Dala dástúri dáriptelgen kún

Forým jumysyna baýyrlas Túrkııa, Qyr­ǵyzstan, kórshiles Reseı elinen ar­na­ıy kelgen ǵalymdar men mýzeı isiniń jetekshi mamandary týysqan ha­lyq­tardy bir arnada toǵystyratyn ıgi dás­túr­lerdiń altyn arqaýy úzilmes úshin mundaı basqosýlardy jıi ótkizý qajet dep esepteıdi. Is-sharany ashyp bergen Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Mádenıet komıtetiniń Mýzeı qyzmeti jáne materıaldyq emes mádenı mura basqarmasynyń basshysy Gúlzeınep Pazylova ulttyq biregeılikti nyǵaıtý isinde elimizdiń tarıhı murasy men mádenı múmkindikterin tıimdi paı­da­lanýdyń mańyzyna toqtala kelip, ha­lyq­tyń rýhanı áleýetin qýattandyrý Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń mádenı qaýymdastyqtyń aldyna qoıyp otyrǵan negizgi mindetteriniń biri ekenin atady.

«Forým – túrkitildes halyqtardyń etnogenez tarıhyn, mádenıeti men ónerin, dástúrin zertteýdiń ózekti máseleleri talqylanatyn iri ǵylymı-mádenı is-shara. Bul túrki halyqtarynyń etnostyq tarıhy men mádenı murasy týraly bilimdi keńinen nasıhattaýǵa yqpal etedi. So­nymen qatar búginge deıin ózek­tiligin joǵaltpaǵan ejelgi kóktem mere­kesiniń tereń maǵynasy nasıhattalyp keledi. Qazaqstan ǵana emes, Ortalyq Azııa elderi mýzeıiniń ǵalymdary men ma­man­dary búkil­halyqtyq merekeni ta­nymal etý, son­daı-aq onyń tarıhy men erek­shelikterin ǵylymı zertteýde birlesken ıdeıalar men tájirı­be­lerdi ázirleý, ony júze­ge asyrýǵa kómektesedi dep senemin», deıdi G.Pazylova.

Ásirese óner men mádenıetti qol­daýda dástúrli qundylyqtardy zama­na­ýı múmkindikterdiń kómegimen nası­hattaýdyń artyqshylyǵy mol. Mem­le­ket­tik Ortalyq mýzeı dırek­tory Rashıda Harıpova adamzat órke­nıe­tinde ózgeshe mánge ıe túrki halyq­ta­rynyń kórnekti dástúrleri mádenı muralarymyzdyń qaımaǵy ekenin atap ótti. Bul turǵyda túgel túrki balasy Ulys­tyń uly kúnine balaıtyn Naýryz meı­ramynyń tamyry tereńde jatyr. Tabıǵatpen birge adam jany da jańa­ra­tyn, bereke men baýyrmaldyqqa bastaıtyn Naýryz – shattyq pen ǵıb­ratqa toly meıram.

TÚRKSOI halyqaralyq uıymy­nyń túrkitildes qaýymdas­tyq­tarymen baılanys bóliminiń meńgerýshisi, TÚRKSOI mýzeıler qaýymdastyǵynyń bas úılestirýshisi Djavıd Movsıýmlıý ja­ńa­rý men jańǵyrýdan bastaý alatyn merekeniń álemdik mádenıetke tıgizgen oń áseri haqyndaǵy oıymen bólisse, Túrkııa Respýblıkasynyń Almaty qalasyndaǵy Bas konsýly Evren Mıýderrısoglý túrki halyqtarynyń ortaq tarıhyna, mádenı jáne tildik biregeılikke, sondaı-aq ǵy­lymı jáne mádenı ózara is-qımyldy damytý baǵytyndaǵy yntymaqtastyq keleshegine qatysty óz oıyn ortaǵa saldy.

Forýmnyń plenarlyq otyrysynda Naýryz meıramynyń tarıhy men tamyryn arqaý etken birneshe baıandama kópshilik nazaryna usynyldy. Atap aıtqanda, Ankara ýnıversıtetiniń til, tarıh jáne geografııa fakýltetiniń professory Abdýllah Gondýgdý «Túrki halyqtary men Túrkııadaǵy Naýryz merekesi», I.Arabaev atyndaǵy Qyrǵyz ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Synara Alymkýlova «Obychaı ýkladyvanııa v kolybel ý kyrgyzov», Reseı etnografııalyq mýzeıiniń Kavkaz, Ortalyq Azııa jáne Qazaqstan etnografııasy bóliminiń meńgerýshisi Larısa Popova «Pervaıa vesennıaıa perekochevka kak obrıad novogodnego sıkla kochevnıkov Sentralnoı Azıı», Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik ortalyq mýzeıiniń etnografııa bóliminiń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Rústemek Shoıbekov «Naýryz jáne dástúrli merekelerdiń tárbıelik máni», Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty etnolıngvıstıka bóliminiń meńgerýshisi Elmıra О́tebaeva «Qazaq tiliniń ulttyq kor­pýsyndaǵy mádenı-semantıkalyq bel­gilenim: mańyzy men parametrleri» taqyrybynda baıandama jasady.

«Túrki halyqtarynyń ishinde Naý­ryz dástúrin eń jaqsy ustanǵan – qa­zaqtar. Qazaqtardyń Naýryz merekesin toılaýdyń ózindik dástúrleri bar. Bul dástúrlerdiń ishinde eń birinshi orynda naýryzkóje jasaý tur. Bir-birimen kórisip amandasý, uıqyashar, tyzetkizer sekildi ǵuryptardy erekshe ataǵan jón. Tarıhta Mysyrdan Taıaý Shyǵysqa, Túrki álemine jáne Úndistanǵa deıingi keń jaǵrafııada Naýryz toılandy. Bul merekelerdiń ıslamǵa deıin bolǵanyn Aýǵanstannyń Balh qalasynda Navhabar dep atalatyn monastyr men eski jerdiń bolǵanynan túsinýge bolady. Osy sebepti Naýryz belgili bir halyqtyń nemese aýmaqtyń merekesi emes. Máselen, Irandaǵy Sasanıdter dáýirinde patshalar Naýryz merekesine oraı úlken is-shara uıymdastyrǵan. Naýryz – jańa jyl nemese ómirdiń jańa kezeńi degendi bildiredi», deıdi túrik professory Abdýllah Gondýgdý.

Forým aıasynda «Tárbıe basy – talbesik» dep atalǵan etnografııalyq kórme kópshilik nazaryna usynyldy. Kórmege 11 besik jáne 70-ten astam qo­symsha eksponat qoıyldy. Olardyń qa­ta­rynda ejelgi Saraıshyq jáne Talǵar qalalaryna júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystary kezinde tabylǵan túbek, shúmekter de bar. Onyń ishindegi eń kónesi – quba taldan ıilip, shege qoldanbaı jasalǵan tal besik. Bul biregeı jádigerdi mýzeı qoryna saıahatshy, fotosýretshi Taımas Nurtaev tap­syrǵan. Sondaı-aq aǵashtan jasalyp, oımyshtaý tásili arqyly bezendirilgen kóne besik kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. Atalǵan buıym 1904 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Túlkibas aýdanyna qarasty Vannovka aýlyn­da ja­sal­ǵan. Bul besikti uly júzdiń judy­ryq rýynan taraıtyn Tilmembet Jolshybek 1904 jyly dúnıege kelgen tuńǵysh qyzy Ajarkúlge arnap jasatypty. Ajarkúlden keıin dúnıege kelgen siń­li­leri, keıinnen óz qyzy, nemereleri men shóbereleri osy besikte jatqan. Bir ǵasyr qoldanysta bolǵan bul besikke tórt urpaqtan 26 bala bólengen. Forým barysynda Alǵazy Ernat esimdi mýzeı janashyry 1957 jyly jasalǵan taǵy bir erekshe besikti mýzeı qoryna syıǵa tartty.

Mádenı qundylyqtardyń ishinde zergerlik buıymdar men kóneden bú­ginge jetken jádigerlerdiń mańyzy erek. Forým jumysy aıasynda temirden túıin túıgen tanymal sheberlerdiń de kórmesi ashyldy. Ǵylym qaı­rat­kerleri men má­denıet janashyrlary, tarıhshylar men ónertanýshylar qatysqan mazmundy is-shara mýzeı qyzmetkerleriniń respýb­lı­kalyq ke­ńesine ulasyp, halqy­myzdyń baı ta­rıhy saqtalǵan mýzeı qoryndaǵy qun­dy jádigerler kópshilik nazaryna usy­nyldy.

ALMATY