Qyzǵaldaqtyń otany – Gollandııa emes, Qazaqstan. Kóktem kele kóńil ósiretin juparly gúldiń týǵan jeri asqaq Alataýdyń baýraıy ekeni ǵylymı dáleldengen. Muny bizge sarqandyq baǵban Baýyrjan Bólegenov aıtyp berdi. Ol zaıybymen birlesip, 30 myńǵa jýyq gollandııalyq qyzǵaldaqty baptap ósirgen.
Baǵbannyń aıtýynsha, 10 mln jyldan asa ýaqyt buryn Tıan-Shan taýynyń eteginde bas kıim pishindes erekshe ádemi gúl paıda bolǵan. Osy jerden bastaý alǵan qyzǵaldaq gúli búkil álemge tarady. Qazir álemde qyzǵaldaqtyń 3 000-nan asa túri kezdesedi. Olardyń basym bóligi – Qazaqstan qyzǵaldaǵynyń tuqymy. Qazir bul gúl qaı merekeniń de sánine aınalǵan. Qazaqy túsinik boıynsha qyzǵaldaq – kóktemniń, jańa tirshiliktiń bir belgisi. Elimizde ósetin qyzǵaldaqtyń 18 túri «Qyzyl kitapqa» engizilgen.
Kásipker óziniń bul isine 6 mln teńgege jýyq jeke qarajatyn jumsaǵan. Búginde jylyjaıynda qyzyl, sary, qyzǵylt, aq, túrli tústi, pıon tárizdes, shashaqty jáne qos tústi qyzǵaldaqtyń san alýan túri kóz qýantyp, kóńil jadyratady. Jylyjaıda «kóktem arýynyń» 14 túrin jaıqaltyp otyr. Osy bir qarapaıym eńbek adamynyń tynymsyz tirshiligi – kópshilikke úlgi. Kóktem merekesi degende, eń aldymen, oıymyzǵa ásem de názik gúl shoqtary oralady, ásirese qyzǵaldaqtyń orny bólek.
«Men nege osy ózimizde jaqsy ósetin qyzǵaldaqtardy alystan ákelemiz dep oıladym. Ony syrttan tasymaldaǵannan keıin ol gúldiń baǵasyna da, sapasyna da aıtarlyqtaı áser etedi. Meniń qyzǵaldaqtarym eshqaıdan ákelingen joq, baqshamda ósip tur, demek olardyń gúl shoqtary da áldeqaıda uzaǵyraq turady», deıdi B.Bólegenov.
О́kinishtisi, bul – maýsymdyq jumys. Degenmen oǵan qaramastan áıeli ekeýi jaıqalǵan jylyjaıdan alysqa uzaǵysy kelmeıdi. О́ziniń negizgi jumysy bar bolǵandyqtan qysqy ýaqytty paıdaly ári qyzyqty ótkizý nıetimen osy isti qolǵa alypty. Bolashaqta da gúl ósirýmen aınalysýǵa nıetti.
Jalpy, Almatydan bastaý alǵan qyzǵaldaqtar batysqa jıi uzatylǵan. Aldymen Parsy jerinde, keıin Túrkııada erekshe gúlder egile bastady. Túrkııada olar alǵash ret kásibı túrde tańdaldy. Onda qyzǵaldaqtarǵa «lale» degen ataý berilgen. Osydan keıin túrik elinde «Lale» esimi jıi qoıylyp, tanymaldyqqa ıe bolǵan. Eýropaǵa qyzǵaldaq tuqymy alǵash ret 1554 jyly ákelinip, «Vena» dárilik ósimdikter baǵyna otyrǵyzylǵan. Al «qyzǵaldaqtar eli» atanyp ketken Gollandııaǵa erekshe gúlder 1570 jyly jetken. Osy kezden bastap Eýropada naǵyz «qyzǵaldaqtar manııasy» bastalady. Ony kásipker gúl sharýasyn bastamas buryn ábden zerttegen eken.
«Kóp oılana kele qyzǵaldaq ósirýdi uıǵardym. О́zime tıesili baqshamnyń aýmaǵynda jalpy aýdany 110 sharshy metr jylyjaı saldym. Sodan soń Gollandııa qyzǵaldaqtarynyń tamyr-túıinderin satyp aldym. Arnaıy kompanııa Almatydan jetkizip berdi. Onyń 14 túrli sortynyń 30 myńǵa jýyq túbirin otyrǵyzdym. Olardyń tórt-beseýi erte gúldeıtin sort, qazirdiń ózinde gúldep tur. Gúlderdi tehnologııalyq standartqa saı saqtaýǵa qoıamyn. Jylyjaı jyly, sondyqtan gúlder jumsaq, al sabaǵy men búrshigi qatty ári serpindi bolýy úshin olardy sýyqta ustaý kerek. Sol úshin maǵan jazǵy asúıdi jabdyqtaýǵa týra keldi. Bul da jeńil bolǵan joq. Kóktemge qaraı qyzǵaldaqtaryma suranys bolady degen úmittemin. Jalpy, gúlderdi ósirý, ásirese jylyjaı jaǵdaıynda kútip-baptaý erekshe kúsh-jiger men qamqorlyqty qajet etedi. Temperatýra rejimin saqtaýmen qatar ylǵaldylyq deńgeıi jáne basqa da kóptegen syrt kózge usaq-túıek sııaqty kóringenimen mańyzdy faktorlar bar. Men gúl bıznesiniń osy búkil ereksheligin birtindep ıgerdim, endi ónimimdi satý úshin iskerlik baılanystar ornatýym kerek», deıdi kásip ıesi.
Ol búginde áleýmettik jeli múmkindikterin tıimdi paıdalanyp otyr. Instagram men TikTok jelisinde @sarkand_tulpan paraqshasy arqyly jarnama jasap, kópshilikke usynady. Alǵash ret qolǵa alyp, gúl ósirip otyrǵan Baýyrjanǵa zaıyby Ranııa kómektesedi. Eger ónimniń ótimi kóńildegideı ári qolaıly bolyp, tutynýshylary eselense, onda kelesi jyly qyzǵaldaq ósirýdi jalǵastyryp, kólemin birte-birte 150 myń danaǵa jetkizbekshi. Qazirdiń ózinde turǵyndardan usynys kóptep túsip jatyr.
Jetisý oblysy