Aǵashtan túıin túıgen Qylyshbek Qurmantegi Maıqudyqtaǵy Mádenıet úıindegi «Atamura» ulttyq qolóner ortalyǵyna jetekshilip etip, qolynyń ebi bar balalardy aǵash pen temirden túrli buıym jasaýǵa baýlıdy. Ulttyq ónerdi óltirmeı júrgen besaspaptyń sheberhanasynyń esiginen biz de endik.
Keıipkerimiz tek qolóner sheberi ǵana emes. Kóneden kele jatqan kósheli kásip túri ustalyqty da qosa alyp júr. Teginde bar dúnıe tekke jatpas. Bul óner arǵy babasynan daryp tur. Zamanynda Arqa atyrabyna aty jaıylǵan usta Qulmaǵanbet Baıbaqyulynan (1827-1893). Qulmaǵanbet usta 1883 jyly Omby qalasynda ótken kórmede ony Býlanje degen fransýz fotografy shyrt etkizip, sýretke basyp alǵan eken. Sonyń kóshirmesin qabyrǵaǵa ilip qoıypty. Sýrettiń janynda boıtumaryndaı bolyp, qymyz quıatyn ojaý ilinip tur.
– Bul qymyz ojaý qaıyńnyń tamyrynan (bezinen) oıyp jasalǵan. Qazaqtyń qolónerin Eýropaǵa alǵash tanystyrǵan temir usta, zerger, aǵash sheberi, órimshi, ershi, ataqty usta Qulmaǵanbet Baıbaqyuly babamyzdyń óz qolymen jasaǵan kóp jádigerleriniń biri. 1995 jyly osy ojaýdyń kóshirmesin jasap, aqsha berip, Omby mýzeıiniń qyzmetkerlerinen aldyq. Ol jerde áli kóp zaty tur. Er-toqymy, júkaıaq, asadal, aǵash tósek, ydys-aıaqtary, oıýýlanǵan on eki qanatty kıiz úıi, zergerlik buıymdaryn qaıtarmady. Bul kóneniń kózi babamyzdan qalǵan qun jetpes murasy, 140 jyldan asqan, biraz jarylǵan jerlerin jóndep, osy ojaýdy boıtumardaı ilip qoıdym, – deıdi usta Qylyshbek.
Qylyshbek ustanyń óziniń týǵan topyraǵy Baıanaýylda babalarynan mura bolyp qalǵan ustahanasy bar. Byltyr jónge keltirip qoıypty. Kórikke arnap Túrkııadan arnaıy qalyń bylǵary aldyrypty. Qazaqstanda joq kórinedi. Bıyl sonda baryp, iske qosyp, as bermek nıeti bar.
Alǵashynda etikshi bolyp bastaǵan ol keıinnen aǵash óńdeýdi qolǵa alady. Osydan 30 jyl buryn Máshhúr Júsip Kópeıulynyń 135 jyldyǵyna oraı Pavlodar oblysy boıynsha sheberler arasynda baıqaý ótetinin estıdi. Sol joly bas júlde alyp, bir jarym aıdan soń qazaq quryltaıyna qatysady.
«Quryltaıdan kelgenimde sol kezde aımaq basshysy bolǵan Ǵalymjan Jaqııanov meni zor qýanyshpen qarsy aldy. О́nerińdi odan ári shyńda degen maqsatta Baıanaýylda bos turǵan segizjyldyq mekteptiń ǵımaratynan maǵan oryn berdi. О́kinishke qaraı, belgisiz jaǵdaıda ishtegi qural-saımandarym, jasaǵan barlyq zatym janyp ketti. Sol oqıǵadan soń kóp ýaqyt qolónerge jaqyndamadym. Ishtegi qalaýymdy tyńdap, aýdannan Pavlodar qalasyna kelip, jıhaz jasaýmen aınalystym. Qala ortalyǵynan bir bólmeni jalǵa alyp, qaıta aǵash óńdeý isine kóshtim. Sodan beri qolónerden qol úzgen emespin», deıdi ótkenin eske alyp sheber.
«Atamura» ulttyq qolóner ortalyǵy 2022 jyly ashylǵan. Sodan beri qolóner sheberi Qylyshbek ortalyqta júrip-aq, nebir shákirt tárbıeleýde. Sheber shákirtteri tek Qaraǵandy qalasynan emes. Abaı, Saran shaharlarynan da kelip astabaq, at ábzelderi, ojaý, dombyra, sandyq, kebeje jasaýdy úırenip júr. Munymen qosa, júzik, saqına, syrǵa, sholpy, salpynshaq soǵý isin de birtindep meńgerip kele jatqanyn aıtady usta.
– Elordada ótken «Ekspo – 2017» kórmesinde kúmis medal aldym. Ol jerde ulttyq ónerdi ulyqtadym. Negizinde kórmege kóne jádigerlerdi daıyndap, el nazaryna qoıdym. Sol ýaqytta ulttyq qolóner ortalyqtaryn ashý týraly aıtyldy. Maǵan mınıstrlik tarapynan birneshe usynys tústi. Týǵan jerim de jibergisi kelmedi. Ońtústikten de shaqyrtý aldym. Degenmen janyma jaqyn Qaraǵandyny tańdadym. Osynda kelip shákirtter tárbıelep jatyrmyn, – deıdi sheber.
Alǵashynda qolóner ortalyǵyna alpysqa jýyq bala kelip júrgen. Keıinnen iriktelip 20 bala qalǵan eken. Alys-jaqynnan at arytyp shákirt bolǵysy kelgender de bar kórinedi. Máselen, 600 shaqyrymdy artqa tastap Ulytaýdan Serik, Erǵazy degen eki jigit sheberden tálim alyp ketken kórinedi. Ekeýi de qajetti qural-jabdyqtaryn satyp alyp, óz aýyldarynan sheberhana ashpaqshy eken.
Sheberhanasyndaǵy ústel ústinen birneshe dombyrany keziktirdik. Ábden eskirgen. Qańqasy ǵana qalǵany da bar. Sóıtsek, Qylyshbek sheber eskini jańalap, kádege qaıta jaratady eken. Bul da qolóner sheberiniń taǵy bir qyry dese bolatyndaı.
«Byltyr 23 jeltoqsan kúni qoqystan taýyp aldym. Sol dombyrany Maıqudyq Mádenıet úıindegi «Atamura» qoldanbaly qolóner úıirmesiniń jetekshisi, qazaq kóne aǵash sheberi Qylyshbek Qurmanov baýyryma jóndetý úshin aparyp bergenmin. «Dombyrańyz daıyn» degen soń baryp edim, jóndep, kúılep qoıǵan dombyrany qolyma tabys etti. Dombyranyń kúmbirlegen daýsyn estip, alǵysymdy aıtyp, batamdy berip úıge keldim», deıdi Qaraǵandy turǵyny Sáken Keldibaev.
Sheber tek eski dombyrany qalpyna keltirmeıdi. Kez kelgen kónergen buıymyńyzdy jańartyp beredi. Máselen, «atamnan qalǵan mura» edi dep, er-toqym, basqa da at ábzelderin ákelip, jalt-jult etken dúnıesine tańdanys bildirip ketkender qanshama?!
– Bir jyly Qytaıǵa bardym. Bir qalasynan qazaqtar salǵan úshqabatty kıiz úı pishininde salynǵan ǵımaratqa kirdik. Ishinde ulttyq ónerdiń jeti atasy bar. Ustahana, ulttyq kıim tigetinder bólmesi, qolónershiler buryshy. Bireýler temir qyzdyryp, tóske salyp uryp jatsa, biri qaıys tilip jatyr, endi biri oıý oıyp álek. Qatty qyzyqtym. Shirkin-aı, bizde de osylaı ulttyq qundylyqty dáripteıtin ǵımarattar salynsa ǵoı, – degen armany baryn aıtty Qylyshbek Qurmantegi.
Qylyshbek ustanyń mynandaı ustanymy bar, ol – ózinen ozatyn sheber shákirtter tárbıeleý. Sol arqyly ulttyq ónerdi órkendetý.
Áńgimesin osylaı qaıyrǵan Qylyshbek sheber sharýasyna kiristi. Ana bir qońyr dombyranyń aǵashyn qaıta súrleýde. Qasyndaǵy eki shákirti aǵash tabaqtyń ortasyn jonyp jatyr. Bizdiń de osy bir kóriniske kózimiz toıar emes...
Qaraǵandy oblysy