AITMUHAMED ABDÝLIN

2010 jyldyń 2 maýsymynda  86 jasqa qaraǵan shaǵynda aýyr naýqastan  kóz jumdy. A.A.Abdýlın – qazaqstandyq jetekshi geolog-ǵalym, Uly Otan soǵysynyń ardageri, geologııa-mıneralogııa ǵylym­darynyń doktory, pro­fessor, Qazaqstan Resp­ýb­lı­kasy Ulttyq Ǵylym aka­de­mııa­synyń akademıgi, Halyqaralyq ın­jenerııa akademııasynyń aka­demıgi, Qazaq KSR (1978),  KSRO (1985) memlekettik syılyqtarynyń  laý­reaty, akademık Q.I.Sátbaev atyndaǵy syılyqtyń birinshi ıegeri, QR eńbek  sińirgen ǵylym qaıratkeri, Q.I.Sátbaev atyndaǵy Geologııalyq ınstıtýttyń qurmetti dırektory. Aıtmuhamed Abdýlın 1924 jyl­dyń 24 qarashasynda Qaraǵandy oblysy, Ulytaý aýdany, Ulytaý aýylynda dúnıege kelgen. Uly Otan soǵysy bastalǵanda  17 jasar jigit óz erkimen maıdanǵa attanyp, 3-gvardııalyq artıllerııa dıvızııa­synyń quramynda Stalıngrad qor­shaýyn buzǵan keńes áskeri qura­mynda bolyp, búkil Eýropany azat etýge qatysqan, soǵystyń sońǵy kúnin Japonııada qarsy alǵan. Erligi men eńbegi úshin A.A.Abdýlın  eki márte “Qyzyl Juldyz” ordenimen, 1-shi dárejeli Otan soǵysy, Eńbek Qyzyl tý, “Oktıabr revolıýsııasy”, “Qurmet”, “Otan” ordenderimen, “Stalıngrad úshin shaıqas”, “Kenıgsbergti alǵany úshin” jáne basqa  medal­darmen marapattalǵan. Soǵystan keıin, 1946 jyldan Shymkent oblysynda eki jylǵa jýyq aýdandyq komsomol komı­tetiniń birinshi hatshysy qyzmetin atqardy. Sodan keıin S.M.Kırov atyndaǵy QazMÝ-dyń geologııa fakýltetine túsip, 1953 jyly “geolog” mamandyǵyn alyp shyqty.   Eńbek jolyn Geologııalyq ǵylym­dar ınstıtýtynda bastap, labo­ranttan  ınstıtýt dırektoryna deıin ósedi. Kórnekti ǵalym Q.I.Sát­baev­tyń zamandasy A.A.Abdýlın  Qazaqstan geologııa ǵylymdarynyń damýyna orasan zor úles qosty,     biz­diń elimizge jáne shetelge Qumkóldi alǵash ashyp, aımaqtyq geologııa, geotektonıka, stra­tı­grafııa, metallogenııa, munaı jáne gaz óndirý geologııasy salasynyń  kásibı mamany retinde keńinen tanymal boldy. HH ǵasyrdyń 60-shy jyldary  A.A.Abdýlın Qaz­aq­stannyń Oral aımaǵy bo­ıynsha Muǵaljar keshendi qazba jumys­taryn uıymdastyrdy. Nátıjesinde orta masshtabtaǵy geologııalyq karta jasalyndy, rıfeıden kaınozǵa deıingi aralyqtaǵy stra­tıgrafııa jasaldy, Muǵal­jardyń tektonıkalyq kartasy quras­ty­ryldy jáne Oral, Tıan-Shan, Ortalyq Qazaqstan boıynsha qazba jumystary máselelerine baıla­nysty tektonıkalyq qurylym qurastyryldy, Qazaqstannyń taý­ly aımaqtarynda qazba ju­mystaryn júrgizdi, Aral-Torǵaı  jer qory  rıftogendik úlgisi Oń­tústik Torǵaı munaı gaz tasymal basseıni men iri gaz-munaı orynda­ryn: Qumkól, Arysqum, Nuraly jáne taǵy da basqa  iri gaz-munaı oryndaryn tabýǵa úles qosty. A.A.Abdýlın KSRO dekemboııa kartasy  men KSRO metam­mor­fıkalyq beldeýler kartasy avtor­larynyń biri bolyp tabylady. Akademık A.A.Abdýlın qazaq­standyq ǵylymı mekteptiń negizin qalaýshy ǵalymdardyń biri, onnan asa ǵylym doktory men ǵylym kandıdattaryn daıarlady, 400 ǵylymı jumystyń, 10 monog­ra­fııanyń avtory. Aıtmuhamed Abdollauly árip­testeri arasynda, ujymda, qoǵam aldynda úlken qurmet pen bedelge ıe boldy. Onyń eń basty qasıeti – tanymdyq kókjıegi keń edi, ǵylymı jáne tájirıbelik shara­larda belsendilik tanytyp, jańa­shyldyq kórsete bildi. A.A.Abdýl­lın Qazaqstannyń qurmetti ın­jeneri, Qazaqstan tabıǵatyn barlaýshy ataqtaryn, Halyqaralyq Geologııalyq kongrestiń Altyn belgisin alǵan. Aıtmuhamed Abdollauly Ab­dýlınniń jarqyn beınesi bizdiń júregimizde árdaıym saqtalady. Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasy Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ınjenerlik akademııasy Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Q.I.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti M.O.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti Q.I.Sátbaev atyndaǵy Geologııalyq ǵylymdar ınstıtýty OQQA KEÝDESIN TOSATYN Aıtmuhamed Abdýlınmen meni 35 jyldan astam Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym akademııa­synyń qabyrǵasyndaǵy birge atqarǵan eńbek, ondaǵan jyldarǵa sozylǵan dostyq pen túsinistik baılanystyrady. Ol Ulttyq Ǵylym akademııasynyń aqsaqaldar keńesin basqara júrip, naǵyz ǵalymnyń mártebesin bıik ustady. Sheshýshi sátterde óziniń jeke qasıetteri men professıonaldyq biliktiligin kórsete bilgen. Uly Otan soǵysy bastalǵanda A.A.Abdýlın 17 jasynda óz erkimen maıdanǵa suranyp, alǵy sheptegi bólimderdiń ótýine jaǵdaı jasaý úshin jaýdyń shabýylyn ózine aýdaryp otyratyn bólimshege túsken. Osy mindetti ol óz maıdandastarymen Berlınge deıin, odan keıin Japonııaǵa deıin múltiksiz atqardy. Bolashaq akademıktiń qan maıdanda qalaı soǵysqanyn onyń kóptegen jaýyngerlik nagradalary tany­tady. Onyń bul qaısar bolmysy búkil ómirinde kórinis tapty. Búginde Qyzylorda obly­syndaǵy Qumkól munaı ken ornyn bilmeıtinder kemde-kem. Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń tuńǵysh prezıdenti, Geologııa ǵylymdary ınstıtýtynyń dırektory, geolog Q.I.Sátbaevtyń senimdi áriptesi ári izbasary bolǵan Aıtmuhamed Abdollauly Qumkóldi ashý ­ ba­ry­synda ómiri men ósý jolyn táýekelge baılady. Kezinde qo­lyn­daǵy bılikti paı­dalanyp, aımaqqa munaı izdeýde eki márte nátıjesiz bolǵanyna qaramastan, qaısar da tabandy ǵalym úshinshi ekspe­dısııany jiberýge bel býyp, taǵy da oqqa keýdesin tosty. Osy úshinshi ekspedısııa tek qana Qumkóldi ashyp qoıǵan joq, odan basqa 20-dan astam ken oryn­darynyń ashylýyna muryndyq boldy. Akademık A.A.Abdýlınniń jarqyn beınesi bizdiń esimizde senimdi jáne dana dos, ózindik aza­mattyq ustanymy bar ǵalym retinde saqtalady. Nádir NÁDIROV, akademık, Ǵylym jáne tehnıka salasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri. PATRIOT. GÝMANIST Organıkalyq sıntez jáne kómir hımııasy ınstıtýtynda dırektor bolyp qyzmet etken kezimde men ol kisimen jaqsy qarym-qatynasta jumys istedim. Uıymdastyrý máselesi boıynsha jıi kezdesip júrdik. Qaraǵandy qalasyndaǵy jańadan qurylǵan akademııanyń Ortalyq Kazaqstan bólimshesi quramyna kiretin ózim basqaratyn Organıkalyq sıntez jáne kómir hımııasy ınstıtýtynyń ǵylymı baǵyty boıynsha keńes alyp otyrdym. Respýblıka Ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti qyzmetin atqarǵan kezinde Aıtmuhamed Abdollauly ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń damýy men nyǵaıýy jolynda maqsatty jumystar atqardy jáne aımaqtyq ǵylymı-tehnıkalyq máselelerdi sheshýdegi róliniń artýyna kóp eńbek sińirdi. Bizdiń oǵan degen qurmetimiz sheksiz bolatyn. Ol kisi naǵyz talantty uıymdastyrýshy, kórnekti ǵalym, qarapaıym, adamgershiligi mol, aqjarqyn adam bolatyn. О́zine ustazdyq etken Qanysh Imantaıuly Sátbaevty ómir boıy ustazy sanap ótti. Halyqaralyq dárejede otandyq geologııa ǵylymynyń kórnekti ókili boldy jáne oǵan bar ǵumyryn arnap, búkil kúsh-jigerin órkendeýine jumsady. Q.I.Sátbaev atyndaǵy Geologııa ǵylymdary ınstıtýtynyń dırektory jáne Ǵylym akademııa­sy­nyń vıse-prezıdenti retinde ol Máskeý men basqa da KSRO jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda úlken bedelge ıe boldy. KSRO vedomstvoaralyq stratıgrafııa ko­mıteti komıssııasynyń qazaqstandyq aımaǵynyń tó­raǵasy, KSRO Ǵylym akademııasy vedomstvoaralyq tek­tonıka komıtetiniń múshesi, Qazaqstan geo­log­ta­rynyń ǵylymı ulttyq komıtetiniń prezıdenti boldy. Aıtmuhamed Abdollauly Ulttyq ǵylym akademııasynyń halyqaralyq bedeliniń joǵary bolýyna kóp eńbek sińirdi. Onyń bastamasy boıynsha geologııa ǵylymy salasy boıynsha shetelderdiń ǵylym akademııalary arasyndaǵy baılanystar nyǵaıdy. Aıtmuhamed Abdollauly ulylyǵymen jáne qarapaıymdylyǵymen kirshiksiz taza jaqyn joldas retinde bizdiń júregimizde árdaıym saqtalyp qalady. Murat JURYNOV, QR UǴA prezıdenti, akademık. ESIMIZDE MÁŃGI SAQTALADY Ol qarapaıym azamat, talantty ǵalym jáne ǵylymdy uıymdastyrýshy, akademık Q.I.Sátbaev­tyń shákirti, zamandasy, isiniń jalǵastyrýshysy edi. Qazaqstannyń geologııalyq ǵylymy damýynyń birtutas kezeńi árqashanda onyń esimimen tyǵyz baılanysty. Ol 1953 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń geologııa fakýltetin, sodan keıin Geologııa ǵylymdary ınstıtýtynyń aspırantýrasyn úzdik bi­tirip, akademıkter Q.I.Sátbaev, R.A.Borýkaev, G.N.Sherba jáne elimizdiń basqa da tanymal ǵalymdarynan tálim alǵan. Ǵalymnyń ǵylymı jetistikterin toqtaýsyz tize berýge bolady – Soltústik jáne Ortalyq Qazaq­stan­nyń geologııalyq formasııasyn zerttedi, Oraldyń Muǵaljar-qazaqstandyq bóligin, Qazaqstannyń taý-ken aımaqtary úshin asa mańyzdy keshendi zertteýler júr­gizdi. Atalǵan zertteýler ǵalymnyń irgeli eńbekteriniń asa myqty bazasyn qalyptastyryp, egemendi Qa­zaqstan úshin paıdaly qazbalardy izdeýdiń basym baǵyttary týraly málimet beretin jáne basshylyqqa alatyn, jas geologtardyń eń basty kitabyna aınaldy. Ol egemendi jas eldiń ınjenerlik qoǵamdastyǵy men ǵylymynyń shoǵyrlanýyna belsendi yqpal etip, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ınjenerlik aka­de­mııa­synyń negizin qalaýshy jáne patrıarhtarynyń biri boldy. Ýaqytynyń tym tyǵyzdyǵyna qaramastan, ol jastardy qoldaýǵa árqashanda kóńil bólip, túsinistik tanytyp, kómek kórsetip, qoldap otyratyn. Aıtmuhamed Abdollaulynyń boıyndaǵy eń basty qasıeti bıik parasattylyq, adamdarǵa degen súıis­pen­shilik pen qurmet edi. Osyndaı tamasha tul­ǵamen aralasý men úshin taǵdyrdyń maǵan bergen úlken syıy boldy. Kórnekti ǵalym, ulaǵatty ustaz Aıtmuhamed Abdollaulynyń jarqyn beınesi Qazaqstan ınjenerleri jáne barlyq ǵalymdarynyń júregi men isterinde árdaıym saqtalady. Baqytjan JUMAǴULOV. О́MIR JOLY О́NEGE Aıtmuhambet Abdollaulynyń aramyzdan ótkenine sený qıyn. Keshe ǵana Aıtekeńniń bııazy, aqylǵa toly asyqpaı sóıleıtin baısaldy únin estip júrgen edik. Amal qansha… Uly Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń shákirti ári áriptesi Aıtmuhamed Abdollauly búkil sanaly ǵumyryn ǵylymǵa arnady. Ol – ǵylymnyń naǵyz  maı­talmany, Otanynyń azamaty, ózi qajyrly eńbek etken ǵylym salasyna shynaıy berilgen kórnekti ǵalym. Aıtmuhamed Abdollauly  aýyz toltyryp aıtýǵa turarlyq adam­darmen dos bolyp, jaqyn ara­lasty. О́zi soǵysqan artıllerııalyq batareıada Keńes Odaǵynyń Ba­tyry, T.Áshimbaevtyń kýrstasy V.Alhı­mıovpen birge boldy. Osy dostyqty ómir boıy saqtaı bildi. Onyń ómir joly jastar úshin Otanyna qyzmet etýdiń úzdik úlgisi. Aıtekeń bar ǵumyryn Qa­zaqstan jer qoınaýynyń taý­sylmaıtyn qupııalaryn zertteýge, ashqan jańalyqtaryn bolashaq urpaǵyna amanat etip qaldyrýǵa arnaǵan. Ol zerttegen geologııa salasy – ulttyq qundylyq, qazirgi nanotehnologııa zamanynda Ota­nymyzǵa áli de kóptegen jyldar boıy qyzmet jasaıdy. Akademık Aıtmuhamed Abdol­la­uly Abdýlınniń beınesi  qazaq­stan­dyqtardyń barlyq qazirgi urpaqtaryna úlgi.  Jaýynger, Patrıot, Ǵalym, Interna­sıo­nalıst, Azamat, Dos – mine ol bizdiń jadymyzda dál osy qalpynda saqtalady. Kórnekti ǵalymdy óz qoıynyna qabyldaǵan Jer-anadan boıyndaǵy talantty genderdi kelesi urpaqtarǵa daryt dep tileıik. Onyń tirisinde jasaǵan jaqsylyqtary Otany­myzdyń bolashaǵy úshin jalǵasyn tapsyn. Qosh bol, Aǵa, jatqan jeriń jaıly, topyraǵyń torqa bolsyn. Rahman ALShANOV, QR Joǵary oqý oryndary assosıasııasynyń prezıdenti.