵasyna emes, sa­pasyna mán beredi. О́ıtkeni jol qate­likti keshirmeıdi. Qaýipsizdik ma­ńyz­dy. Taǵy qaıtalap aıtamyn, bizdegi tapsyrys aıasynda barlyq boıaýdy barynsha arzan berý kerek. Jolǵa sapaly boıaý qoldaný kerektigin bilse de mán bermeıdi. Ázirge qaýipsizdik baǵasy boıaýdyń baǵasynan tómen bolyp tur. Men eki negizgi máseleni aıt­tym. Basqa anaý aıtarlyqtaı qıyn­dyq­tar joq, – dep túıindedi sózin R.Salyqova.

Quıylmaly boıaý kóp

Osy kásiptiń basy-qasynda júr­gen­­derdiń aıtýynsha, Qazaqstanda da­ıyn­da­latyn boıaýdyń kóbisi quıyl­maly. Durysy, shetelden ákelip, arna­ıy ydysqa quıylyp, otandyq ónim bolyp satyla beredi.

– 2020 jyly kúzde óz kásiporny­myzdy iske qostyq. Biraq sol ýa­qyt­taǵy pandemııa kesiri, odan keıingi Reseı men Ýkraına arasyndaǵy jaǵdaı bizdiń óndiriske áser etpeı qoımady. Sonda da jumysty toqtatqanymyz joq. Aldaǵy kóktemde zaýyt jumysy tip­ten qarqyn alady dep oılaımyn. Soǵan maqsat qoıyp, jumys júr­gizýdemiz. Jylyna 2 500-5 000 lıtr boıaý shyǵaramyz degen jos­parymyz bar. О́nimniń negizgi shıkizaty – sý men kalsıı kar­bonaty. Bul – ózimizden tabylatyn zattar. Al arnaıy hımııalyq qospalar men tús beretin zattardy shetelden aldyramyz. Zaýyttyń qural-jabdyqtary Kanada elinen kelgen. 10-nan astam adam jumys isteıdi, – deıdi «Baýmaster Interneshnl» JShS basshysy Serikbaı Shápıuly.

Zaýyt basshysynyń aıtýynsha, bul óndirispen jumys isteý qıyn. Eger memleket tarapynan qoldaý bolsa, ár óńirden keminde 10-nan asa shaǵyn seh salýǵa bolady. Al qazirge boıaý daıyndaıtyn sehtardyń kóbisi tek syrttan keletin daıyn ónimdi shaǵyn ydysqa quıyp, arnaıy baspadan shyqqan qaǵaz qaptamasyn orap, satylymǵa shyǵara beredi.

Aıta keteıik, atalǵan kásiporyn aldaǵy ýaqytta jol ústi belgilerine qajet­ti jáne kólik shamymen shaǵy­ly­satyn arnaıy boıaý túrlerin de daıyndamaqqa bel býyp otyr.

О́ńirde alǵash ret...

Lak-boıaý óndirisine qatysty kom­pa­nııalardyń basym kópshiligi Al­ma­tyda ornalasqan dedik. Al keı­bir óńirlerde mundaı joba endi qolǵa alynyp jatyr. Sonyń biri – Qyzylorda oblysy. Jańa jyldan bastap qyzylordalyq turǵyn Aıdos Amangeldıev memlekettik qol­daý arqyly qurylysqa qajetti sý-emýlsııaly boıaýyn shyǵara bastady.

– «2021-2025 jyldarǵa arnalǵan kásipkerlikti damytý jónindegi Ulttyq jobasy» arqyly jańa bıznes-ıdeıalardy iske asyrýǵa arnalǵan memlekettik qaıtarymsyz grant uttym. Qarjy kólemi – 5 mln teńge. Buǵan Almaty qalasynan arnaıy qondyrǵy men jabdyǵyn alyp, ǵımarat jaldaý arqyly shaǵyn seh ashtyq. Emýlsııaǵa qajetti shıkizat pen túrli qospany da Almatydan aldyramyz. Qazir tap­syrys aıasynda jumys bastap ket­tik. О́nim ázirge qala ortalyǵy men oblysqa qarasty aýdandarǵa taraıdy. Qosymsha jergilikti qurylys kompanııalarymen de kelisim júrgizip jatyrmyz, – deıdi «Dos grýpp» jeke kásipkerliginiń ıesi A.Amangeldıev.

Aıdos qurǵan seh úsh túrli emýlsııa daıyndaıdy. Birinshisi – ishki bólmelerge, endi bir túri – úı syrtyn árleýge arnalǵan. Sondaı-aq qabyrǵa nemese tóbege jaǵylǵan emýlsııa kir­legen ýaqytta jýýǵa arnalǵan túri de bar eken. Kásipker aldaǵy ýa­qytta jol belgilerine jáne úı jaǵ­daıyna qa­jet túrli tústi boıaý óndirisin de iske qos­­paqshy.

Táýelsizdikten beri qaraı otandyq kásipkerlerdiń úle­si artqanyn bilemiz. Deı turǵanmen de dál osy hımııalyq ónim shyǵarý baǵytynda kenje qalǵanymyz ótirik emes. Boıaý shyǵarýda baıaýlyq bar. Al buǵan yntaly topqa memleket dem berse, isti dóńgeletetinder de joq emesin baı­qadyq.