Quran aıatyna súıensek, bul dúnıede barlyǵy ólsheýli. Al ǵylymnyń maqsat-muraty – osy ólsheýli dúnıeniń qısap-qısynyn tabý. Abaısha aıtsaq, ólsheýin bilmek – bir úlken kerek is. Ǵalym Aqjan Mashanıdiń «Kóp zamandar qyzdyrmanyń qyzyl tiline qalyptasyp qalǵan biraz adam ol esepterge úrke qaraıtyn da bolar. Biraq «jalǵandyqqa ermeı, týra jolǵa shyǵam» degen janǵa sol esepter zor taıanysh bolar» degen sózi oıymyzdy qýattap, sanamyzǵa sáýle túsirip tur. Osy qaǵıdamen biz de Naýryz merekesiniń matematıkalyq hám astronomııalyq dálel-deregin ǵalymdar Ǵuzyhan Aqpanbet pen Myńbaı Ysqaqovtyń eńbekteri boıynsha zerdelep kórdik.
«О́zińdi tanysań, álemdi de tanısyń» degen ilki tujyrym boıynsha, on segiz myń ǵalamnyń barlyq qupııasy óz ishimizde. Tereńine úńile berseń, aqıqat syıy alaqanyńda turady. Iá, alaqannyń ózi biraz syrdy jasyryp tur. Al bes saýsaǵyńyz álem qurylymynyń beınesi ekendigi erteden belgili. El aýzyndaǵy aıqyndyqty, málimdikti aıtqanda, «bes saýsaqtaı bilý», «alaqandaǵydaı», «alaqanǵa salǵandaı» deýi de ejelgi túsinikten shyqsa kerek. Abaıdyń «bes nárseden qashyq bol, bes nársege asyq bol» dep bes asyl isti daralap kórsetýi de sol bolsa kerek.
Kezindegi «Kókiltash» sekildi irgeli oqý-oryndarynda oqytylǵan on eki pánniń eń kúrdelisi – ábjad ilimin zerttegen Ǵuzyhan Aqpanbet osy bes saýsaq arqyly aı men kúnniń esebin júrgizýge bolatynyn dáleldeıdi. «Barmaqtaǵy eki býyndy qosa eseptesek, saýsaǵymyz oısha on tórt bolady. Bul aı esebin júrgizýge qolaıly. Aıdyń kóriný merzimi – 28 kún. 28 sany – kıeli sandardyń biri. Apta kúnderi ár 28 jyl saıyn aıdyń dál sol kúnine qaıtalanyp kelip otyrady. Endi aıdyń tolýy, solýy dep bólsek, árqaısysy 14 kúnnen bolyp shyǵady» deıdi ǵalym. Endi osy ábjad esebiniń negizinde Ǵ.Aqpanbet kún men túnniń naýryzdyń 22-si teńelmeıtinin aıtady. «Úlken kisiler buryn aımen esep júrgizgen. Al qazirgi biz qoldanyp júrgen Grıgorıan kúntizbesinde bir aıda 30, 31 kún aýysa beredi. Qazaq esebinde ondaı aýysý joq. Bir aıda turaqty túrde 28 kún bolady. 13-14 kúnder – aı týady. Naýryzdy osy kúnnen bastap toılaǵan durys», deıdi ol.
Al naýryz ataýynyń etımologııalyq tamyry men qoldanylý tarıhy jóninde juldyzshy matematık Myńbaı Ysqaqov tarqatyp aıtady. Aıtýynsha, naýryz ataýy qazaq tiline Soǵdy men Horezm arqyly ejelgi parsy tilinen kelgen. Bul aıdy soǵdylyqtar «naýsaryz», horezmdikter «naýsardjı» degen. Ekinshiden, bul pikirdi «naý» sózi de sypattaıdy. Ártúrli ózgeristerge ushyraı otyryp, ol birtalaı tilde saqtalǵan: oryssha – nov(yı), nemisshe – noıe, latynsha – neo. Sonda naýryz – jekelegen halyqtardyń merekesi ǵana emes, tutas tabıǵattyń jańaratyn mezgili dep eseptesek, «naýryz» sóziniń ózegi de biraz halyqtyń tilinde ortaq saqtalýy zańdy dersiz.
«Parsy sózi bolǵanymen, «naýryz» ataýy óte erte zamanda kirigip, qazaq turmysyna sińip ketken sóz. Erteden kele jatqan dastandardyń biri «Qobylandy batyr» jyrynda:
«Qaz jaılaýyn saz deımin,
Naýryzdan soń jaz deımin.
...Kólden ushqan qazdaımyn,
Naýryzdan sońǵy jazdaımyn» –
degen joldar bar.
Bul kúni jurt aýyl aralap, birin-biri jańa jylmen quttyqtaıtyn, qarttarǵa ógizdiń shekesi tartylatyn, jastar naýryzkóje ishetin, án shyrqap, kúı terbep, kókpar tartyp, oıyn-saýyqpen ótkizetin. Orta Azııanyń ákimderi keıbir zyndanǵa salynǵan tutqyndarǵa keshirim beretin, sondyqtan qarapaıym halyqtyń «Naýryzda Samarqannyń kók tasy da jibıdi» deıtini sondyqtan», deıdi ǵalym.
Iá, Ulystyń uly kúniniń tańǵajaıyp syrlary óte kóp. Endigi jerde ony ǵylymnyń tujyrymymen zerdelep, halyqqa tanyta tússek meıramnyń máni tereńdep, mazmuny keńeıe túseri daýsyz.