Halyqtyń kúndelikti suranysyna ıe azyq-túlik taýarlary qataryna jatatyn taýyq eti men jumyrtqa dúken sórelerinde qoljetimdi baǵamen ári jetkilikti mólsherde turýy kerek edi. Alaıda qys ortasynan aýa jumyrtqa baǵasy kóteriledi. Sonyń izin ala birqatar saýda jelisine atalǵan ónimderdi jetkizip berý boıynsha eleýli qıyndyq týyndaıdy. Bul – jyl saıyn aına-qatesiz qaıtalanatyn qubylys.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimeti boıynsha, elde 65 qus fabrıkasynyń 34-i jumyrtqa óndirý baǵytynda jumys isteıdi. Olar ishki qajettilikti tolyq jaýyp, syrtqa da erkin eksporttap jatyr. О́ndirispen qatar baǵa da ósedi ara-tura. Osydan úsh jyl buryn on jumyrtqa 396 teńge bolsa, qazir 600 teńgege jýyqtaıdy. Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Arman Shaqqalıevtiń aıtýynsha, elde áleýmettik mańyzy bar taýarlar baǵasynyń maýsymdyq ósimi baıqalyp turady. «Jumyrtqa jazda arzandaıdy, qysta qymbattaıdy, bul – qalypty nárse», dedi mınıstr.
2023 jyldyń sońyn ala, bıyl jyl basynda Reseı jumyrtqa tapshylyǵyna uryndy jáne bizge suraý saldy. Bul óz kezeginde bizdegi baǵa ósimine áser etken syńaıly. Jyl basynan beri birinshi sanattaǵy jumyrtqanyń quny orta eseppen 1,6%-ǵa, al byltyrǵy bir jyldyń ózinde 15%-ǵa ósken. Búgingi kúni jumyrtqa baǵasy 700-830 teńge aralyǵynda qymbattap otyr.
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi jumyrtqanyń 2,5%-ǵa óskenin rastady. Muny qys mezgilinde atalǵan ónim tutynýshylar qatary artyp, jazǵy ýaqytta baǵanyń tómendeıtindigin, osylaısha baǵada aýytqýshylyqtyn oryn alatynymen túsindiredi. Arman Shaqqalıev elimiz ózin jumyrtqamen tolyq qamtamasyz etedi deıdi, alaıda qus etinde ımportqa táýeldilik bar ekenin jasyrmaıdy.
«Biraq bizdiń naryqqa keletin aǵyndar ártaraptandyrylǵan. Eger ımporttyń bir baǵyty qysqarsa, onda bizdiń aýysýǵa jáne basqa baǵyttardan ımportty almastyrýǵa múmkindigimiz bar», deıdi mınıstr.
Elimizde atalǵan sala boıynsha 34 jumyrtqa jáne 31 et baǵytyndaǵy qus fabrıkasy jumys isteıdi. Jyl saıyn olar 5 mlrd dana taýyq jumyrtqasyn óndiredi eken. О́tken jyldyń 11 aıynda 4 919,9 mln dana jumyrtqa (98%) óndirilip, 186,6 mln danasy eksporttalǵan (Reseıge – 2 mln 600 myń, Aýǵanstanǵa – 114 mln, Qyrǵyzstanǵa – 70 mln). Sol aralyqta Qazaqstan syrttan 264,1 mln dana jumyrtqa ımporttaǵan. Byltyr 328,6 myń tonna soıys salmaǵyndaǵy qus eti óndirilgen (2022 jyly – 288,7 myń tonna). Bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 25 myń tonnaǵa jýyq az. Otandyq qus fabrıkalary ishki naryqqa ónimniń 74%-yn jetkizgen. Bytyr qańtardan bastap bir danasy 3 teńge normatıvtegi jumyrtqa óndirisiniń ózindik qunyn tómendetýge beriletin sýbsıdııalar alynyp tastalǵan bolatyn. Osyǵan qaramastan, Azyq-túlik korporasııasy qus fabrıkalaryna 126,7 myń tonna jemdik astyqty qosymsha qun salyǵyn qosqanda tonnasyna 117 myń teńge baǵamen, ıaǵnı naryq baǵasynan 30 myń teńgege arzan satqan.
Jumyrtqa baǵytyndaǵy qus fabrıkalary joq óńirlerde, máselen, Shyǵys Qazaqstan, Mańǵystaý, Abaı jáne Ulytaý oblystarynda otandyq jumyrtqamen qamtamasyz etýdi arttyrý úshin qýattylyǵy jylyna 802 mln dana jumyrtqa óndiretin 10 ınvestısııalyq jobany iske asyrý kózelip otyr. Ol úshin mınıstrlik «Investısııalyq sýbsıdııalaý erejesine» tıisti ózgerister engizýdi qalaıdy.
Taýyq jumyrtqasyn óndirýshi «Alsad Kazakhstan» kásipornynyń bas dırektory Ońdasyn Tileýlıev búginde jumyrtqa baǵytyndaǵy qus óndirý paıdasy tómen bızneske aınalǵanyn aıtady.
«Qus óndirý basqa bıznes túrleri sııaqty memlekettiń qoldaýymen birge damýǵa tıis. Memleketten qoldaý bolmaǵandyqtan elimizde kóptegen fabrıka jumysyn toqtatqan. Sýbsıdııa alynyp tastalǵannan keıin jabylyp qalǵandary da bar. Jumyrtqa óndirýge arnalǵan sýbsıdııalardyń kúshin joıýy otandyq óndirýshilerge keri áserin tıgizip otyr. Bul rette memleket jeńildetilgen nesıe berý, vaksınalarǵa jumsalǵan shyǵyndardy óteý sekildi ózgeshe qoldaý kórsete almaıdy. Sondaı-aq jumyrtqa bıznesi maýsymdyq ózgeristerge beıim. Jaz mezgilinde ónim baǵasy halyqtyń suranysynyń tómendeýine baılanysty ózindik qunynan tómendep ketedi, al qysta jazǵy kezeńge deıingi baǵaǵa oralady. Sóıtip, qus ósirýshiler nesıe berýshiler aldyndaǵy qarjylyq mindettemelerin oryndaýda qıyndyqqap tap bolady. Keıbir qus ósirýshiler jumysynyń toqtap qalýyna shetelden keletin jemshóp pen vaksınanyń qymbattaýy da sebep bolyp otyr», deıdi ol.
Sarapshylar sýbsıdııa berýde reforma qajet ekendigin aıtady. О́ıtkeni keı kásipkerlerdiń aqshany maqsatsyz paıdalanatyny shyndyq. Sondyqtan sýbsıdııalardy bólý úderisi ashyq bolýy, al sýbsıdııa alýshylar úshin talap qatańdatylýǵa tıis.
«Sýbsıdııa – bul memlekettik bıýdjet, halyqtyń salyq tólemderi. Halyqtyń aqshasymen tıimsiz júrgizgen kásibiniń qaryzyn jabý durys emes. О́z bıznesin jaqsartý úshin salyq tóleýshilerdiń aqshasyn aldy ma, onda júrgizip otyrǵan kásibin de jaqsartýǵa tyrysý kerek. 20 jyl boıy sýbsıdııaǵa qanshama aqsha alyp, biraq sol ýaqyt ishinde bıznesti qura almaǵan adamdar kásibin toqtatyp, naryqtyń basqa oıynshylaryna oryn bersin», deıdi ekonomıst Álisher Qojasbaev.