Elektrondy qundylyq

Handar sóılesin

«Bir halyq óziniń tarıhyn bilmese, bir el óziniń tarıhyn joǵaltsa, onyń ar­tynsha ózi de joǵalýǵa yńǵaıly bo­lyp turady», deıdi Mirjaqyp Dý­latuly. Al Qazaqstan-Brıtan teh­nıkalyq ýnıver­sıte­tiniń 2-kýrs stý­­den­ti Altynbek Jol­dybaı ár qa­zaq­tyń sana­synda tarıhty jańǵyrtý úshin erek­she veb-qosymsha oılap tapty.

TarihShy AI – jasandy ıntellekt negizinde jasalǵan Qazaqstan ta­­­rıhyn zerdeleıtin veb-qosymsha. Qol­danýshylar handar men bıler, Alash zııalylarymen, tarıhı tulǵalarmen tildesedi. Jaýapty aýdı­o, beınejazba nemese mátin túrinde alady. Tipti tarıhı tulǵalardan keńes suraýǵa da bolady. Olar ózderine berilgen ról men ómirbaıany arqyly aıtyp beredi. Jobanyń maqsaty – ótkenimizdi jańa ádistermen úırenýge múmkindik jasaý. Balalarǵa jastaıynan tarıhty tanytyp, oqýshylar men stýdentterge oqý úrdisin jeńildetý. Qazir veb-qo­symshany turaqty qoldanýshylar sany myńnan asty.

– Tarıhqa qatty qyzyǵatynmyn, tereń zertteıtinmin. Biraq basqa adam­dardan ondaı qyzyǵýshylyq baıqama­dym. Sodan ózgelerdi tarıhymyzǵa qyzyqtyrǵym keldi. Internetten iz­deýge, kitap aqtaryp otyrýǵa biraz ýa­qyt pen kúsh ketedi. Al TarihShy AI – naqty ári dáleldengen derekter jı­naq­­talǵan qolaıly qosymsha, – deıdi Altynbek Joldybaı.

Ol ótken jazda jasandy ıntellekt ónimderin ázirleý boıynsha elimizdiń IT-ınkýbatoryna qatysqan. Bul ónim – sol jobanyń jemisi. Jalpy, TarihShy AI tehnıkalyq jaǵynan kúrdeli. Derekter bazasy paleolıt zamanynan bastap qazir­ge deıingi aqparattardy qamtıdy. Aqparat vektorlyq derekter bazasyna jı­nalǵan. Sol arqyly jasandy ıntellekt sáıkestik izdeıdi. Aqparatty óńdeý úshin jáne jaýap qurý úshin gpt-3.5-turbo modelin qol­danǵan.

– Derekterdi túgeldeı ınternetten, kitaptan alyp, ony eńbektenip qol­men jınadym. Qazir TarihShy AI ózim qala­ǵandaı jumys istep tur. Tek server bóliginde aqaý­­lar bolyp turady, bir­aq ol sheshiletin má­sele. Jospar boıynsha TariShy AI tek veb-qosymsha retinde qalmaı, aýqymdy jobaǵa aınalady, – deıdi «Computer Sys­tems and Software» maman­dyǵynda bilim alyp jatqan Altynbek.

Elektrondy qazaq úı

Ǵalymbek Qyzyr­bek­uly osydan 10 jyl buryn «Elek­trondy qazaq úıin» iske qos­qan. «Elektrondy qazaq úı» – tildi damytyp, rýh­ty kó­teretin, ulttyq qun­dylyqty dárip­teıtin tárbıe quraly. Munda dástúrli án men kúı, ter­me, ańyz-ertegi, besik jyry, Abaıdyń qarasózi, bala­lar áni, jalpy kólemi 1200 aýdıo­materıal toptastyrylǵan. Naq­tylaı tússek, dombyramen oryndalǵan – 315, orkestrmen oryn­dalǵan 34 kúı bar. Sondaı-aq qo­byz, sybyzǵy, je­tigen, shańqobyz, adyr­na, sherter jáne sazsyrnaımen oryndalǵan shyǵarmalardy da tyń­daýǵa múmkindik bar. 114 halyq áni, halyq ánshi-kompozıtorlarynyń 202 áni, 63 terme-tolǵaý, ulttyq rýhtaǵy 26 án qosylǵan. 7 be­sik jyry men Abaıdyń qa­rasózderi kirgen. Qurylǵy balalar men eresekterge de yńǵaıly etip jasalǵan. Qoldanýshylar tıisti batyrmany basý ar­qyly mazmuny men janry ja­ǵynan ártúrli bólimdi aralap, qalaǵanyn tyńdaı alady. Joba tek elimizde ǵana emes, AQSh, Kanada, Fran­sııa, Japonııa, Uly­brıtanııa, Qy­taı, Moń­ǵolııa el­derine taraǵan.

– Bul joba – meniń tól balam. Bul – qazaqtyń balasy. О́nimniń ishindegi dúnıeler qandaı keremet bolsa, syrtqy sapasy da soǵan laıyq. Ba­lalyqtan da­nalyqqa deıingi qazaq aýyz áde­bıeti men shyǵarmalaryn nasıhattaıtyn zamanaýı quralymyz sapasyz bolyp jatsa, muny kim alady? Jobany iske asyrmas buryn sapasyna erekshe mán berdik. Qazir balalar oınaıtyn oıynshyqqa qarańyzshy, plastıktiń ısi shyǵyp turady. Bul bala túgili úlken adamǵa da zııan. Qazaq úıdiń syrty as ydystaryn shyǵaratyn ABS-plastıginiń birinshi sortynan ja­saldy. Qýaty 10 saǵatqa shydaıdy. Qýat alady. Fleshka salyp, kolonka retinde qoldanýǵa da, radıo tyńdaýǵa da bolady, – dedi joba avtory Ǵalymbek Qyzyrbekuly.

Smart besik

Serikbol Sháımardan ba­la­nyń daýsyna qaraı qozǵalyp, dene qyzýy men jaıa­lyq dymqyldyǵyn ól­sheıtin besik oılap tapqan. Smart besiktiń uzyndyǵy – 100, eni – 40, bıiktigi – 60 san­tımetr. Besikti avtomatty túrde de, pýltpen de basqarýǵa bolady. Elektrondy besiktiń ózdiginen terbelip, ózdiginen habar beretin birneshe qurylǵysy bar. Mysaly, «Balańyz to­ńyp qaldy», «Ba­lańyz aýyry­p qaldy» degen dybys­tar arqyly eskertý aıtady. Serikbol muny áýelde 10-synyp oqyp júrgeninde oılap tapqan.

– Sábıdiń shyryldaǵan daýsynyń jıiligi 380-415 gers aralyǵynda bo­lady. Elek­trondy besik 300-415 gers ara­­lyǵyndaǵy dybys­ty ǵana qa­byldaıdy. О́ıt­keni besikke qurylysta qol­danylyp júr­gen dybys­tyq aıyryp-qosqysh orna­lastyrylǵan. Sol arqyly bala jylasa, besik terbele bastaıdy, – dedi Serikbol.

Bir qyzyǵy, munda sút jy­lyta­tyn qurylǵy, balanyń dáret syn­dyr­ǵanynan belgi beretin qońyraý, ana áldıin esine saqtap, sábıge aıtyp beretin qon­dyrǵy bar.

– Besikti ońdy-soldy úlken jyldam­dyqpen terbete berýge bolmaıtynyn tú­singen soń, tıisti zańdylyqtardy saqtaý úshin kóp izdendim. Sóıtip júrgende, japonnyń áıgili medısına ǵalymy Gaý Shııaý Iýe Ilańnyń zertteýlerin taptym. О́z eńbeginde ǵalym: «Ana qur­saǵynda bala terbelip jatady. Ol balanyń mıyna oń áser etedi. Balanyń densaýlyǵy qalypty bolý úshin bir ter­belistiń jıiligi 1,8 sekýnd bolýy qajet», dep jazypty. Osy derekti qa­zaq áıelderiniń besik ter­betýimen salystyryp, besikke tórt dóńgelek qostym. Ol bala aǵza­syna qaýip tóndirmeıtin, kerneýi 36 volt qana bolatyn toqqa táýeldi. Al terbelis jıiligi 1,8 sekýndqa shaq­talǵan. Nátıjesinde, bala jylasa, besik terbeledi. Al be­siktegi sút jylytqysh qondyrǵyny oılap tabý ońaıǵa soqpady. Ǵalym­dardyń zertteýlerin taǵy da aq­­tara júrip, ana sútiniń jy­lylyǵy adamnyń qalypty temperatýrasynan 1-2 gra­dýsqa ǵana tómen bolatynyn bildim. Aqyr aıaǵynda osy tem­peratýrany bir qalypta us­tap turatyn sút jylytqysh qon­dyrǵysy oıyma keldi, – dep aqtaryldy ol.

Aqyldy qoıan

Sıfrlyq teh­no­logııanyń damýy jaq­sy-aq. Biraq bal­dyr­ǵandardyń smart­fon jastanyp jatatynyn kór­gende, kúrsinip qalasyń. Bul máselege «Aqyl­dy qoıan» elektrondy oqý quraly tamasha sheshim bola alady. Intellektýaldyq oıynshyq 3-12 jas ara­lyǵyndaǵy balalar men jasóspirimderge arnalǵan. Onyń ishinde kólemi 800 shýmaqtan turatyn 88 túrli taqpaq, qazaq halyq ertegileri men shetel ha­lyq­­tary­nyń er­tegilerin qam­tyǵan 130 ertegi, qazaq hal­qy­nyń ádet-ǵuryp, ulttyq dú­nıe­tanymyna qa­tysty 1500-ge jý­yq ataýǵa túsinik bar. Tipti ma­­qal-mátel, ja­ńyltpash, yrymdar men tyıym­dar, Abaı óleńderin qamtyǵan 500-ge jýyq mátin men 200-den astam ánder de saırap tur.

– Buǵan deıin «Dana» qalamy arqy­ly oqy­ty­latyn «Dybysty álip­­pe», «Aǵylshyn tili negiz­deri», «Bas­taýysh mektep oqýlyqtaryn oqytý qu­raly» syndy ónimder shyǵarǵan bolatynbyz. «Aqyldy qoıan» – osy materıaldardy balalarǵa oqyp beretin elektrondy qurylǵynyń aty. Qurylǵy túrli tústi jaryq shyǵara ala­tyn, qulaqtary búkteýge yńǵaı­las­tyrylǵan qoıan tú­rinde jasal­ǵandyqtan «Aqyldy qoıan» atalyp otyr. Bul oqý qura­lynyń sapasy joǵary, balalarǵa zalal­syz, baǵasy qoljetimdi, – deı­di Qanatqan Ábil­ǵalıuly.

Erekshe dombyra

Osydan birneshe jyl buryn sha­naǵynyń eki beti bar dombyra kópke aıan bolyp, bir shýlatyp edi. Eki betti, eki tıekti, tórt ishekti, tórt qulaqty erekshe dombyranyń avtory – Qytaıda turatyn Ersin Batyrhanuly. Ol alǵash ret 1997 jyly elektrondy dombyra jasaýdan patent aldy. Solaı ózi jasaǵan elektrondy dombyrany elge ákelip, tanymal kúıshi, ónerpazdarǵa kórsetti.

– Meniń bul eki betti dom­by­ram­nyń ádettegi dombyralardan kóp ar­tyqshylyǵy bar. Ol zaman su­ranysyna oraı jasalǵan. Dybys kú­sheıtkishiniń sapasy jaqsy bolsa, teńshegish aspaptarmen dombyranyń qo­ńyr dybysyn da, ashy dybysyn da shyǵarýǵa bolady. Atap aıtar bolsaq, dombyra, gıta­ra, qobyzdyń jáne taǵy da basqa dybystardy shyǵara berýge bo­­lady, – dedi Ersin Batyrhanuly.

AQSh-taǵy «Apple» kompanııasyna dombyraǵa qatysty ba­ǵdarlamasyn usynyp, avtorlyq quqyq ıesi atanǵan Nurlan Qambardy aıtpaı ketsek, bolmas. Onyń ushqyrlyǵynyń arqasynda dombyrany uıaly telefonnan da tartyp, án shyrqaýǵa bolady. Úırený úshin tegin baǵdarlamany júkteseńiz, boldy. Bul ıdeıa oǵan EKSPO kórmesi kezinde kelipti.

– Qazirgi tańda qazaq jastary jańa­shyldyqqa umtylyp, jańa tehnologııalardy ıgerýge kúsh salyp jatyr. Men de óz baǵymdy synap kórýdi jón sanap, alǵashqy eńbegimdi júzege asyrýǵa tyrys­tym. Bul baǵdarlamanyń bir ereksheligi – dombyra úırenýge ári dombyra joq jerde uıaly telefonnan kúı tartyp, án shyrqaýǵa múmkindik beredi, – dedi ónertapqysh.

О́zi pisetin kúbi

Mal sharýashylyǵymen aınalysatyn aýyl halqyna kúbi «delıkates» sekildi. Qymyzdyń babyna kelip ashýy da, aǵarǵannan sarymaıdy tez aıyryp alý da – kúbiniń eńbegi. Baı­qasaq, keıingi jyldary elimizde ulttyq qymyz, shubatqa degen suranys erekshe. Bul úrdis naǵyz sheberdiń qolynan shyqqan kúbini izdeıtinderdi kóbeıtken. Eskereıik, jaı kúbi emes – elektrondy kúbi.

Dáýlet Qadirbekulynyń úıiniń aýla­syndaǵy shaǵyn sheberhanasy bar. Ol onda 10 lıtrlik kúbiden 150 lıtrlik kúbige deıin jasaıdy. Shaǵyn bir kúbini daıyndaýǵa 10-12 kún, úlken kúbilerdi jasaýǵa 15-20 kún ketedi.

– Kúbi jasaýdy 2013 jyly bastadym. Alǵashqy kúbini ákem ekeýmiz daıyndadyq. Batasyn berip, atakásipti ári qaraı órkendetýdi tapsyrǵany áli esimde. Kúbini qaıyń, balqaraǵaı, emen aǵash­tarynan jasaımyz. Emen, bal­qaraǵaı aǵashtary shaıyry kóp bolǵandyqtan tabıǵı tyǵyz, óte qatty, tózimdi bolyp keledi. Qazir úıir-úıir jylqy, kele-kele túıe, tabyn-tabyn sıyr, otar-otar qoı baǵatyn sharýa qo­jalyqtary kóbeıdi. Ondaǵy mal sú­tinen óndi­retin ónim mól­sheri de aýqym­dy. Sondyqtan da pisý úderisin avtomattandyrý mańyzdy. Sol sebepti elektr qýatymen jumys jasaıtyn arnaıy qurylǵy oılap taptym, – deıdi sheber.

Onyń elektrondy kúbisi bir ýaqytta 50 lıtr­lik úsh kúbini pisýge qaý­qarly. Tıimdiliginen habardar bolǵan jurt arnaıy izdep kelip, tapsyrys beredi. Buǵan qosa Dáýlet kúbi ystaıtyn temir pesh te jasaǵan. Kúbi alýshylar kereginshe pisýge arnalǵan elektr qurylǵysyn, ystaıtyn peshti de satyp alady.