Elimizde Májilis depýtattarynyń kezekten tys saılaýy ótkenine keshe bir jyl boldy. Tómengi palata elimizdegi irgeli reformalardy zańnamalyq turǵyda qamtamasyz etý jóninde Memleket basshysy júktegen mindeti Májilis spıkeri Erlan Qoshanovtyń basshylyǵymen belsene atqaryp keledi. El basshysy bul jumysqa oń baǵa berip, qabyldanǵan zańdar halyqtyń turmys sapasyn arttyrýǵa tikeleı yqpal etetinin atap aıtqany belgili.
Májilistiń byltyr 12 sáýirde ótken jalpy otyrysynda depýtat Janarbek Áshimjan lýdomanııa taqyrybyn kóterdi. Onyń sózinshe, qumar oıyndardyń qoǵamǵa dendep enip ketkeni sonshalyq – árbir besinshi jas azamat kazıno oınaıdy ne býkmekerlerge aqsha tigedi. Iаǵnı jas býynnyń bir mıllıon ókili osyndaı qaýipti jolǵa túsken. Tipti 2022 jyly qumar oıyndardy uıymdastyrý jáne bás tigý boıynsha qyzmetter kólemi 553,6 mıllıard teńgege jetken. Sondyqtan J.Áshimjan: «Qazirgi tańda lýdomanııa narkomanııadan da qaýipti dertke aınalyp ketti. Tyǵyryqqa ábden tirelgen oıynqumar jastar kez kelgen qaýipti qylmysqa barady, tipti, sýısıd jasap jatqandary da kóp. Jýyrda Qyzylordada bank qyzmetkeri ózi jumys isteıtin bankten 6 mıllıon teńge urlap, býkmekerlik keńsege utylǵanyn estip jaǵa ustadyq. Onyń aldynda memlekettik jáne kvazımemlekettik qyzmettegi jas mamandardyń da osyndaı urlyq-qarlyqqa barǵanyn kóp oqyǵanbyz. Aqsha taba almaǵandary sýısıd jasap jatyr. Ajyrasý derekteri kóbeıip ketti. Bul rasymen de ulttyq problemaǵa aınaldy», dep dabyl qaqty.
Bıýdjet qarjysyn tıimdi jumsaý máselesi de halyq qalaýlylarynyń nazarynan tys qalǵan emes. Mysaly, Nartaı Sársenǵalıev byltyr 8 qarashada ótken jıynda sportqa qatysty másele qozǵap, Úkimet basshysyna saýal joldady. Onyń sózinshe, elimizde atalǵan salaǵa jylyna 775 mıllıon dollar bólinedi. Soǵan qaramastan, sportty qaryq qylyp jatqanymyz shamaly. Buǵan dálel retinde depýtat 2021 jyly Tokıo Olımpıadasynda nebári 8 qola medal alǵanymyzdy aıtty. Sondaı-aq ózge memleketter bul baǵytqa qansha qarajat bóletinin salystyryp: «Sonda álgi 775 mıllıon dollarǵa jetken jetistigimiz osy ma? Endi salystyryp aıtaıyn, sportqa 41 mıllıon dollar bólgen Nıderland Tokıodaǵy olımpıadada 10 altyn, 12 kúmis, 14 qola medal aldy. Al sportqa 46 mıllıon dollar bólgen Danııa Tokıoda 3 altyn, 4 kúmis, 4 qola medal aldy. Biz 775 mıllıon dollardy sportqa bólip, 8 qolamen keldik. Jýyrda Qytaıda ótken Azııa oıyndarynan 11-orynmen oralǵanymyzdy jáne qosyńyz buǵan», dep shamdandy.
N.Aralbaıulynyń málimdeýinshe, Qazaqstanda 180-nen astam sport túri resmı tirkelip, qazynadan qarjylandyrylady. Bir qyzyǵy, sonyń 50-ge jýyǵy ǵana jazǵy Olımpıada oıyndarynyń tizimine engen. Al penchak sılat, sporttyq balyq aýlaý, bıatl, trıatl, petank, tekbol, ýnıfaıt, cherlıdıng sekildi jurt buryn-sońdy ataýyn da estimegen 130 shaqty sport túrine qyrýar aqsha bólip otyrǵany úshin depýtat jaýapty mınıstrlikke narazylyq bildirdi.
El qazynasy ońdy-soldy ysyrap bolyp jatqanyn synǵa alǵan taǵy bir depýtat – Dáýlet Muqaev. Ol Májilistiń bıylǵy 17 qańtarynda ótken jalpy otyrysynda kıno túsirý salasyndaǵy olqylyqtardy jipke tizdi. D.Muqaevtyń dereginshe, 2019-2023 jyldar aralyǵynda otandyq 100 fılmge shamamen 23 mıllıard teńge bólingen. Alaıda bári derlik shyǵyndy aqtamaı, saldarynan memleket qarjysy qumǵa sińgen sýdaı rásýa bolǵan. Depýtat naqty faktiler keltirdi. Mysaly, «Atlas Entertainment» kompanııasy túsirgen otandyq «Vremıa patrıotov» fılmine 1 mıllıard teńge jumsalsa, onyń kassalyq jınaǵy nebári – 10 mıllıon teńge. Bul jumsalǵan somanyń 1% ǵana eken. Sondaı-aq «Satai film» túsirgen «Boksshy» fılmine 900 mıllıon teńge jumsalǵan, al kassalyq jınaq – 25 mıllıon teńge. Sonymen birge «Medet fılm» túsirgen «Leto 1941-go» otandyq kınosyna 700 mıllıon teńge bólinse, onyń 2 mıllıon teńgesi ǵana qaıtaryldy. Bul ketken shyǵynnan 350 ese az kórinedi. Osyndaı statıstıkalardy sanamalaı kele, D.Muqaev: «Táýelsizdik jyldarynda memleket qarjysyna 600-den asa fılm túsirilse, sonyń ishinde óz-ózin aqtap, paıdaǵa shyqqan fılm «Dos-Muqasan» týyndysy. Qazir álemdik tájirıbede kıno ındýstrııasy ekonomıkanyń qozǵaýshy draıverine aınalyp otyr. Sondyqtan memleket tarapynan qanshama qarajatqa túsirilip jatqan fılmderdiń qyzyǵyn halyq kórýi qajet. Memleketten qarjylyq qoldaý alýǵa úmitti jobalarymen kelgen kınogerlerdi qoldaýdyń jan-jaqty mehanızmin jetildirý qajet», dedi.
Keıingi jyldary balalar men jasóspirimder arasynda keń etek jaıǵan jaman ádetterdiń biri – elektrondy temeki shegý. Statıstıkaǵa júginsek, elimizde 11-15 jas aralyǵyndaǵy oqýshylardyń 10 paıyzy veıp shegedi. О́kinishke qaraı, jastar men eresekter arasynda da bul nárse keń taraǵan. Qarjy mınıstrliginiń dereginshe, 2020 jyldan beri veıp satylýy 300 ese ósken eken. Sondyqtan depýtat Dáýlet Turlyhanov Májilistiń bıylǵy 24 qańtardaǵy otyrysynda osy taqyrypty qaýzady. Onyń sózinshe, elektrondyq temekini astanalyq jáne almatylyq jastardyń 80 paıyzy satyp alatyn kórinedi. Al mamandar veıptegi nıkotın jas balanyń mıyna 8 sekýndta áser etip, onyń tamyryn taryltyp, júregine salmaq túsiretinin eskertip otyr. Sondyqtan arterııalyq qysymnyń artýy, mıokard pen ınsýlt qaýpi tónedi. D.Turlyhanov osyndaı derekter keltirýmen qatar, veıpti qoldanýǵa álemniń 35 elinde qatań tyıym salynǵanyn atap ótti. Sol sebepti, elektrondy temeki saýdasyna tosqaýyl qoıatyn zań jobasy Májiliste maquldanyp, Senatqa joldandy.
Halyq qalaýlysy veıpten bólek, sıntetıkalyq esirtki, bir ishseń, qaıta-qaıta ishe bergiń keletin energetıkalyq sýsyn sekildi zararly zattar kúnnen-kúnge kóbeıip bara jatqanyna ýaıymyn bildirdi. «Solardyń biri – qorqor tútini. Bul da jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı kóbeıip, óskeleń urpaqty azdyryp barady. Búginde arnaıy kóńil kóteretin, tamaqtanatyn oryndardy qoıyp, jastar kólikke salyp alyp, qorqorlatatyn jaǵdaıǵa jetti. Tipti jasóspirimderdiń ózi toptalyp kalıan shegip, aınalasyn kók tútinge kómýde. Al kalıannyń quramynda ne bar ekeni, ne qosyp jatqany belgisiz. Oǵan temekiden bólek túrli aromatızator, masaıtatyn zattar qosylatyny jasyryn emes. Oǵan gashısh te, araq ta, konıak ta qosýy ábden múmkin. Ony qadaǵalap jatqan bir jan joq! Bul – dabyl qaǵarlyq jaǵdaı», dedi D.Turlyhanov.
Kıberalaıaqtar keıingi birneshe jylda belsendi jumys istep, talaı otandasymyzdy san soqtyryp, mıllıondaǵan qarjysyn jymqyrǵany ras. «Finprom.kz» saıtynyń málimetinshe, 2022 jyly alaıaqtar 96 mıllıard teńgege jýyq zalal keltirgen. Mundaı qylmystardyń jartysy ınternet keńistiginde jasalǵan eken. О́kinishke qaraı, sonyń 2,5%-y ǵana ashylyp, jábirlenýshiler aqshasyn qaıtaryp alǵan. Quqyq qorǵaý organdaryna ınternet alaıaqtaryn quryqtaý qıynǵa soǵatyn sebebi – olardyń kóbi shetelderde otyryp jumys isteıtin uıymdasqan qylmystyq toptar. Májilistiń bıyl 14 aqpandaǵy basqosýynda depýtat Magerram Magerramov osy máseleni kóterip, baıandama jasady. Onyń sózinshe, azamattardyń jeke derekteri, uıaly telefony, bank esepshotynyń nómiri sekildi málimetterge qol jetkizgen alaıaqtar qońyraý shalyp, aldap-sýlap, jymysqy oıyn júzege asyrady. Tek 2023 jyldyń ózinde Qazaqstan turǵyndaryna jalǵan nómirlerden baılanysqa shyqqan 43 mıllıonnan astam qońyraýǵa tyıym salynǵan. Buqarany kıberalaıaqtardan qorǵaý úshin depýtat mynadaı usynys aıtty: «Ekinshi deńgeıli bankter men uıaly baılanys operatorlarynyń ınfraqurylymy kómegimen alaıaqtar áreketterin jasap jatady. Sondyqtan osy ınfraqurylym arqyly alaıaqtar áreketterin iske asyrsa, onda zardap shekkenderge keltirilgen shyǵynnyń ornyn atalǵan bankter men uıaly baılanys operatorlary toltyrýǵa tıis degen jaýapkershilikti júkteý usynyldy. Zań jobasyndaǵy mundaı jaýapkershilik kıberalaıaqtyqqa qarsy turý úshin qarjy jáne telekommýnıkasııalyq kompanııalardyń qýatty tehnologııalyq resýrstaryn iske qosýǵa múmkindik beredi».
Depýtattar Májiliste bulardan bólek talaı máseleni kóterip qana qoımaı, naqty sheshý joldaryn usynyp júr. Mysaly, jat dinı aǵymdardyń ıdeologııasyna tosqaýyl qoıý, turmystyq zorlyq-zombylyqty toqtatý, orman órtiniń aldyn alý, sý tasqyny qaýpi bar aımaqtardyń kartasyn ázirleý, jemqorlyq týraly derekterdi halyqqa ashyq jarııalaý, eldegi qymbatshylyqty joıý, taǵy basqalardy ataýǵa bolady. Endi mundaı málimdemeler sóz júzinde qalyp qoımaı, quzyrly organdar men jaýapty mınıstrlikter ózekti máselelerdi sheshýdi naqty qolǵa alǵany qajet.
Alpamys FAIZOLLA,
jýrnalıst