Qazaq áıeli – alyp báıterek. Ultymyzdy uıystyryp, urpaq tárbıesine ólsheýsiz úles qosyp kele jatqan qazaq áıeliniń qanynda tektilik, janynda izgilik tunyp tur. Keshegi áje-apalarymyz ben búgingi analardyń arasyn jalǵap turǵan jasampaz sabaqtastyq ultymyzdyń bolashaǵyna degen berik senimdi nyǵaıta túsedi.
Meniń sheshem Balajan Ábilqyzy – qazaqtyń qarapaıym áıeli. Onyń boıynan qazaq áıeline ortaq barlyq qundylyqty kóremin. Jaryqtyq az beınet kórgen joq. Analyq paryzyn adal ári abyroımen asyra oryndaǵan sheshemniń kelin bolyp túsken jeri qyzyl ımperııanyń solaqaı saıasaty oırandaǵan shańyraq edi. Qaıyn atasy, ıaǵnı atamyz Meıirbek anam kelin bolyp túspeı turyp «halyq jaýy» retinde ustalyp, kóp ótpeı atylyp ketken. Tarata aıtsam, ıshan-moldalardy qynadaı qyrǵan zaýaldy, ıaǵnı Qazan tóńkerisinen keıingi qatygez zamannyń zardabyn tartqan áýletimizdiń úlkenderi tekti jandar bolǵan desedi kóz kórgender. Keıin barlyǵyna qanyqtyq, anyq-qanyǵyna kóz jetkizdik. Meıirbek atamnyń ákesi Satqan qalpe atanǵan. Sozaq óńirine, qala berdi ońtústik ólkesine belgili dinı qaıratker Satqan babamyz meshit ashyp, medrese ustap, aınalasyna bilim nuryn shashqan shapaǵatty jan bolypty.
Balalaryn da Islam jolymen tárbıeleıdi. Meıirbek atamyz da bala oqytyp, molda bolyp, taqýalyq joldy ustanǵan. Sodan naqaqtan jala jabylyp, 1937 jyldyń náýbetinde qaza tabady.
Satqan qajynyń tórt balasy bolǵan. Eń úlkeni – Baqtaı, ekinshisi – Nyǵmet, úshinshisi – Túsipbek, tórtinshisi – eldi izgilikke úndegen, joq-jitikke qaıyrymy mol Meıirbek molda. Aǵaıyndy tórteýi de týǵan-týysqanǵa qoly ashyq, elge syıly azamattar bolypty. Sol tar zamanda Satqan qajynyń áýletinde urpaq jalǵaspaı qalý qaýpi týyndaıdy. Jan alqymǵa tireledi. Naqtylaı aıtqanda, aǵaıyndy tórteýden erkek kindikti Qýannan basqa eshkim qalmaıdy. Sol qıyn kezeńde áli otaý kótermegen Qýan kókemizge de bas saýǵalaýǵa týra keledi. Ol amalsyz elden boı tasalap, Qyzylqum ishin panalaıdy. Elge qaıta oralǵan soń da, tynyshtyq kórmeıdi. Mine, osy tusta Qýan Meıirbekuly men Balajan Ábilqyzy bas qosyp, otaý qurady. Qurdymǵa ketý aldynda turǵan áýlettiń úmiti oıanady.
Urpaq jalǵasty degen osy...
Ákemiz Qýan Meıirbekuly – adal eńbegimen ǵumyr keshken soǵys ardageri edi. Soǵystan jaraly bolyp oralǵan ákemiz Sozaq aýdanynyń ortalyǵy Sholaqqorǵandaǵy nan zaýytynda uzaq jyl jumysshy bolyp, mańdaı terin tógip, tyrbanyp eńbek etti. Eshkimniń ala jibin attamaǵan ákemiz bizdi – balalaryn jetkizem dep júrip jetpis jasynda dúnıe saldy. Jatqan jeri jaryq bolǵaı.
Marqum únemi «Baılyǵym da, baqytym da – osy balalarym, osylar erjetip, azamat bolsa, odan úlken tilek bar ma?» dep aǵynan jarylyp otyrýshy edi jaryqtyq.
Anamyz Balajan Ábilqyzy – ataqty akademık Ismet Keńesbaevtyń qaryndasy. Ertede Tileý Botbaıuly degen belgili bı, el aǵasy bolǵan. Osy Tilekeńniń bir nemeresi Keńesbaı ata, Nurymbet degen balasynan nemeresi – Balajan apa. Anam Sozaq jerindegi Jynys ata degen qasıetti jerde týyp-ósip, jastyq shaǵyn sonda ótkizipti. Biraq balalyq baqytty kúnderi uzaqqa barmaı, óz anasy Záýreden toǵyz jasynda jetim qalyp, Máýti ájesiniń tárbıesinde bolady.
Zamannyń tar kezinde turmystyń aýyrtpalyǵyn tartyp, ashtyq, joqshylyqty da bastan keshirgen, soǵys jyldarynda tanaptan masaq terip, talshyq etken sheshem otaǵasy dúnıe salǵan soń, úıdiń bar tirligin qolyna aldy. Topshysy bekimegen perzentterin asyrap-baǵý, oqytyp, bilim berý jalǵyzilikti anaǵa ońaı bolsyn ba?.. Tynbaı eńbek etti, qarajat jınap, balalaryn taryqtyrmaı, betten qaqpaı ósirdi. Biz úshin anamyz rýhanı uly ustaz bola bildi. Bilim alýǵa úndedi, adam bolýǵa shaqyrdy. Ataqty qalpeniń urpaǵy degen atqa laıyqty bolyp ósýimizdi talap etti. Jaqsynyń urpaǵyna túsetin jaýapkershilik salmaǵyn uǵyndyrdy.
Sanamyzǵa sáýle túsirip, qatardan qalmaýdyń qamyn jeýdi túısindirdi.
Biz anamyzdan barlyq qazaq áıeline tán qasıetti túsindik, ana degen uly uǵymnyń mánine tereń boılaı aldyq. Ana ataýlynyń ólsheýsiz eńbeginiń, erliginiń qanshalyqty qundy ekenin baǵamdadyq. Anamyz arqyly myna jaryq dúnıede adam bolyp ómir súrýdiń parqyna jetkendeımiz.
Kezinde anamyzdyń jan dúnıesin túsine aldyq pa, álde túsine almadyq pa, bilmeımin. Biraq bir biletinim, bizder – perzentteri anamyzdyń ishinde ózimen birge ketken daýasyz dertiniń qanshalyqty aýyr bolǵanyn jan dúnıemizben sezindik. Sol derttiń ýyty áli kúnge bizdiń de júregimizge tamyp, jan saraıymyzdy órtep keledi.
Ata-anaǵa týǵan perzentinen aıyrylýdan aýyr azap bar ma? Osyndaıda ata-ana úshin perzentteriniń aldynda ómirden ozýdyń ózi bir nyǵmet eken-aý deısiń lajsyzdan. Ákem ul-qyzdarynyń aldynda ketti. Al anam óz perzenti, qyzy Raıanyń janazasyn kórdi. Ana úshin budan artyq qasiret bolmas.
Jaryqtyq týǵan qyzynyń erte solǵanyn kórse de, Qudaıǵa til tıgizbedi. Qudaı saldy, biz kóndik degennen aspady. Ol bul qazaǵa óle-ólgenshe sene almaı ketti. Balapanyn kútýmen, álde bir jaqta qandaıda bir sharýamen kidirip jatqandaı kórip, kez kelgen mezgilde úı esigin aıqara ashyp, ishke enip keletindeı eleńdep ótti. Ana júreginiń tazalyǵy, qudireti ǵoı bul.
Raıasy kóliniń quraǵy, jan dúnıesiniń tunyǵy edi-aý. Tárbıeli de tártipti, alǵyr da zerek bolyp ósken boıjetken, turmys quryp, ózi qalap alǵan muǵalimdik mamandyǵyn dóńgeletip júrgen Raıaǵa otyz jasynda kenetten kesel jabysyp, birer jylda ómirden ozyp kete bardy. Baýrymyz kóp sóılemeıtin, iske tyndyrymdy, talapty jas bolatyn. Talapty qyz Shymkent pedagogıka ınstıtýtynyń matematıka fakýltetin qyzyl dıplommen aıaqtap, qatardaǵy muǵalim ǵana emes, ózgelerge ónege kórsetip, jastaı mektep dırektorynyń orynbasary bolyp, abyroıly qyzmetin, qyzyqty kúnderin de bastap edi. Anam kóz jumǵansha qyrshynynan ketken Raıanyń aqjarqyn sıpatyn úlgi etip aıtýdan jalyqpaı ótti. Súıikti qyzynyń birge ósken qurby-qurdastaryn kórgende anam jaryqtyq olarmen shúıirkelesip, jandarynan ketkisi kelmeı aınalsoqtap qalatyn-dy. Bálkim, olardyń boıynan Raıasynyń ystyq janynyń tabyn sezine me eken, kim bilsin? Olarmen qoshtasarda kemseńdep qalatyn. Osyndaı sátterde anam: «Syılas adamdar bir-birin umytpas bolsaıshy, duǵasynan tastamas bolsaıshy», deıtin kúbirlep.
Raıanyń qazasynyń qaıǵysy júreginde berish bolyp qatqan anamnyń ishinde ketken bul dertiniń salmaǵy ózge perzentteriniń qyzyǵyn kórip, nemere, shóbere súıip mereılense de, bir mysqalǵa da kemimegeni maǵan aıan. Bul Allanyń buıryǵyna moıynsunbaýshylyq emes, ana júreginiń tazalyǵy men qudiretiniń ólshemi bolsa kerek. Men osylaı túsindim. Biraq qalaı desem de, óz basym anamnyń jan dúnıesin eń bolmasa jartylaı bolsa da túsine aldym dep aıtý qıyn. Barlyǵy bir Allaǵa belgili.
Anam Allanyń razylyǵy úshin, ataqty Satqan qalpege, qaıyn atasy Meıirbek moldaǵa, onyń baýyrlaryna, ata-babalaryna, ákemiz Qýanǵa, óziniń súıikti Raıasyna saýaptar jazylsyn dep seksennen óte Mekke-Medınege saparlap, qajy ana atandy.
Anam úsh ul, bes qyz tárbıelep ósirip, olardan Qudaıdyń bergen nemereleri men shóberelerin kórdi. Amal qansha, 2017 jyldyń 28 tamyzy kúni toqsan úsh jasynda alyp júrek kenetten soǵýyn toqtatty...
Anamdy kún saıyn eske alamyn. Anam eske túskende aspanǵa qaraımyn da, aq bulttardy izdeımin. Aq bult kórsem, anamnyń aq jaýlyǵy elesteıdi. Bizdiń aq bulttar dep júrgenimiz, analarymyzdyń aqjaýlyǵy emes pe osy?
Berdibek MEIIRBEKOV
Túrkistan oblysy,
Sozaq aýdany,
Jartytóbe aýly