Qazaqstan úshin tranzıttik áleýetti arttyrý – kún tártibindegi ózekti másele. Tranzıt degenińizdiń ózi birneshe eldiń qatysýy arqyly retteletin sharýa bolǵandyqtan, jaqyn mańdaǵy kórshilermen «Kúltóbeniń basynda» kúnde kezdesedi. Sondaǵy talqy etetinderi – kólik-logıstıkalyq áleýetti arttyrý joldaryn izdeý. Taraptar úshin tıimdi kelisimge qoljetkizý.
Taıaýda Mańǵystaýda Soltústik-Ońtústik jáne Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýty (THKM) dálizderin damytý boıynsha keńes ótti. Onda Qazaqstan, Reseı, Túrikmenstannyń birlesken kásiporyn quratyny jarııalandy. Aqtaý porty men Irannyń soltústik porttary arasynda júk tasymalyn júzege asyratyn Soltústik-Ońtústik dálizi – balama saýda marshrýttaryn damytý turǵysynan óte bolashaǵy bar baǵyt. Mańǵystaý oblysy arqyly Soltústik-Ońtústik dáliziniń shyǵys tarmaǵy ótedi.
«Servısti jaqsartý, júkterdi jetkizý ýaqytyn qysqartý jáne atalǵan kólik dálizinde «biryńǵaı tereze» qaǵıdaty boıynsha qyzmet kórsetý úshin Qazaqstan, Reseı jáne Túrikmenstannyń temirjol ákimshilikteri birlesken kásiporyn qurýdy josparlap otyr. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha Soltústik-Ońtústik dálizi boıynsha temirjol kóligimen tasymaldanǵan júkterdiń kólemi 2,1 mln tonnany qurady, bul 2022 jylmen salystyrǵanda 4%-ǵa artyq. 2027 jylǵa qaraı dálizdiń kólik áleýeti jylyna 6 mln tonnadan 10 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtylatyn bolady», dedi Kólik vıse-mınıstri Maqsat Qalıaqparov.
Aıta keteıik, Soltústik-Ońtústik dálizi Skandınavııa elderi men EAEO-nyń soltústik-batys bóligin Kavkaz, Orta Azııa arqyly Parsy shyǵanaǵy memleketterimen, Úndi muhıtymen baılanystyrady. Atalǵan baǵdar boıynsha tasymaldyń áleýetti kólemi 20 mln tonnaǵa jýyq. Dálizge úsh baǵyt kiredi. Astrahan jáne Mahachkala porttary arqyly Transkaspıı baǵdary, onyń ótkizgishtik qabileti jylyna – 5 mln tonna. Ázerbaıjan arqyly Astara shekaralyq stansasyna deıingi aralyqtaǵy Batys baǵdarynyń ótkizý qabileti – 1 mln tonna. Úshinshisi – Shyǵys baǵdary Qazaqstan men Túrikmenstan arqyly ótip, jylyna 6 mln tonna júk ótkize alady.
THKM – Shyǵys-Batys baǵyttaryna mańyzdy balama. Onyń ótkizý qabileti – 6 mln tonna. Byltyr tasymaldaý kólemi 2,76 mln tonnaǵa jetti. Bul burnaǵy jyldan 65%-ǵa joǵary. Bıyl jyl basynan beri tasymaldaý 274,2 myń tonnany qurap, ótken jyldyń kórsetkishimen salystyrǵanda 147%-ǵa arta túsken. THKM-de ınfraqurylymdy jáne termınaldyq qýatty jaqsartý, porttardy keńeıtý, jyljymaly quramdy ulǵaıtý, ákimshilik kedergilerdi alyp tastaý jáne tasymaldaýshylar úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý boıynsha aýqymdy jumystar júrgizilip jatyr.
Munyń bári 2027 jylǵa qaraı atalǵan kólik marshrýtynyń ótkizý qabiletin jylyna 10 mln tonnaǵa deıin arttyrýǵa múmkindik beredi. Eń iri jumystardyń qatarynda «Dostyq-Moıynty» temirjol teliminiń ekinshi joldaryn jáne «Almaty» aınalma temirjol jelisin, Aqtaý teńiz portyndaǵy konteınerlik habty, Quryq portyndaǵy «Sarja» kópfýnksıonaldy termınalyn salý, eki portty da tereńdetý sharalary bar.
Jalpy, joǵaryda aıtylǵan eki baǵyttan bólek, el aýmaǵy arqyly Qytaı – Eýropa, Qytaı – Reseı, Qytaı – Ortalyq Azııa, Qytaı – Iran tranzıttik dálizderi de ótedi. 2022 jyly týyndap, qazirge deıin jalǵasyp kele jatqan geosaıası jaǵdaı men sanksııalyq shekteýler tranzıttik tasymal dınamıkasyn álsiretip jiberdi. Mysaly, Qytaı – Eýropa – Qytaı baǵdarynda byltyr 6 aıda konteınerlik tasymal kólemi 218 myń jıyrma fýttyq ekvıvalentti (JFE) qurap, 2022 jyldyń ádepki jarty jylymen salystyrǵanda 8,5 paıyzǵa deıin tómendep ketkeni málim. Degenmen bul báseńdeý basqa baǵyttardy ishinara damytýǵa yqpal etti. Sóıtip, logıstıkany damytý baǵytynda klıentterge jańa baǵdarlar usynyldy. Máselen, Qytaı – Reseı baǵdary boıynsha byltyr alǵashqy jartyjyldyqta 1500 konteınerlik poıyz jóneltilgen. Bul kórsetkish te odan aldyńǵy jyldan 22 ese joǵary. Buryn Belarýs elinen Qytaıǵa konteınerlik poıyzdar servısi Reseı arqyly ótse, endi bul tasymal Qazaqstan arqyly uıymdastyrylyp jatyr.
El Úkimetiniń habarlaýynsha, jaqyn keleshekte Transkaspıı arqyly munaı jetkizýdi 3 mln tonnaǵa jetkizý kózdeledi. Kaspıı qubyr konsorsıýmy arqyly munaı tasymaldaýdyń táýekeli artqannan keıin elimizdiń Reseıdi aınalyp ótetin marshrýttardy damytýǵa den qoıǵany belgili. Biz úshin uzaqmerzimdi keleshekte utymdy amal bolyp sanalatyn Transkaspıı baǵyty aıasynda munaı aldymen Aqtaý teńiz portyna jetkizilip, sol jerden tankerge tıelip Bakýge jóneltiledi. Ári qaraı «Baký – Tbılısı – Jeıhan» munaı qubyry arqyly Jerorta teńizine shyǵady.
Jalpy, bul baǵdardy paıdalanýshylar jol júrý boıynsha ýaqyttan utatynyn jaqsy biledi. О́tken aıdan bastap «KTZ Express» AQ Qytaıdyń Sıan qalasynan Ázerbaıjan eliniń Apsheron stansasy men Grýzııa astanasyndaǵy Potı stansasyna úsh konteınerlik poıyz jóneltti. Bul rette, kompanııa servısiniń artyqshylyqtarynyń biri jetkizý merzimi ekeni málim. Atap aıtqanda, Qazaqstan aýmaǵy arqyly Qytaıdan Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa jáne basqa da elderge tranzıtpen 12-15 kún aralyǵynda jetip barýǵa bolady. Júk jóneltýshiler «KTZ Express» AQ THKB boıynsha júkterdi sapaly jáne ýaqtyly jetkizýdi qamtamasyz ete alatynyna senimdi. Jyl basynan beri atalǵan baǵyttaǵy marshrýt boıynsha júkterdiń keń nomenklatýrasy bar 13 konteınerlik poıyz júrdi.
Kompanııa qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartý men tapsyrys berýshiniń qanaǵattaný deńgeıin kótere berýge basa nazar aýdaryp otyrady. Oǵan qosa bıznes-úderisterdiń tıimdiligin arttyrýǵa jáne ońtaılandyrýǵa baǵyttalǵan sıfrlyq sheshimderi tys elderdegi áriptesterdiń oıyn dóp basyp tur. 2024 jyldyń alǵashqy aıynda Aqtaý teńiz porty arqyly júkterdi aýystyryp tıeýdiń jalpy kólemi 360 myń tonnadan asypty. Bul 2023 jyldyń uqsas kezeńniń kórsetkishinen 12,7%-ǵa joǵary kórinedi. Atap aıtqanda, port 3 myń tonna astyq, 310 myń tonna munaı men munaı ónimderin aýystyryp tıeýdi qamtamasyz etken.
Teńiz aılaǵy 2,3 myńnan astam konteınerdi jıyrma fýttyq ekvıvalentte óńdegen. Bul ótken jyldyń qańtaryndaǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 30%-ǵa kóp. Onyń ishinde Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty boıynsha 2 myńnan astam JFE (jıyrma fýnttyq ekvavalent) bar. Bul kórsetkish ótken jyldyń deńgeıine qaraǵanda 2 ese ósipti. Jalpy, byltyr temirjol arqyly tranzıttik tasymal kólemi 23,2 mln tonnany qurady. Sóıtip, jyldyq tasymal kórsetkishi 10 paıyzǵa jedeldedi. Konteınerlik tasymal kólemi 1,1 mln dollar JFE-ge jetip, ol da burnaǵy jyldan 6 paıyzǵa artty.
Sonymen qatar THKB boıynsha tranzıttik tasymal kólemi 1,3 mln tonnany quraǵany maǵlum. Negizi bul baǵyt boıynsha ótetin negizgi aǵyn konteınerlik emes júktermen baılanysty. Biraq konteınerlik tasymal joǵary básekelestik salasy bolǵandyqtan ony damytýǵa basymdyq beriledi. Konteınerlik tasymalda kóbine temirjol teńiz baǵdarymen básekege túsip jatatyny beseneden belgili.
Osydan biraz ýaqyt buryn «Qazaqstan temir joly» (QTJ) Ázerbaıjan jáne Grýzııa temirjoldarymen birge THKB-ny damytý aıasynda dıspetcherlik ortalyq qurdy. Bul servısti jaqsartýǵa, jyldamdyqty arttyrýǵa septigin tıgizdi. Sonymen qatar ol poıyzdar qozǵalysyn úılestirip, aqparatty jyldam berýge áser etip jatyr. Osy baǵdardyń tartymdylyǵyn kúsheıtý maqsatynda konteınerlik tasymal jyldamdyǵyn arttyrý úshin Altynkól men Aqtaý porty arasynda Shattl poıyzdar servısi de iske qosyldy.