Qostanaı óńirimen shekaralas Chelıabi oblysynyń (qazaqtar Selebe dep te ataıdy) Chesmen aýdanyndaǵy Redýtovo dep atalatyn tatar aýyly mańyndaǵy qyratta qazaqtyń Qystaý aýylynyń jurty jatyr. Munda qazir aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıi janynan ashylǵan «Zvezdnyı» dalalyq oqý kesheni jumys isteıdi.
«Uly dalanyń myńjyldyǵy» atty ekomádenı marshrýt aıasynda týrıster Qystaýda qalǵan qazaq aýyldarynyń jurtyn aralap, HIH ǵasyrdan jetken kóne zırattardaǵy tańbalarǵa úńiledi. Odan árirektegi qola dáýiriniń eskertkishi Taıatqan qonysyna, qasıetti Áýlıetas shoqysyna, japan dalanyń ıesi men edim degendeı, meńireıip jalǵyz turǵan máńgir tasqa barady.
«Zvezdnyıda» 4 kıiz úı tigilgen. Ishindegi eń eńselisi – toǵyz qanat aq boz úı. Mańaıynda odan shaǵyndaý taǵy 3 kıiz úı tur. Konferensııa zalynyń qyzmetin atqaratyn birinshi kıiz úıde qolónerge arnalǵan sheberlik synyptary ótedi. О́lke tarıhyna qatysty tanymdyq fılmder kórsetiledi. Mýzeı ispettes ekinshi kıiz úıde qazaq halqynyń turmysy men salt-dástúrine, qolóneri jáne sharýashylyq mádenıetine qatysty jádigerler kóp. Toqyma kilemniń túr-túri, at ábzelderi, baǵaly ań terileri, ulttyq kıim úlgileri, besik, taǵy da basqa turmysqa qajetti quraldar tolyp tur. Mundaǵy buıymdardy qolmen ustap kórýge, máselen, sórede turǵan keseni alyp shaı ishýge ruqsat etilgen. Al qalǵan eki kıiz úı qonaqtarǵa arnalǵan.
Chelıabi memlekettik ýnıversıteti tarıh-fılologııa fakýltetiniń 4-kýrs stýdenti Anna Zakırova atalǵan keshenge jıi kelip, qazaq mádenıeti men tarıhyna qatysty túrli tanymdyq is-sharalardy ótkizip turady. Máselen, Annanyń Chelıabi oblysy gýbernatorynyń grantyn utyp alǵan «Qolóner murasy» atty jobasy bar. Bul joba aıasynda stýdent qyz dalalyq oqý keshenine kelgen balalarǵa qazaqtyń qoı júnin óńdeý, kıiz basý ónerin úıretedi. Balalar mundaı tájirıbe sabaqtarynyń barysynda baǵzy qazaq turmysyndaǵy jún sabaý, jún tútý, túbit taraý, urshyq ıirý, kilem toqý tárizdi qolóner isin óz qoldarymen atqaryp kóredi. Qazaq turmysynyń tarıhynan mańyzdy oryn alatyn ustalyq, teri ıleý, oıý-órnek salý óneri týraly dáris tyńdaıdy.
«Bizdiń komandamyzdy osy ólkedegi dástúrli mádenıetti zertteý, saqtaý, nasıhattaýdy murat tutqan túrli mamandyq ıeleri biriktiredi. Basty maqsatymyz – ishki týrızmniń damýyna úles qosý. Osyǵan oraı, biz óńir tarıhyn, onyń ereksheligin, kórikti oryndary men kórnekti adamdary týraly tereńirek zertteý júrgizdik. Nátıjesinde, qola dáýir men orta ǵasyrlardan jetken kóne qorǵandar, kóptegen kıeli oryndar, 22 qazaq zıraty, XIX-XX ǵasyrlarǵa jatatyn biraz qazaq aýyldarynyń jurty tabyldy. Osynyń bári ólke tarıhynan, tabıǵaty men mádenıetinen syr shertedi. Redýtovo selosynyń mańaıynda arheologııa men mádenıet eskertkishteri kóp. Kúni búginge deıin jurt kıeli oryn sanap, dinı rásimder ótkizetin nysandar bar. Mysaly, Redýtovodan 500 metrdeı jerde turǵan Áýlıetas shoqysy áli kúnge deıin kıeli oryn sanalady. Bizge jetken málimetterge sensek, HIH ǵasyrdan HH ǵasyrdyń basqy kezeńine deıin Áýlıetasqa zııarat jasap kelýshiler kóp bolǵan. Eskide Áýlıetas pen Týetkan (Túıeaqqan bolýy múmkin) ózeniniń arasynda jatqan Perdekól dep atalatyn shaǵyn kólderdiń, Týgorek (Torǵaıyq bolýy múmkin) kóliniń mańynda Qydyr áýlıe kezdesedi degen nanym bolǵan. Áýlıeniń aq jylan bolyp kelgen árýaqtarmen kezdesýi týraly ańyz bar. Keıingi kezde Áýlıetasqa kelýshiler kóbine tasattyq bergen. Qurbandyq shalyp, sadaqa berip, sondaı-aq jaýyn shaqyratyn jaıtastardy paıdalanyp duǵa baǵyshtaǵan. Sonymen qatar Reseı ımperııasynan shyqqan tuńǵysh qazaq mıllıoneri Jamanshalov pen Imanbaevtar áýleti de osy topyraqta jatyr. Aǵaıyndy Imanbaevtar folklor jınaýshy, etnograf bolǵan. Aǵaıyndy Ysmaıyl, Júsip Jamanshalovtar óz dáýiriniń bedeldi adamdary bolǵan», deıdi jas ǵalym.
Ysmaıyl qajy Jamanshalovtyń Baqytjan Qarataev, Seráli Lapın sekildi Alash zııalylarynyń qatarynda Reseı Dýmasynyń Musylman fraksııasymen tyǵyz baılanysta bolǵany týraly derek bar. Sábıt Muqanovtyń «Halyq murasy» eńbeginde «Keıbir baı qazaqtar eginshilikpen de shuǵyldanyp, júzdegen desıatına egin ekken. Mysaly, Qostanaı úıezinde Symaıyl Jamanshalov degen pomeshık boldy», dep jazady.
Aqyn Aqylbek Shaıahmet «Pıramıda» dep atalatyn jınaǵynda kúsh atasy Qajymuqannyń qajy atanýyna Ysmaıyl Jamanshalovtyń qatysy bar degen qyzyq derek keltiredi. Avtor bul áńgimeni aqyn О́tegen Qalabaevtan estigenin aıtady. «Qostanaı jerinde, qalyń Qypshaq elinde Qarabalyq óńirinde Smaıyl Jamanshalov degen bolys bolǵan. Ataqty advokat Plevakonyń ózimen tamyr, dos bolǵan Ysmaıyl bolys Romanovtardyń 300 jyldyq toıyna qatysqan sanaýly baılardyń biri. Ysmaıyl bolys ta Mekkege qajylyqqa baryp kelgen. Sol kezderi Muqan balýan irgedegi Troısk qalasyna kelip, balýandar kúresine qatysyp júredi eken. Ysmaıyl bolys balýandy úıine ertip ákelip, qonaq qylyp, óziniń týǵan sheshesin Muqan balýanǵa qosyp, qajylyqqa jibergen. Bul sapardyń aldynda ekeýin nekelep, ımandylyq jolyna attandyrǵan. Olar aman-esen aýyldaryna oralǵannan keıin bireýi Qajy ana, ekinshisi Qajymuqan atanǵan. Bul derekter tarıhı qujattarmen de sáıkes keledi. О́ıtkeni Qajymuqannyń Troısk jármeńkesine kelgeni, onda balýandar saıysyna qatysqany da anyq. Ysmaıyl bolystyń mekeni osy Troısk qalasynyń irgesinde, qalaǵa on-on bes kılometrdeı jerde ornalasqan», deıdi Aqylbek aǵamyz.
Áýlıetastan 200 metrdeı áride Arǵyn zıraty jatyr. Anna Zakırovanyń aıtýynsha, bul qorymda 86 zırat bar. Tórt zırattyń qulyptasynda arab qarpimen qashalǵan jazýy bar. 12 qulyptasta arǵyn, qypshaq, jappas, jaǵalbaıly, usta qypshaq rýlarynyń tańbasy basylǵan. Arǵyn zıratynan ári qaraı Esperli zıraty, odan ári Jamanshal zıraty men Bıbol zıraty bar. Redýtovoǵa eń alysy – Tórtbaı zıraty.
«Shekara syzyǵy ózgermeı turǵanda Chelıabi oblysynyń ońtústigin qazaqtar meken etken. Áý basta Reseı ımperııasynyń shekara syzyǵy Úı ózeniniń boıymen ótken. Úı ózeniniń tómengi jaǵy qazaqtyń jeri bolǵan. XIX ǵasyrda jańa shekara syzyǵy tartylyp, qazaqtar ári yǵysady. Sondyqtan bul ólkede qazaqtyń eski nanym-túsinigine qatysty jer-sý ataýlary kóp kezdesedi», deıdi Anna Zakırova.
Annanyń aıtýynsha, kezinde Qostanaı úıezine qaraǵan jerlerdi jaılaǵan qazaqtardyń turmys-tirshiligi sol kezde iri saýda ortalyǵy bolyp turǵan Troısk qalasymen tyǵyz baılanysty bolǵan. Bir-birimen atalas týys bolyp keletin ári ortaq saıası kózqaras ustanǵan Hasan Imanbaev, Ysmaıyl Jamanshalov, Ábýbákir Aldııarov syndy iri baılardyń Troıskide úıi, saýda mekemeleri bolǵan. Balalaryn Troıskidegi tatar-qazaq medreselerinde oqytqan.
«Saryoı jáne Shubar bolystarynyń asa bedeldi adamdary bolǵan bul baılardyń úsheýi de qypshaqtyń jantiles usta rýynan. Hasan Imanbaevtyń Almatyda turatyn urpaǵy Asylbek Álmuhametovtiń kómegimen Imanbaı áýleti týraly mol derekke qanyqtyq. Imanbaı Qudaıbergenniń zıraty Chesmen aýdanynda jatyr. Basyna sur mármár qulyptastan belgi qoıylǵan. Qulyptastyń arap qarpimen qashalǵan «Men bul dúnıeniń qyzyǵyn kórdim, saraıyna kórik berdim. Al aqyrettegi jalǵyz serigim – ımanym ǵana. Tiri adamnyń bári ajaldyń dámin tatary haq. Artta qalǵan urpaqqa qaıǵy-qasiret kórmeýdi jazsyn! 1912 jyl, 21 qyrkúıek, Qypshaq Qarabalyq Usta rýy, Allanyń quly Imanbaı Qudaıbergenuly 84 jasynda juma kúni qaıtys boldy. Marqumnyń árýaǵyna duǵa baǵyshtaýdy suraımyz» degen mazmunda jazýy bar. Imanbaıdyń uly Eshmuhamet Imanbaev áýeli Saryoı, keıin jańa shekara syzyǵy tartylǵan soń Shubar bolysynda aýyl basqarǵan bedeldi kisi bolǵan. Eshmuhamet Imanbaev Jetpisbaı Andreevpen birge 1907 jyly naýryzda Troıskide qazaq tilinde «Qazaq» gazetiniń jalǵyz sanyn shyǵarǵan. Sondaı-aq dál osy jyly orys-qazaq tilinde jaryq kórgen «Qazaq gazeti» basylymyn shyǵarǵan. Araǵa 4 jyl salyp, Eshmuhamettiń qatysýymen áıgili «Aıqap» almanaǵy shyǵa bastaıdy. Eshmuhamettiń zıratyn taba almadyq. Al áıeli Imanbaı zıratynyń janyna jerlengen. Basyna belgi ornatylmaǵan. Qolymyzda bar shejirege sensek, Eshmuhamettiń Hasan, Ospan, Omar, Áýbákir degen tórt uly bolǵan. Hasan qazaqtyń turmystyq mádenıetine qatysty kolleksııalardy jınaýshy. Ol kisiniń kolleksııasy kúni búginge deıin saqtaýly turǵan qundy jádigerler qatarynan sanalady», deıdi jas zertteýshi.
Tabandy zertteýshi Anna Zakırova izdep júrip qazaqtyń turmys, kıim mádenıetine qatysty kóptegen jádigerlerdi jınap, mýzeıge ótkizgen Hasannyń óz zıratyn da taýyp alypty. «Ol kisiniń zıraty Chesmen aýdanyndaǵy Boskól poselkesiniń janyndaǵy shaǵyn qorymnan tabyldy. Bul qorymǵa negizinen kishi júz jappas rýynyń adamdary jerlengen. Marqumnyń qulyptasyna kırıll qarpimen «Hasan Imanbaev» dep jazylǵan. Onyń astynda tóte jazýmen qashalǵan «Jaratýshy máńgilik! 1955 jyl, 14 qańtar. Qypshaq rýy, usta taıpasy Imanbaev Hasan Eshmuhametuly 84 jasynda qaıtys boldy. Rýhy Allanyń meıirimine bólensin. Ámın!» degen jazý bar», deıdi Anna Salavatqyzy.
Shekaranyń arǵy betindegi kóne qystaýda qalǵan talaı tarıhtyń qupııa tıegin aǵytqan Annanyń áńgimesi bizge Selebeden sebelegen sáýle sekildi áser etti. Eski jurttaǵy sóngen ottyń, sýyǵan oshaqtyń sáýlesi.
Qostanaı oblysy