Kim kóringen muǵalim bola ma?

«Teach for Qazaqstan» dep atalatyn baǵdarlamaǵa bilim salasynda táji­rı­besi joq muǵalimder men osy maman­dyq­ty bitirgeli júrgen stýdentter ǵana emes, pedagog bolǵysy keletin basqa sala­nyń mamandary da qatysa alady eken. Baǵdarlama boıynsha jalpy eki aı, sonyń ishinde bir aı onlaın, bir aı oflaın ser­tı­fıkattalǵan ýnıversıtette qaıta daıarlaý kýrsynan ótkizip, jumysqa turýǵa joldama bere­di. Oflaın oqý kezinde kýrs oqý­shylarǵa 300 myń teńge stıpendııa taǵaıyndalady. Osy stıpendııa jumysqa turǵannan keıin de jalaqyǵa qosymsha beriledi. Eń qyzyǵy, tájirıbesiz, muǵalim mamandyǵy týraly dıplomsyz, eki aılyq kýrspen ǵana jumysqa turǵyzatyn baǵdarlama pedagog jetispeıtin shalǵaı aýdandar men aýyldarǵa jiberiledi.

Bul onsyz da qaladaǵy qurdas­taryna qaraǵanda sapa jaǵynan tómen bilim alyp jatqan aýyl ba­lalaryn, shalǵaıdaǵy mektep oqýshylaryn kemsitý neme­se odan saıyn jaǵdaıdy nashar­latý emes pe? Odan qaldy, «Teach for Kazakhstan» jobasymen pedagogıkalyq mamandyqty bitirmegender birneshe aılyq kýrs­pen muǵalim bola alsa, muǵa­limdik maman­dyqty bitirgender tórt jyl boıy oqyǵa­nymen qoı­maı, mektepke turý úshin arnaıy synaqtan ótedi. Bul ádiletsizdik bolyp sanalmaı ma? Eń árisi, mundaı mamandardy jumysqa qabyldaý qalaı júrgiziledi? Olar da synaq tapsyra ma?

Osy suraqtyń bárin orta bilim salasyna jaýapty Oqý-aǵar­tý mınıstri Ǵanı Beısem­baevqa qoıdyq. Atalǵan mınıs­trliktiń Qoǵammen baılanys depar­tamentiniń dırektory N.Qa­lıeva jumysqa qa­byldaý­ǵa qa­tys­­ty saýaly­myzǵa ǵana jaýap beripti. Jaýa­byn sózbe-sóz keltireıik: «Peda­gogterdi jumysqa qabyl­daýda «Pedagog laýazymdarynyń úl­gilik biliktilik sıpattamala­ryn beki­tý týraly» Bilim jáne ǵylym mınıs­tri­niń 2009 jylǵy 13 shildedegi №338 buı­ryǵy basshylyqqa alynady. Osy buı­ryqtyń 66-tarmaǵyna sáıkes, bar­lyq mamandyqtyń pán muǵa­limderine qoıy­­latyn talaptar: tıisti beıin boıyn­sha joǵary jáne (nemese) joǵary oqý ornynan keıingi pedagogıkalyq nemese tehnıkalyq jáne kásiptik, orta bilimnen keıingi pedagogıka­lyq bilim nemese tıisti beıin boıynsha ózge de kásiptik bilim ıa jumys ótiline talap qoımastan, pedagogıkalyq qaıta daıarlyǵyn rastaıtyn qujattyń bar bolýy. Qaıta daıarlaý – basqa kásipti nemese mamandyqty ıgerýge múmkindik beretin kásiptik oqy­tý nysany».

Iá, qaıta daıarlaý pedagogı­kalyq ma­mandyqty bitirgenimen, jumys istep kórmegenderge ná­tı­jeli kómektese­tin sekildi. О́ıt­keni olar báribir peda­gogıkalyq ádis-tásilderdi, pedagogı­ka­lyq psıhologııany, jas erekshelik psıhologııasyn oqyǵan ǵoı, tek jumysqa ornalasý úshin qaı­ta jańǵyrtýdy qa­jet etýi múm­kin. Al pedagogıkalyq maman­dyqtan beıhabar adamdy áke­lip birneshe aılyq kýrspen qyz­met­ke alý, onyń ústine onsyz da qalalyq qurdastarynan úlgerimi qalyp bara jatqan aýyl balalaryna sabaq berýge ruqsat berý aldymen balaǵa, odan keıin jyldaryn sarp etip oqyǵan, oǵan qosa biliktilik tes­tin jáne synaq tapsyryp ju­mys­qa turatyn áriptesterine qııanat sekildi qabyldanady. Taǵy bir másele, basqa maman­dyq ıgerýdiń qalyptasqan, zańdy jáne aılyq kýrsqa qaraǵanda tıimdi, qaı jaǵynan da ádiletti dep qabyldanatyn joly bar, bul – ekinshi joǵary bilimdi eki jyl nemese kolledjden keıin úsh jyl qysqartylǵan joǵary bilim alý. Bi­raq mınıstrliktiń jaýabynan uqqany­myzdaı, birneshe aılyq kýrs jyldar boıǵy oqýmen teń bola alatyn syńaıly.

«Teach for Qazaqstan» qoǵam­dyq qorynyń dırektory Gúlnar Salmen atalǵan jobamen birneshe aılyq kýrstan ótkenderdiń tórt jyl oqyp bitirgen­dermen birdeı jumysqa turýyn ádiletsiz­dikke jatqyzbaıtynyn jetkizdi.

– Joq, biz muny ádiletsiz dep sanamaımyz. Birinshiden, «Pe­dagog mártebesi týraly» zań­ǵa sáıkes, baǵdarlamanyń bar­lyq qatysýshysy joǵary bilim­ge ıe jáne pedagogıkalyq qaıta daıarlaýdan ótedi. Joǵa­ryda atalǵan zańǵa saı lıngvıs­tıka, aǵylshyn fılologııa­sy, aýdarma baǵytyndaǵy maman­dyqtardy bitirgen adamdar aǵyl­shyn tili muǵalimi bolý úshin pe­dagogıkalyq qaıta daıar­laýdan ótýi kerek. Bizdiń jobaǵa qaty­­sýshylar Súleımen Demırel atyn­da­ǵy ýnıversıtette qaıta daıar­laý baǵdarlamasynan óte­di, onda pedagogıkalyq qaı­ta daıarlaý­dyń bilim berý baǵdar­lamasy Bollon orta­lyǵyn­da memlekettik standartpen akkre­dıttelgen, arnaıy pedago­gı­ka­lyq mamandandyrý boıyn­sha oqytý ádisteri men tásil­deri, sondaı-aq qaıta daıarlaý úderisinde tárbıelik-damytý psıhologııasyn zertteıdi. Oqýdy sátti aıaqtaǵan soń, dıplom alyp, mektepterde sabaq berý quqy­ǵyna ıe bolady. Ekinshiden, oqý oryndaryna jumysqa qa­byl­daý kezinde olar barlyq qajet­ti qujatty usynady jáne mem­lekettik oqý oryndarynda qoldanylatyn tájirıbege saı basqa úmitkerlermen teń shart­­tarda konkýrstyq irikteý­den óte­di. Eger bos orynǵa úmit­ker­ler­diń arasynda biz­diń qa­tysý­shylarymyzdyń qasıet­teri­nen asatyn adamdar bolsa, on­da mektep árqashan eń qolaı­ly úmitkerdi tańdaıdy, – dedi G.Salmen.

Qor dırektorynyń aıtýynsha, baǵ­dar­lamaǵa qatysýshylar kópsatyly (motıvasııalyq esse jazý jáne keıs­terdi sheshý, beı­ne­suhbat, betpe-bet irik­teý jáne pándi bilý emtıhany) kon­kýrs­tyq irikteýden ótedi. Byltyr birin­shi lekke aımaqtarda muǵalim bol­ǵysy keletinderden 3 myńnan asa ótinish tús­ken, ıaǵnı suranys bar. Iriktel­gen­der­diń 49-y qaıta daıarlaýdan ótýge jol­dama alǵan. Keıbir eldi mekenderde muǵalimdik orynǵa on úmitkerdiń bireýin tańdasa, «Teach for Qazaqstan» baǵdarlamasynda uıymdastyrýshylar myńnan bir úmitkerdi tańdapty. Osy­ǵan qosa mindetti talaptardyń biri – pedagogtiń bilimin baqylaý tes­tin tapsyrý bolyp tur. Atal­ǵan baǵ­darlamanyń barlyq qaty­sý­shysy byltyr muǵalimniń kási­bı quzyrettilik deńgeıin anyq­taıtyn sol testini sátti tapsyrǵan.

Taǵy bir másele, baǵdarla­many uıym­dastyrýshylar jobany aýyl men qala mektepteriniń bilim sapasyndaǵy alshaq­tyqty joıý maqsatynda qolǵa alǵa­nyn kórsetipti. Bilim sapasy nashar óńirlerge, shalǵaı eldi mekenderge, aýyldarǵa, kerisin­she, tájirıbesi bar, ózin salada myqty maman retinde moıyn­datqan kadrlardy tartý kerek emes pe edi? Onyń ústine «Teach for Kazakhstan» baǵdarlamasy boıynsha aýyl­darǵa muǵalim bolyp barǵan adammen tek eki jylǵa kelisim jasalady. Eki jyl adamnyń bir orynǵa turaqtaýyna nemese barǵan uıymyn sapalyq jaǵynan kóterýine jete me?

– Bul kemsitýshilik bolýy múmkin emes. «Teach for Qazaqstan» baǵdarlamasynyń mıs­sııasy bilim berýdegi teń­sizdikterdi azaıtýǵa baǵyttal­ǵan. О́ńirlerde muǵalim jetkilik­sizdigine baılanysty kóptegen bos jumys orny ashyq qala­dy. Al bizdiń baǵdarlama, kerisin­­­she, osy bos ju­mys oryndaryn toltyrý arqyly atal­ǵan máseleni sheshedi. Joǵaryda aı­tyl­­ǵandaı, qatysýshylar óz sala­laryn­da pándik bilim boıyn­sha irikteýden ótedi. Sonymen qatar olar halyqaralyq deń­geı­degi muǵalimderden eki jyldyq ádis­temelik qoldaý alady. Árı­ne, eki jyl aıtarlyqtaı ózge­rister engizýge azdyq etedi. Son­dyqtan da bizdiń mekteptermen seriktestik jumysymyz kem de­gende 5 jyldyq ynty­maq­­tas­tyqty qamtıdy. Baǵdar­lama­nyń jalǵastyrý júıesi boıyn­sha jumysyn aıaqtaǵan qaty­sýshy óziniń tájirıbesin, ázirlegen jobalary men ádiste­rin kelesi qatysýshylar legine berip, stýdentterdiń uzaqmer­zimdi damýyn qamtamasyz etedi. «Teach for All» jelisindegi serik­testerimizdiń ha­lyq­aralyq tájirıbesi boıynsha qatysý­shylarynyń 70%-y eki jyldyq qatysý kezeńi aıaqtalǵannan keıin bilim berý salasynda qala­ty­nyn rastaıdy, bul bizdiń kóz­qara­symyzdyń tıimdiligin kórsetedi, – dedi joǵarydaǵy saýalymyzǵa jaýap bergen qor basshysy.

Negizi bizde muǵalim tapshy­ly­ǵyn joıýǵa baǵyttalǵan arnaıy memlekettik baǵdarla­ma bar. Ony Oqý-aǵartý mınıs­tr­ligi Memleket basshysy­nyń máselege qatysty tapsyr­masyna oraı ázirlep, iske qos­qan. Elimizdegi kadr tapshy óńir­lerge jaı emes, úzdik muǵalimderdi tar­týdy kózdeıtin arnaıy baǵdarlama naqty ári keshendi sharalardy qamtıdy. Mysaly, osy baǵdarlamamen baıqaýdan ótip, kadr jetispeıtin jaqqa jumysqa barǵan muǵalimge óz jalaqysynyń 250% mól­sherinde yntalandyrý tólemi taǵaıyndalady, turǵyn úıdi jaldaý aqy­sy jáne kommýnaldyq tólemder shyǵy­ny óteledi. Ar­naıy baǵdarlama qaty­sýshyla­ryna da qoıylatyn talap­tar aıtar­lyqtaı joǵary. Máselen, bul baǵdarlama boıynsha baıqaý­ǵa tıisti beıinder boıynsha joǵa­ry peda­go­gıkalyq, joǵary kásiptik bilimi bar, «pedagog-sarapshy», «pedagog-zert­teý­shi», «pedagog-sheber» biliktilik sana­ty bar muǵalimder, sondaı-aq joǵa­ry oqý oryndarynyń pedagogıka maman­dyq­tarynyń oqý úlgerimi jaqsy túlek­teri qatysa alady. Eń mańyzdysy, mu­ǵa­lim tapshylyǵy bar óńirlerge úzdik pe­dagogterdi tartýǵa baǵyttalǵan memle­kettik arnaıy baǵdarlamamen jumysqa turǵandar 5 jylǵa kelisimge otyrady. Iаǵnı 5 jyl boıy sol óńirdiń bilim salasyn jaqsartý jolynda taban aldyrmaı jumys isteýge mindetteledi.

Aıtyp-aıtpaı ne kerek, kadr tapshy­lyǵyn joıýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlama bolsa da, másele túbegeıli sheshilmeı tur. Sonyń sebebinen de «Teach for Qazaqstan» sekildi baǵdar­lama paıda bolǵan bolar. Onyń bola­sha­ǵy (arnaıy zań, memlekettik baǵdar­lama, jalaqyny kóterý, muǵalim mamandy­ǵyndaǵy stı­pen­­dııany kóbeıtý syndy) ke­shendi sharalar arqyly sapa­lyq tur­ǵydan endi ǵana «aıaqqa turyp» kele jatqan bilim júıesin qaıtadan shatqaıaq­tatyp jibermeı me? Balalardyń ǵana emes, olar arqyly eldiń keleshek damýy­na áser etetin salaǵa alańdaýdan tý­ǵan bul suraqtyń basy ashyq kúıinde qalǵandaı...