«Elge el qosylsa – qut» degen eken qazekem. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine súıensek, Qazaqstan halqynyń sany ótken jyly 266 739 adamǵa kóbeıip, 20,03 mln adamǵa jetti. Byltyr respýblıkamyzǵa 25 399 adam kóship kelse, 16 055 adam kóship ketip, kóshi-qon saldosy kóp jyldan keıin alǵash ret oń (+9344 adam) boldy.
Biraq elimizdegi demografııalyq ahýal birkelki emes. Úsh megapolıste jáne ońtústik pen batys óńirlerdiń kópshiliginde halyqtyń udaıy ósimi baıqalyp otyrǵanymen, soltústik jáne shyǵys óńirlerde kerisinshe, turǵyndar sanynyń jyldan-jylǵa azaıý úrdisi tyıylmaı tur. Máselen, byltyr halyq sany Abaı oblysynda burnaǵy jylǵy 610 198-den 607 556 (-2642) adamǵa deıin, Qostanaı oblysynda 832 234-ten 829 998 (-2236) adamǵa deıin, Pavlodar oblysynda 754 944-ten 753 957 (-987) adamǵa deıin, Soltústik Qazaqstan oblysynda (SQO) 534 104-ten 530 124 (-3980) adamǵa deıin, Shyǵys Qazaqstan oblysynda (ShQO) 730 238-ten 727 071 (-3167) adamǵa deıin kemip ketti.
Bul rette bir nazar aýdararlyq jaıt – ótken jyly Soltústik Qazaqstan oblysynan basqa óńirlerdiń bárinde halyqtyń tabıǵı ósimi bolǵan. Soǵan qaramastan, Abaı, Qostanaı, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda turǵyndardyń azaıýy olardan basqa jaqqa kóship ketken adamdar sany kóship kelýshilerden áldeqaıda kóp bolǵandyǵyna baılanysty bolyp shyqty. Naqty aıtqanda, kóshi-qonnyń teris saldosy Abaı oblysynda – 7141, Qostanaı oblysynda – 3553, Pavlodar oblysynda – 3917, Shyǵys Qazaqstan oblysynda 3862 adamdy qurady. Al SQO-dan kóship ketkender qatary kóship kelýshilerden 3654 adamǵa kóp ekendigine qosa, dúnıege kelgen sábıler sany da ómirden ozǵandardan 326 adamǵa az bolǵan.
Elimizdiń soltústik jáne shyǵys oblystaryndaǵy demografııalyq ahýaldy jaqsartý maqsatynda Úkimet jeti jyldan beri olarǵa jumys kúshi artyq óńirlerdiń turǵyndaryn erikti túrde qonys aýdarýmen jáne qandastardy kvota boıynsha ornalastyrýmen aınalysyp keledi. Qazir bul áleýmettik jobalar «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» ulttyq jobasy aıasynda iske asyrylyp otyr.
Alaıda sol jobalar kútkendegideı nátıje bermeı tur. Sebebi, demografııalyq statıstıka atalǵan kezeńde turǵyndar sany Qostanaı oblysynda 49,1 myńǵa (2017 jylǵy 879 myńnan 2024 jylǵy 829,9 myń adamǵa deıin), Pavlodar oblysynda 3,1 myńǵa (757 myńnan 753,9 myń adamǵa deıin), SQO-da 32,9 myńǵa (563 myńnan 530,1 myń adamǵa deıin), Abaı jáne Shyǵys Qazaqstan oblystaryn qosa alǵanda 54,4 myńǵa (1389 myńnan 1334,6 myń adamǵa deıin) azaıǵanyn kórsetti. Ásirese, eldiń shetindegi, jeldiń ótindegi SQO-da qalyptasqan jaǵdaı alańdatarlyqtaı.
1999 jyly júrgizilgen Ulttyq sanaq qorytyndysyna qaraǵanda, sol ýaqytta Qyzyljar óńirinde 725 980 adam turǵan. Arada ótken 25 jyl ishinde oblys turǵyndarynyń sany 195 856 adamǵa azaıǵan. Osyǵan oraı, 2018 jyly Soltústik Qazaqstan oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy Qaýipsizdik keńesinde qaralǵan bolatyn. Nátıjesinde, Qyzyljar óńirinde arnaýly ekonomıkalyq aımaq qurý jáne qanatqaqty joba retinde ońtústik ólkeden qonys aýdarýshylar úshin turǵyn úıler salý sııaqty ıgi sharalar iske asyryldy. Áıtse de, ol sharalar da óńirdegi demografııalyq ahýaldy saýyqtyra alǵan joq. «Áp-ádemi án edi, pushyq shirkin qor qyldy» degendeı, jergilikti sheneýnikterdiń tarapynan talap pen baqylaýdyń bolmaýynan qonys aýdarýshylarǵa arnalǵan baspanalar sapasyz salynyp, olardyń oryndy renishin týǵyzǵan.
«Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń osy jónindegi synı maqalasyna den qoıǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna oraı oblys kóleminde keshendi tekserý júrgizilip, qonys aýdarýshylarǵa nemquraıdylyq tanytqan Aıyrtaý jáne Esil aýdandarynyń ákimderi qyzmetterinen bosatylǵan, al ózge birneshe joǵary laýazymdy sheneýnik tártiptik jaýapqa tartylǵan. Qonys aýdarýshylarǵa turǵyn úı salý jónindegi qanatqaqty jobanyń osyndaı sátsizdikke ushyraǵanyn eskere otyryp, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri 2022 jylǵy 27 mamyrdaǵy buıryǵymen «Jumys kúshiniń utqyrlyǵyn arttyrý úshin adamdardyń erikti túrde qonys aýdarý qaǵıdalaryna» ekonomıkalyq utqyrlyq sertıfıkaty týraly tolyqtyrý engizdi. Ol – turǵyn úıdi satyp alý jáne salý, ıpotekalyq nesıe boıynsha bastapqy jarnanyń bir bóligin jabý úshin qonys aýdarýshylar men qandastarǵa beriletin aqshalaı túrdegi materıaldyq kómek.
О́kinishke qaraı, SQO-ǵa qonys aýdarýshylar men qandastardy qabyldaý úshin jyl saıyn beriletin kvota sany osy óńirden kóship ketýshilerdiń ornyn jaba almaı keledi. Mysaly, byltyr bólingen kvota sany – nebári 2698 adam. Soǵan sáıkes Qyzyljar óńirine 2460 qonys aýdarýshy men 238 qandas qana kóship kelgen. Osy oraıda SQO ákimdigi 2586 qonys aýdarýshy úshin suraǵan kvotany Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi nege 126 adamǵa qysqartyp tastaǵandyǵyn túsiný qıyn.
Osylaısha, Qyzyljar óńirindegi kóptegen aýyldyń tútini birtindep óship, jurty ǵana qalyp jatyr. 2017 jyly SQO-da 673 aýyl bolsa, arada ótken jeti jyl ishinde olardyń 38-i jabylyp, óńir kartasynan syzylyp tastalǵan. Qalǵan 635 aýyldyń 328-i tirek jáne seriktes aýyldyq eldi mekender tizbesine engizilmeı, «keleshegi joq» degen qatań úkim kesilgendeı bolyp otyr. Onyń ishinde 125 aýyldaǵy turǵyndar sany 50-ge jetpeıdi. Al 35 aýylda 3-4 turǵyn ǵana qalǵan. «Elden el ajyrasa – jut» degen osy.
«Arqada qys jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar?» demekshi, soltústiktiń jeti aıǵa deıin sozylatyn qatal qysynda turǵyn úılerdi kómir jaǵyp jylytý mashaqaty, aýyl sharýashylyǵy salasynda jalaqynyń tómendigi, aýyl joldarynyń nasharlyǵy – soltústikqazaqstandyqtardy jaıly meken izdeýge májbúrleıtin sebepter, mine, osylar. Olar ásirese, suranysqa ıe bilikti de tájirıbeli mamandar kórshiles Reseıdiń Túmen, Qorǵan jáne Omby oblystarynyń gazdandyrylǵan eldi mekenderine jıi qonys aýdaryp júrgeni belgili. Al SQO-ny gazdandyrý máselesi jıyrma shaqty jyldan beri sozbaqqa salynyp, sheshiler emes. Áý basynda kórshiles Qostanaı oblysy sııaqty, SQO-ny da Reseıdiń gaz tasymaldaý júıesine qosý usynylǵanmen, bul usynys Úkimet tarapynan qoldaý tappaǵan.
Memleket basshysy 2021 jylǵy 17 maýsymda bolǵan elimizdiń gaz salasyn damytý jónindegi keńeste Aqmola jáne Soltústik Qazaqstan oblystaryn tolyq gazdandyrý qajettigin aıta kelip: «Bul – memlekettik mańyzǵa ıe másele. Keminde eki tásil bar: «Saryarqa» magıstraldy gaz qubyryn jalǵastyrý nemese Reseı gaz tasymaldaý júıesine qosylý. Eki nusqanyń da ózindik plıýsi men mınýsy bar. Úkimet óńirlerdiń ákimdikterimen birlesip, jaqyn arada tańdaý jasaýǵa tıisti», degen edi. Alaıda sodan beri eki jarym jyldan astam astam ýaqyt ótse de, Úkimet bul memlekettik mańyzy bar másele boıynsha áli naqty sheshim qabyldaǵan joq. SQO-dan saılanǵan Parlament Májilisiniń depýtaty Erkebulan Mámbetov pen senator Ásem Rahmetovanyń osy másele jóninde byltyr jáne bıyl joldaǵan depýtattyq saýaldaryna da burynǵy Úkimet te, jańa Úkimet te ekiushty jaýap beripti.
Jaqynda Parlament Senatynda «Demografııalyq ósý – ulttyń strategııalyq artyqshylyǵynyń negizi» taqyrybynda ótken Úkimet saǵatyna qatysqan SQO ákimi Ǵaýez Nurmuhambetov Qyzyljar óńirindegi demografııalyq jaǵdaıdy jaqsartý maqsatynda birqatar naqty usynys jasady. Sonyń ishinde jańa týǵan bala úshin beriletin birjolǵy járdemaqy, bala kútý úshin beriletin járdemaqy jáne oblysta turaqty turatyn kópbalaly analarǵa beriletin aı saıynǵy járdemaqy mólsherin 2 ese ósirý, jumys berýshilerge árbir jumyssyzdy eńbekpen qamtyǵany úshin 2 jyl boıy 30 AEK mólsherinde sýbsıdııa tóleý, jumys kúshi artyq óńirler turǵyndarynyń jumys kúshi tapshy óńirlerge erikti qonys aýdarýy baǵdarlamasy aıasynda beriletin ekonomıkalyq utqyrlyq sertıfıkatyn 1625 AEK-ke deıin ulǵaıtý, sondaı-aq oblys ishinde qonys aýdarýshylarǵa da ekonomıkalyq utqyrlyq sertıfıkattaryn berý bar. О́ńir basshysy SQO eldi mekenderin gazdandyrýdyń mańyzdylyǵyn da atap ótti. «Jalpy, bul sharalar soltústikqazaqstandyqtardyń ál-aýqatyn jaqsartyp, turǵyndardyń kirisin kóbeıtip, demografııalyq ahýalǵa oń áserin tıgizedi», dedi Ǵ.Nurmuhambetov.
SQO ákiminiń atalǵan usynystary Memleket basshysynyń 2021 jylǵy «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» Joldaýynda Úkimetke bergen: «El ishindegi eńbek kúshiniń utqyrlyǵy máselesine qatysty da jańa ustanymdar qajet. Úkimet ońtústikten soltústikke kóship jatqan azamattarǵa járdemaqy bólýdiń qoldanystaǵy tásilderin qaıta qaraýy kerek. Atap aıtqanda, ony ákimdikter arqyly ǵana emes, ońtústik óńirlerden adamdardy óz betimen jaldaıtyn jumys berýshilerdiń shyǵynyn óteý arqyly da berýge bolady. О́z betinshe bıznespen aınalysqysy keletinderdiń de kóshýine jaǵdaı jasaǵan jón. Kóship kelgen azamattarǵa úı salý ǵana emes, aýyl sharýashylyǵymen aınalysý úshin de jer telimderin berý múmkindigin pysyqtaý kerek. Sondaı-aq olarǵa memlekettik qoldaý sharalary qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etý qajet», degen tapsyrmasyna negizdelgen. Tek osy tapsyrmany burynǵy Úkimettiń oryndap jarytpaǵany anyq. Endigi úmit – jańa Úkimette.