Ertis-Baıan óńirinen ǵalymdar kóp shyqqany belgili. Mysalǵa, hımııadaǵy Ábiken Bekturovtyń eńbegin ataýǵa bolady. Ábiken atasynyń izin jalǵaǵan Ásııanyń búgingi ǵylymı izdenisteri de kisi qyzyǵarlyqtaı. Ol organıkalyq hımııanyń birneshe baǵytynda talmaı izdenip júr.
Ásııa – Pavlodardaǵy Toraıǵyrov ýnıversıteti men Reseıdiń Tom qalasyndaǵy polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń túlegi. Alǵashqy ǵylymı dárejesin kórshi elde qorǵap, elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ony 2018 jyly bekitip berdi.
– Kezinde Qanysh Sátbaev oqyǵan Tom ýnıversıtetinde bilim alǵanymdy maqtanysh tutamyn. Stýdenttik shaǵymyzda álgi oqý ornynyń aýlasynda qoıylǵan akademıktiń eskertkishin únemi kútip, aınalasyn taza ustaýǵa tyrysatynbyz. Qanysh Sátbaev Qazaqstan ǵylymynyń negizin salyp berdi. Onyń sharapatyn bizdiń býynymyz keńinen kórip otyrǵanyna eshkimniń daýy joq bolar. Al táýelsiz eldegi jas ǵalymdardyń aldynda turǵan qazirgi maqsat – otandyq ǵylymdy álemdik kóshke ilestirý, ǵylym jańalyqtaryn ómirdiń mańyzdy salalarynda paıdalaný, – degen oıdan bastady Ásııa Júrsinqyzy áńgimesin.
Jas ǵalym S.Toraıǵyrov ýnıversıteti Hımııa jáne hımııalyq tehnologııalar kafedrasynda sabaq beredi. Kóp ýaqytyn ǵylymǵa arnaıdy. Ol 2020 jyly birneshe jas izdenýshimen birlesip, «pırıdınder, trıazoldar, ımıdazoldar jáne pırazoldar negizinde karboksılat, azolat jáne aralas tıpti jańa metall-organıkalyq koordınasııalyq polımerlerdi sıntezdeý jáne olardyń qasıetterin zertteý» maqsatynda Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 62 mln teńgelik grantyn utyp alǵan. Túsiniktirek bolýy úshin aıtyp óteıik, polımerlik sıntezdeý degenimiz – bir hımııalyq zattan reaksııa arqyly ekinshi paıdaly zatty alý. Ásııa jetekshilik etken bul jobada erekshe organıkalyq zat túzilip, odan alynǵan hımııalyq polımerdi medısına men bıologııada, agrarlyq salada jáne gazdardy tasymaldaý kezinde keńinen paıdalanýǵa bolady. Birneshe tájirıbeden soń ǵalymdar óz maqsattaryna jetkendeı.
– Kádimgi metall aınalasynda organıkalyq zattar reaksııasyn týdyrǵanda ol jerde keńistik paıda bolady. Sol keńistikten biz sıntezdelgen polımerler alamyz. Mundaı polımerlerdi medısınada qoldanýǵa bolar edi. Mysaly, adamǵa aýyrsynýdy basatyn dári-dármek ekkende onyń áseri biraz ýaqyttan soń joǵalyp ketedi ǵoı. Bul polımerlerdi álgi ýkoldyń quramyna engizsek, ol dárini qajet jerine deıin tasymaldap, áserin naqty organǵa jetkizedi jáne belgili bir ýaqytqa deıin ustap turar edi. Biz birneshe polımer jasap kórdik. Keńistikter qalaı paıda bolady, olardy qalaı qubyltýǵa bolady degen suraqtarymyzǵa jaýap aldyq. Eń kúrdeli ǵylymı tájirıbeler Reseıde júzege asty. Ol jaqtyń ǵalymdarymen turaqty baılanystamyz. Qazir bizdiń oqý ornyndaǵy bir áriptesimiz bul polımerlerdi fıtoftoroz juqtyrǵan qyzanaqtardy emdeýge paıdalanyp kórýde. Polımer tozańdary álgi derttiń zeńderin joıýǵa qabiletti me, onyń ósimdikke eshbir zııany bolmaı ma degen suraqtar týyndap otyr. Buǵan qosa ushpa gazdardy, mysaly metandy tasymaldaý kezinde ydystyń ústińgi jaǵyn osy hımııalyq ónimmen qaptaýǵa bolady. Ol gazdy ushyp ketýden saqtaıdy, – dep túsindirdi ǵylymı jańalyǵy týraly.
Ǵylym fýndamentaldi jáne qoldanbaly bolyp ekige bólinse, Ásııanyń óz serikterimen tapqan jańa polımeri alǵashqysyna jatady. Iаǵnı ol uzaq jyl zertteletin hımııalyq sıntez túri. Esesine aldaǵy 15-20 jyldan soń bul ádis naqty nátıjeler ákelip, ómirdiń kóptegen salasy paıdasyn kórýi múmkin.
Negizi hımııa salasy ǵylymnyń ártúrli salasymen baılanysta órbıdi. Ásııa bastaǵan jas ǵalymdar ýltrakúlgin detektordyń jetildirilgen túrin jasaýǵa umtylyp keledi. О́te usaq nanotúıirshikterdiń jaryqqa áseri ýltrakúlgin arqyly zertteledi. Mysaly, kúmis pen mystyń, tıtan oksıdiniń nanotozańdary óte paıdaly. Kúmistiń ótkizgish qabileti óte joǵary bolǵandyqtan bakterııaǵa qarsy terapııaǵa ol keńinen qoldanylady. Mystyń da paıdasy soǵan jeteǵabyl. Osy metaldardyń túıirshikteri arnaıy kómirtek tútikke salynyp, oǵan álgi detektor janastyrylady. Mundaı reaksııa kezinde hımıkter jańadan týyndaıtyn túıirshikterdi anyqtaıdy. Iаǵnı kóptegen zatty ýltrakúlgin sáýlemen qyzdyrǵanda olar jarqyraý qabiletine ıe bolady.
– Taǵy bir jobamyz lıýmınessentti zattardy anyqtaýǵa arnalǵan. Mysal úshin qolymyzda ustaıtyn uıaly telefonnyń ekranyndaǵy ártúrli tústerdi lıýmınessentti zattar týdyrady. Floren jáne karbazol degen organıkalyq zattar bar. Bul eki zatty bir-birimen qosý arqyly LED-ekrandar dúnıege kelgen. Bizdiń hımııa mamandary osyndaı organıkalyq zattarǵa túrli reaksııa jasap, olardy toptarǵa bólýde. Negizi áldebir ǵylymı ónim týdyrýǵa túrli ǵylymı salalarmen baılanys ornatý qajet. Belgili bir ǵylym jeke-dara damı almaıdy. Bıologter floradaǵy áldebir problemalardy sheshý úshin hımııalyq úderisterdi júrgizýge májbúr bolady, al biz kerisinshe óz tájirıbemizde olardyń kómegin paıdalanamyz. Osyndaı tize qosýdyń arqasynda ǵylym alǵa jyljıdy. Alaıda bizdiń ýnıversıtetimizde turǵan hımııalyq zerthananyń jabdyqtary kóp jaǵdaıda reaksııalardy jerine jetkizýge múmkindik bermeıtinin aıtqan abzal. Men maman retinde belgili bir organıkalyq zatty álgi quraldardyń kómegimen aıyryp ala alamyn. Biraq ony qoldanystaǵy aspaptar arqyly ózgelerge dáleldeý múmkin emes. Bankke barǵanda aqsha kýpıýrasynyń shynaıylyǵyn tekseretin detektorlar bolady ǵoı. Sol sııaqty zertteýlerimniń shynaıy ekenin dáleldeý úshin ózge qalalarǵa, mysaly, Qaraǵandyǵa jol júrýge týra keledi. Al hımııalyq zerthana quraldary bizdiń elimizde shyǵarylmaıtyndyqtan óte qymbat turady. Spektro flometr degen aspaptyń bireýin 10 mln, zat aralastyrǵyshty 750 myń teńgege satyp aldyq. Munyń syrtynda arnaıy zat saqtaǵyshtar, shkaftar, rotasııalyq býlandyrǵysh, 1 mıllıgramdyq túıirshikti ólsheýge qabiletti tarazylardy alýǵa týra keldi. Bul jabdyqtardyń kóbin kezinde 62 mln teńge grant utyp alǵanda alǵan edik. Tipti reaktıvti zattardy satyp alýǵa 6 mln teńge jumsadyq. Mundaı ónimniń 1 gramy halyqaralyq naryqta 150-200 myń teńge turady. Reaktıvti zattardy buryndary tanymal «Sigma Aldrich» kompanııasynan alyp turǵan edik. Biraq olar Qazaqstanǵa ónim satýdan bas tartty. Qazir ózge kompanııalardyń ónimin sapasy tómen bolsa da paıdalanýǵa týra kelip tur, – dedi ol.
Kereký óńirinde aýyr óndiris oryndary men jylý-elektr stansalarynan jyl saıyn qorshaǵan ortaǵa myńdaǵan tonna kómirtegi oksıdi bólinedi. Qazir elimiz kómirtektik beıtaraptylyqty qamtamasyz etý boıynsha naqty mindettemelerdi ózine alyp otyr. Úlken kompanııalar soǵan jumyla bastaǵan. Bul degenimiz – belgili bir óndiris orny qansha kómirtegi gazyn shyǵarsa, sonsha kólemde jutyp qoıatyn tabıǵı faktorlar qurý.
«Ertis-Baıan óńirinde zaýyttar men túrli kásiporyndardan shyǵatyn ýly gazdardy orman-toǵaılar ózine sińdirip, zararsyzdandyryp otyrady. Tabıǵı súzginiń naqty qabiletin anyqtaý úshin qazir ýnıversıtetimizdegi dendrolog ǵalym Narıman Mapıtovpen birlesip, parnıkti gazdardyń úlesin zertteý ústindemiz. Áýeli «Kómirtegi belgili bir aýmaqtaǵy aýada, topyraqta, ósimdik boıynda qandaı kólemde bolady» degen suraqqa jaýap izdeýdemiz. Odan soń ýly gazdardy jaqsy sińiretin aǵash túrlerin anyqtaımyz. Sáıkesinshe biz ǵylymı turǵydan belgili bir jerge qansha kólemde aǵash jamylǵysy kerek ekenin, ol aǵashtyń qandaı túri bolýy kerektigin ǵylymı turǵydan naqtylaımyz. Zaýyt murjasynan shyqqan tútindi sol jerde «jutyp», ózge aımaqqa taratpaý – basty maqsatymyz. Jobaǵa Qazaqstan men Reseıdiń birneshe oqý ornynan jas ǵalymdar jumylyp otyr», deıdi ǵalym.
Pavlodar oblysy