Rýdnyıda turyp jatqan aǵaıynnyń bir qalaýy – qalada burynnan siresip turǵan ıdeologııalyq turǵydan ábden eskirip-tozǵan, qaýlap ósip kele jatqan keıingi jastarǵa tarıhy múlde belgisiz dúdámal kóshe ataýlarynan arylyp, táýelsizdik úshin aqyl-qaıratyn sarp etip, janyn pıda etken Alash ardaqtylarynyń, memleket qaıratkerleriniń esimderin ornyqtyrý. Alaıda mundaı usynystan keıin órbigen jaǵdaı bul iste áli de túrli kedergi kóp ekenin kórsetip otyr.
Rýdnyıdyń kósheleri baıaǵy eski ataýynan kúni búginge deıin aryla almaı kele jatqany ras. Keńes qaıratkerleriniń mýzeıi ispettes qalanyń qaq ortasynda Lenın dańǵyly jatyr. Odan ári Toporkov, Korchagın, «40 let Oktıabrıa», «50 let Oktıabrıa», Komsomol dańǵyly, Kalının, Sverdlov, Kırov, «Pıonerskıı», «Molodaıa gvardııa», Chernyshevskıı, Morozov, Kotovskıı, Ordjonıkıdze, Taran, Krýpskaıa, Babýshkın, Haltýrın dep kete beredi. Tek Ybyraı Altynsarın men Beıimbet Maılın atynda uzyndaý eki kóshe bar. Al bir shette jatqan Abaı, Jambyl, Amangeldi, Saryarqa, Arman sııaqty sholaq kóshelerdiń kirer joly bar da, shyǵar jeri joq, sál júrseńiz tuıyqqa tirelesiz. Soraqysy sol, «Azıatskaıa», «Kazahskaıa» degen qysqa kósheler de bar. Bul kóshelerde ósken baladan «Ahmet pen Mirjaqyp týraly bilesiń be?» dep suraýdyń ózi uıat.
Táýelsizdik jyldary óńirge 36 myńǵa jýyq qandas kóship kelgen eken. Sonyń ishinde Úshqudyqtan shyqqan uly kóshpen Rýdnyıǵa kelip ornyqqan 18 myńǵa jýyq aǵaıynnyń orny bólek. Buryn Úshqudyq shahtalarynda jumys istegen qandastardyń deni – qazir «Sarybaı-Sokolov» ken baıytý kombınatynyń kenshileri. Birazy túrli salada tabysty eńbek etip jatsa, birazy bıznes ashyp, ónim shyǵaryp, Rýdnyıdyń mańaıynda mal baǵyp, túıe ósirip, kásibin dóńgeletip otyr. Táýelsizdikke deıin qaladaǵy 2–3 paıyzǵa jeter-jetpes qazaqtyń úlesin 38 paıyzǵa jetkizgen de – negizinen osy qandastar. Alystan atamekendi ańsap jetken aǵaıyn memlekettik tildiń tamyryna qan júgirtip, qalada qazaq mektepteri men balabaqshalaryna degen suranysty arttyrdy. Osylaısha, qandastar óńir demografııasynyń ǵana emes, memleketshildik pen eldiktiń, otansúıgishtik pen ulttyq rýhtyń da donory ózderi ekenin kórsetti.
Munyń syrtynda, Rýdnyıda 90-jyldary Torǵaı óńirinen kóship kelgen birsypyra el otyr. Osydan 22 jyl buryn Rýdnyıǵa qonys aýdarǵan kásipker Janat Baıdollaevanyń aıtýynsha, Torǵaıdan kóship kelgen azamattar kóshe ataýlaryn ózgertetin ýaqyt jetkenin 2012 jyldan beri aıtyp keledi. Bul máseleni turǵyndar 2018 jyldan bastap taǵy kótere bastaǵan. Alaıda qala basshylyǵy birese pandemııa dep, birese moratorıı jarııalandy dep, sozbaqqa sala bergen. Turǵyndardyń ishindegi Jalǵasbek esimdi belsendi azamat ákimdikke qaıta-qaıta baryp júrip, aqyry «qol jınap, aryz jazyp kelińder, onsyz esh nárse ónbeıdi» degen jaýap alypty. Osydan keıin áleýmettik jelide chat ashyp, top quryp, oǵan qala turǵyndaryn kirgizedi. Osylaısha, qol jınaý bastalady.
«Kásipkermin, dúkenim bar. Osy elge jany ashıdy-aý degen ózim tanıtyn kásipkerlerdiń dúkenderiniń aldyna «Qala kóshelerin ózgertýge kelisseńiz, dúkenge kirip qol qoıyńyz» degen mazmunda habarlandyrý ildik. Sonymen bir kúnde myńnan asa daýys jınaldy. Áleýmettik jelidegi tobymyzǵa myńnan asa adam tirkeldi. Aramyzǵa neshe túrli adam kirip ketti. Ile ýchaskelik polısııa ınspektorlary kelip, qaǵazdarymyzdy alyp ketedi. Sonymen Jalǵasbek ákimdikke 788 adamnyń qolyn tapsyryp úlgeredi. Bulaı kedergi jasamaǵanda turǵyndardyń qolyn ári qaraı jınaı beretin edik. Qanshama adamnyń qoly esepke kirmeı qaldy. Bir dúkender tyǵyp alyp qalǵan, mende 130-daı daýys qalyp ketti. Qol qoıamyz degen jurt odan keıin de tolassyz aǵylyp kelip jatty», deıdi J.Baıdollaeva.
Ákim bastamashyl kópshilikti shaqyryp birneshe ret kezdesken. Biraq budan jaǵdaı ýshyǵa túspese, esh nátıje bolmaǵan. Vıktor Ionenko áýeli kópshilikti aldaǵy ýaqytta kóshelerdi keńeıtemiz. Sizder usynyp jatqan ataýlardy sol ádemi kóshelerge bersek qaıtedi dep aldarqatyp shyǵaryp salǵysy kelgen. Turǵyndardyń atynan sóılegen J.Baıdollaeva: «Biz kishkentaı bala emespiz ǵoı. Neshe jyldan beri aldanyp kele jatyrmyz. Osy Rýdnyıda 78 kóshe bar eken. Sonyń 7–8-iniń ǵana qazaqsha ataýy bar. Onyń ózi – kileń 10–20 shaqty ǵana úıi bar sholaq kósheler. Mysaly, Abaı atamyzdyń esimin 20 shaqty úıi bar kelte kóshege berip qoıǵan. Onyń ózin adam izdep tappaıdy, bir shette jatyr. Abaıǵa ondaı kóshe laıyq emes qoı. Rýdnyıda 128 myń halyq turady eken. Sonyń 38 paıyzy – qazaq, qalǵany – ózge ult ókili. 38 paıyz qazaq bolsa, biz sizge osy qaladaǵy kósheniń teń jartysyn ózgert dep jatqan joqpyz. Eń quryǵanda úsh kóshege biz suraǵan tulǵalardyń esimin berińiz. Mán-maǵynasy ketken «50 let Oktıabrıanyń», Lenınniń, Korchagınniń ne keregi bar. Balalarymyz olardyń kim ekenin de bilmeıdi», dedi.
Aqyry ákim 10 adamdyq bastamashyl top quryńdar, odan keıin onomastıkalyq komıssııamen kezdesemiz dep shyǵaryp salady.
«Bir aptadan keıin qaıta shaqyrdy. Bul joly taǵy aldap soqty. Bylaı eteıik, sizder úsheý suradyńyzdar ǵoı, jeteý qylaıyq dep, alty kósheniń atyn beretin qyldy da, arasyna M.Sýrgýtanovty qosyp jiberdi. Biz áýeli úsh kóshe surap barǵanbyz. Sosyn jaraıdy alty kóshe berip otyr, ózderi usynǵan bir adamyn ótkize qoısyn, bul da bir saıasat shyǵar dep kelistik. Sodan halyqqa áleýmettik jeliler arqyly saýalnama jarııalaımyz dedi. Ákimdik Lenın kóshesin tıispeı alyp qalyp, saýalnamaǵa «50 let Oktıabrıany» A.Baıtursynulyna, «40 let Oktıabrıany» M.Sýrgýtanovqa, odan keıin «Vostochnaıa» degen túkpirdegi bir kósheni Sarybaı ataýyna aýystyrýǵa qarsy emessiz be?» dep, úsh-aq kósheni jiberipti. Jan-jaqqa kóship ketken burynǵy turǵyndar ashqan «My ız Rýdnogo» degen saıt bar. Ákimshisi shetelde turady eken. Ákimdiktiń saýalnamasy osy saıtqa da jarııalanypty. Onda otyrǵandar neshe túrli qarsy pikirlerdi qardaı boratyp tastapty. Aýyzdarynan aq ıt kirip, kók ıt shyǵady. Sózderi súıekten ótedi endi. Biz ózimizdiń topta otyrǵan halyqty daýryqpańyzdar, qarsy jazbańyzdar, birdeńe aıtyp qoıyp júrmeńizder dep sabyrǵa shaqyryp, ustap otyrdyq. Sodan jan-jaqtan shabýyl bastaldy. Bizdi ashyndyrǵany, ákimdik saýalnamany qaıdaǵy bir jeke saıtqa ne maqsatpen shyǵarady. Bul baryp turǵan arandatýshylyq qoı», deıdi J.Baıdollaeva.
Janat aıtqandaı, ózge tildi jekelegen basylymdardyń bul máseleni qaıta-qaıta qozǵap, kádimgideı ýshyqtyryp, eldi dúrliktirip jibergeni ras. Ádette, mundaı mańyzdy máselelerdi aldymen máslıhat depýtattary qarap, tarazylap, oılasyp, ábden pisirip alatyn. Sodan keıin ǵana turǵyndarmen kezdesip, kópshilikke baıyppen túsindiretin. Al Vıktor Ionenkonyń birden áleýmettik jelige saýalnama jarııalaýy otqa maı quıǵandaı jaǵdaıdy odan ári órshitip jiberdi. Qala ákimi mundaı ushqary sheshimdi bilmestikten qabyldady ma, joq álde qandastardyń qarqynyn basý úshin qasaqana istedi me, bul jaǵy jumbaq.
«Vıktor Ionenkonyń kezekti bir shaqyrtýymen ákimdik ǵımaratyna kirgenimiz sol edi, qalalyq polısııa bólimi basshysynyń orynbasary, bildeı bir podpolkovnık Vıtalıı Soı «Oppozısıonerler keldi me?» dep qaldy. Mundaı sózdi qatardaǵy polısııa qyzmetkeri aıtsa, eren sanamas edim. Men buryldym da: «Sonda siz oppozısıoner dep halyqty aıtyp tursyz ba? Halyqty osylaı ózderińiz ashyndyrasyzdar. Sizder bıliktegi adamsyzdar. Sonda sizdershe biz búlikshi bolyp tur ekenbiz ǵoı. Siz osy sózińizge zań aldynda jaýap beresiz!» dep edim, «Keshirersiz, ázildep edim. Keshirim suraımyn!» deı berdi. Mundaı ázil bola ma? Álde ákimdik ázildesetin jer me? Sol jerde ashynǵan halyq shýlap ketti. Ákim kezdesýde taǵy túlkibulǵaqqa salyp, ótkende aıtqan sózinen aınyp, basqasha sóıledi», deıdi J.Baıdollaeva.
Bul kezdesýde V.Ionenko: «Eki apta buryn qalanyń 778 turǵyny tarıhı turǵydan kónergen kóshe ataýlaryn ózgertý týraly ótinish jasaǵan. Qalalyq onomastıkalyq komıssııa eki márte bas qosyp, máseleniń mán-jaıyn jan-jaqty talqylady. Bastamashyl toptyń ókilderimen kezdesip, sheshim qabyldady. Birqatar kósheniń ataýy ıdeologııalyq turǵydan eskirgeni ras. Turǵyndardyń pikirin bilý úshin saýalnama júrgizdik, halyqtyń 48–49 paıyzy qoldaıdy, al 51–52 paıyzy qarsylyq bildirdi. Qazir anyq eshteńe aıta almaımyz. Taǵy qaıtalap aıtamyn, biz barlyq turǵynnyń pikirin bilgen soń ǵana durys sheshim shyǵara alamyz. Biz úshin qala turǵyndarynyń pikiri mańyzdy. Eger kópshilik qalasa, kóshe ataýlaryn ózgertemiz. Biraq kóshe ataýyn ózgertý qazir ózekti másele emes. Eshbir shuǵyl áreket jasalmaıdy. Eń bastysy, qala turǵyndarynyń birligin saqtaý kerek. Eger turǵyndardyń kópshiligi qoldap shyqsa, komıssııa jumysyn jalǵastyrady. Al olaı bolmaǵan jaǵdaıda jumys toqtaıdy», dedi.
Sodan kópshilik ákimdiktiń saıtynda jarııalanǵan saýalnamaǵa ǵana jaýap beremiz dep kelisken. Biraq saýalnama jarııalanǵan saıt kenetten jumys istemeı qaldy. Jurt eki kún sarylyp kútti. Saıttyń qashan iske qosylatynyn surap Rýdnyı qalalyq ákimdigine ózimiz de habarlasyp edik, «Biz baǵdarlamashy emespiz, ol jaǵyn anyq bilmeımiz» degen jaýap aldyq.
Erteńinde bastamashyl toptan «Eki kúnnen beri saıt jumys istemeıdi dep edi. Endi búgin mynadaı dep jaýap berip otyr» degen habar aldyq.
Qandastar ákimdikten «Rýdnyı qalasy kósheleriniń atyn ózgertý máselesine qatysty oblys turǵyndarynyń pikirin zerdeleý maqsatynda bıyl 20 aqpanda ákimdik saıtynda qala turǵyndary arasynda onlaın saýalnama bastaldy. Alaıda bul máselege rezıdent emes turǵyndardyń qatysýyna baılanysty daýys berýdi toqtatý týraly sheshim qabyldandy. Sondaı-aq bul saýalnama turǵyndardyń pikirin zerdeleý maqsatynda júrgizilgenin jáne onyń nátıjeleriniń zańdy kúshi joq ekenin eske salamyz» degen jaýap alǵan. Ákimdik osylaısha ne istep, ne qoıǵanyn ózi bilmeı otyr. «Biz qurǵan chatta myńnan asa adam bar. Ol kisilerge ne aıtarymyzdy bilmeı qaldyq. Qıyn sııaqty bul másele», deıdi taýy shaǵylǵandaı bolǵan J.Baıdollaeva.
Bastamashyl toptyń ókilderi ult múddesi jolyndaǵy kúres osymen toqtap qalmaıtynyn aıtady. Sebebi Rýdnyıǵa kelip jatqan kósh áli toqtaǵan joq. Bastysy, kósh toqtamasyn, kósh toqtamasa kóshe qaıda barar deısiz? Rýdnyıdaǵy aǵaıyn kóp uzamaı degenine jeter degen senimdemiz.
Qostanaı oblysy,
Rýdnyı qalasy