Meniń zamandastarym Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi qıyn kezeńde oqyp, mektep bitirdi. Sol kezde qazaǵy 90 paıyzdan asa Qyzylorda qalasynda qazaq tilinde bilim beretin eki ǵana orta mektep bar edi. Biri – 1 maı atyndaǵy, ekinshisi – №6 qyzdar mektebi. Al bes orta mektep orys tilinde jumys istedi.
Mańaıǵa kóz salsaq, sol 1956 jyly 1 maı mektebin (qazirgi Q.Muhamedjanov atyndaǵy) bitirgen 105 ul-qyzdan qazir biren-saran ǵana qalyppyz. Solardyń biri – KSRO jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi, Qyzylorda oblysynyń qurmetti azamaty, Syr boıynyń densaýlyq salasynda alpys jyl, onyń elýden astamyn basshylyq qyzmette kele jatqan Turǵanbaı Mahanov.
Turǵanbaı 10-synypty bitirgen soń, Aqtóbe memlekettik medısınalyq ınstıtýtynyń emdeý fakýltetine oqýǵa tústi. Instıtýtty támamdaǵannan keıin Jalaǵash aýdandyq aýrýhanasynda dáriger-hırýrg mamandyǵy boıynsha eńbek jolyn bastady. Mamandyǵyna degen erekshe yqylasy onyń ómirlik serigi, óser óresi boldy. Osy yqylasy oblystyq densaýlyq saqtaý bólimi meńgerýshisiniń orynbasary qyzmetinde júrgende Densaýlyq saqtaý mınıstrligine, naýqastyń aldyn alý, emdeý basqarmasy basshysynyń orynbasarlyǵyna, osy bólimniń basshylyǵyna qyzmetke shaqyrǵanda sol kezdegi mınıstr Tóregeldi Sharmanovqa alǵys aıtýmen shekteldi. Sebebi bul laýazymǵa qosymsha onyń óz mamandyǵyn jalǵastyrýyna múmkindik bolmady.
1965 jyly oblystaǵy jas mamandardy jiti qadaǵalap otyratyn oblystyq densaýlyq saqtaý bóliminiń basshysy Sofııa Maqasheva maman jáne bilikti azamat retinde qalyptasa bastaǵan Turǵanbaı Mahanovty orynbasarlyq qyzmetke shaqyrdy. Onyń mamandyǵyna baılanysty ótinishine basshy túsinistikpen qarap, orynbasarlyq laýazymyna qosa oblystyq aýrýhananyń travmatologııa bólimshesiniń travmatologi qyzmetti tapsyrdy.
Turǵanbaı Mahanov orynbasarlyqpen qosa oblystyq aýrýhanadaǵy qosymsha qyzmeti kezinde ujym jumysymen etene tanysty, jaqsy tájirıbe jınaqtady, óz mamandyǵyn jetildire túsýdiń ǵylymı jolyn da barlady. «Qoldyń zaqymdanýy kezinde bastapqy jáne keshiktirilgen teri transplantasııasy» degen taqyrypta 1973 jyly Máskeý qalasyndaǵy Ortalyq dárigerler mamandyǵyn jetildirý ınstıtýtynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Keıin onyń saýsaqtarǵa jasalynǵan operasııa tásili TMD elderiniń hırýrgteri men travmatologteri óz tájirıbelerine engizip, Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Perm qalalarynyń medısınalyq baspalarynda jarııalandy.
Oblystyq aýrýhananyń bas dárigeri qyzmetine aýysqan 1976 jyldan bastalyp, jıyrma eki jylǵa jalǵasqan kezeńdi Turǵanbaı Mahanov jańa izdenis pen joǵary jaýapkershilikti serik etti. О́zinen buryn osy qyzmette 19 jyl bolǵan medısına ǵylymdarynyń doktory Shádibaı Abdýllaev sııaqty tájirıbesi mol, alǵyr uıymdastyrýshy, jigerli basshy, adamgershiligi mol azamattan keıin osy deńgeıde jumys isteý jańa basshyǵa ońaı bolmady. Burynǵy basshy bastaǵan oblystyq aýrýhanaǵa tıesili 1 000 oryndyq naýqastar tamaqtanatyn ashana qurylysyn aıaqtaý, oblystyq aýrýhananyń kúnshyǵys japsarynan, birinshi qabatynda naýqastardyń janashyrlarymen kezdesetin zal, ekinshi qabatynda 350 oryndyqqa arnalǵan konferens-zaly bar eki qabatty ǵımarat salý buryn-sondy qurylyspen aınalyspaǵan jańa basshyny qosymsha túsinikterge ıe etti. Ol keıin qajetine jarady, aldynan shyqty. 1999 jyldyń qańtarynda oblystyq aýrýhana oblystyq medısına ortalyǵy bolyp qaıta qurylǵanda, qyzmetin dırektor laýazymynda jalǵastyrǵan Turǵanbaı Mahanov jańalyqqa jany qumarlyq basshy retinde qaramaǵyndaǵy ártúrli deńgeıdegi mamandarmen til tabysa bilý sııaqty qasıet basshyny órge súıredi, bıikke kóterdi. О́z mamandyǵyńnyń ǵylymı bıik ıesi jáne uıymdastyrýshylyq qabileti joǵary basshy túrli deńgeıdegi konferensııa, forýmdarǵa qatysyp, sóz sóılep, baıandamalar jasap, halyq densaýlyǵyn saqtaýdyń mańyzdy máselelerin, ásirese, keıingi kezdegi Syr boıynda qalyptasqan ekologııalyq jaǵdaıdyń áleýmettik zardaptaryn jerine jetkize turaqty kóterip otyrdy. Ol 1994 jyly Sofııa qalasynda ótkizilgen Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý ujymynyń májilisinde (Batys Eýropa jáne Azııa aımaqtary úshin) Qazaqstan atynan qazaq jeriniń hal-ahýalymen birge aıryqsha Aral aımaǵy ekologııasynyń medısınalyq qyrlary týraly sóz sóıledi. 30-dan asa ǵylymı eńbektiń, 1 monografııanyń avtory Turekeńniń basshylyǵymen oblys jáne Qazaqstan dárigerleriniń 5 ǵylymı jınaǵy jaryq kórdi. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi ǵylymı medısınalyq keńesi medısına jetistikterin densaýlyq salasyna engizgeni úshin «Ál-Farabı» syılyǵymen, «Gıppokrat ordeni», «Ulttyq medısınalyq assosıasııasy» qoǵamdyq birlestiginiń eń joǵary nagradasy «ave vitae» ordenimen marapattaldy.
Turǵanbaı Mahanovtyń ómirinde asa bir eleýli kezeń onyń KSRO halyq depýtaty bolyp saılanýy edi. Ras, ol kezde oblystardan depýtat bolyp mindetti túrde jumysshy ókili saılanatyn. Al Qyzylordadan negizinen kúrishshi usynylatyn. О́ıtkeni ol kezde «Syr kúrishi – el yrysy» degen mátel qalyptasqan-dy. Oblys Qazaqstan kúrishiniń 75, Odaqtyń 25 paıyzyn beretin.
Keshegi keńestik júıedegi qaıta qurý birsypyra ózgeshe oılarǵa jetelegeni ras. Sondaı tirliktiń biri oblystyq ardagerler keńesi el ishinde keńinen tanymal bolǵan Turǵanbaı Mahanovtyń kandıdatýrasyn 1989 jylǵy KSRO Joǵarǵy keńesiniń saılaýyna depýtattyqqa kandıdat etip usyndy. Muny oblystyq aýrýhana ujymy qoldaı ketti. Alaıda bul usynysty oblys basshylary quptaǵan joq. Oblystyq irikteý komıssııasynda daýysqa túsken 13 úmitkerden kúrishshi Aınash Balǵabaeva – 48, Mahanov 52 paıyz daýys aldy. Bul jaǵdaı joǵary bılik basyndaǵylardy qatty oılandyrdy. Sodan kún tártibine saılaý ótkizý máselesi qoıylyp, úshinshi kandıdat Baıqońyr áskerı qurylys basqarmasynyń basshysy polkovnık S.K.Greskeevıch boldy. Lenınsk qalasynda ótken bul saılaý qorytyndysynda Mahanov 52 paıyz daýysqa ıe bolyp, №631 terrıtorııalyq saılaý okrýgi boıynsha KSRO-nyń halyq depýtaty bolyp saılandy.
Odaqtyq deńgeıdegi depýtattyq mandat kópten oıda júrgen máseleni oıatty. Oǵan negiz bar edi. О́ńirdegi ekologııalyq jaǵdaıdan týyndaǵan juqpaly indetter men tabıǵı kózi bar keselderdiń órshýi, ınfeksııalyq aýrýlar kórsetkishiniń respýblıkadaǵydan joǵary bolýy, ókpe, ishki bezder, onkologııalyq jáne júıke aýrýlaryna shaldyqqandardyń jıileýi, ana men balanyń shetineýi tym joǵary deńgeıde boldy. Eldiń sanıtarlyq saýattylyǵy, adamdardyń ózine jáne aınalasyndaǵylardyń densaýlyǵyna degen kózqarasy ýaqyt talabymen úılespedi. Munyń barlyǵy qalyptasqan jaǵdaıdy tereń túsingen, jıyrma jyldan asa oblys densaýlyǵy salasynda basshy qyzmette bolǵan, endi odaqtyq dárejedegi depýtat Turǵanbaı Mahanov qyzmetiniń kún tártibine Qyzylorda qalasynda dıagnostıkalyq ortalyq ashý máselesin qoıdy. Syr óńirindegi bul problemalardyń Odaq boıynsha aýyzǵa alynýyna ózindik úles qosty. Bul Joǵarǵy keńestiń V sessııasynda arnaıy aıtyldy da. Odaq depýtattarynyń alǵashqy sezinde respýblıka basshysyna jolyǵyp, óz oıymen bólisti. Osydan bastalǵan jumys talaı esikti qaqtyrdy, talaı respýblıka, odaq deńgeıindegi basshylarǵa jolyqtyrdy. Ne kerek, depýtattyq paryzyna baılanysty respýblıkada alǵashqy bolyp oblystyq keńes berý-dıagnostıkalyq ortalyq 1992 jylǵy 4 jeltoqsanda ashyldy. Sonymen qatar kópsalaly aýrýhana kesheniniń qurylysy da aıaqtalyp, ol da jumysyn bastady. Bul qurylystarǵa sol kezde oblys basshylary bolǵan Erkin Áýelbekov pen Seıilbek Shaýhamanovtyń qosqan úlesi az bolǵan joq.
Dana halqym «Kóre-kóre kósem, sóıleı-sóıleı sheshen bolasyń» dep tegin aıtpaǵan. Sonaý 1965 jyly oblystyq densaýlyq saqtaý mekemesine kelgende esep jazýǵa qınalǵan, kúndelikti túrli taǵdyrly naýqastarǵa jolyǵý, túrli deńgeıdegi basshy, mamandarmen qyzmettes bolý boıyndaǵy bar múmkindikti, alǵan bilimin, kúndelikti ómir sabaǵyn molaıta túsken, adam degen allanyń pendesiniń syryn keńirek baıqatqan ómir mektebi Turekeńdi maıtalman maman, qaıratker etip qana qalyptastyrǵan joq, qalamger de etti. Ol – «Áıel baqyty», «Densaýlyqtyń aq ordasy», «О́tken kúnde belgi kóp», «Sádir saraıy», «Asyl aǵa», «Dáriger paryzy», «Jetpis jastan keıin», «Oblystyq medısına ortalyǵynyń damý tarıhy», qazaq jáne orys tilderinde jaryq kórgen «О́mir órnegi» atty kitaptardyń avtory. Sondaı-aq aldyńǵy tolqyn aǵalary men zamandas, qyzmettes bolǵandarǵa qaryz bolyp qalǵan joq. Olar týraly da qalam tartty. Biz «О́mir órnegi» atty kitapty oqı otyryp, dárigerlik ómirdiń adam qarym-qatynasyndaǵy erekshe alańy ekeni jónindegi túsinigimizdi tereńdete tústik.
Qazirgi tańda Turǵanbaı Mahanov zeınet demalysynda. Zeınetke shyqsa da, jumyssyz emes, kópbeıindi oblystyq aýrýhanasynyń qurmetti keńesshi dırektory. Aıtary jetkilikti, kórgeni kóp jannyń aqyl-keńesin tyńdar úlken ujym bar, jastar bar, tyńdar qulaq, kórgisi keletin kózder de az emes.
Turǵanbaı Mahanovtyń Syr boıy halqynyń densaýlyq salasyndaǵy kópjyldyq qyzmeti laıyqty baǵalandy da. Solardyń ishinde «Búkilodaqtyq densaýlyq saqtaý salasynyń úzdigi» belgisimen, «Qazaq KSR-niń eńbegi sińgen dárigeri» qurmetti ataǵyna ıe bolyp, «Qurmet belgisi», «Halyqtar dostyǵy», «Qurmet» ordenderimen marapattaldy.
Kez kelgen azamattyń abyroıyn adal jary men otbasy kóteretini anyq. Turǵanbaı Mahanov sonaý Aqtóbe medısınalyq ınstıtýtynyń 5-kýrsynda oqyp júrgende pavlodarlyq Sárýar Ádilqyzy ekeýi shańyraq kóterdi. Bir-birine súıenish, biriniń baǵyn biri bıiktete túsip, urpaǵynyń qyzyǵyn kórip, 60 jyldan asa birge ómir súrip keledi. Ásili, qatar ómir súrý jarasymdylyq qana emes, myna pánı dúnıeniń aıryqsha máni ekeni túsinikti.
Ábdijálel Bákir,
Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń professory, saıası ǵylymdar doktory