Elimizde áleýmettik-kásipkerlik korporasııalardyń jumys bastaǵanyna 18 jyl boldy. Basynda halyq áleýetin arttyryp, áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda ár óńir ereksheligin eskere otyryp qurylǵan bul mekemelerdi búginde ortalyq atqarýshy organdar men ákimdikter bıýdjet qarajatyn tespeı soryp, olardy qaryzǵa belshesinen batyratyn «qaltaǵa» aınaldyrǵan.
2016 jyly ÁKK-nyń jalpy shyǵyn kólemi 4,2 mlrd teńge bolsa, 2020 jyly bul kórsetkish 14,7 mlrd teńgege jetken. Qazir bul mekemelerde aıryqsha fýnksııa joq. О́zderine tán fýnksııalaryn aıqyndaıtyn zań da joq. Tek jarǵy negizinde jumys isteıdi, respýblıkalyq deńgeıdegi basqa damý ınstıtýttarynyń fýnksııalaryn qaıtalaıdy. Korporasııalar 2006 jáne 2012 jyldary Úkimet bekitip bergen keshendi josparlarda qoıylǵan maqsattardy oryndaǵan joq. Onyń biri aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn klasterlik júıe qurý arqyly jınaqtap tereń óńdeýdi uıymdastyrý bolatyn. Aıtyldy – umytyldy. Bul túgili Prezıdentimizdiń 2021 jyly transformasııa boıynsha bergen tapsyrmasy da nazardan tys qalǵan.
Korporasııalar áleýmettik mańyzy bar taýarlardy qamtamasyz etý boıynsha tipti tıimsiz jumys isteıdi. Oǵan Ulttyq ekonomıka mınıstrligine qarasty Ekonomıkalyq zertteý ınstıtýtynyń qorytyndysy dálel. «Almaty» ÁKK bıýdjet qarajatyn 0,01 paıyzben saýda ortalyqtaryna taratyp, olar óz kezeginde ózderiniń kúndelikti satylymdaǵy ónimin arzandatylǵan baǵamen qoıyp, alǵan aqshany aınalym kapıtaly retinde qoldanǵan. Fermerler óndiriske qajet arzan nesıe taba almaı sabylyp júrgen shaqta ony alypsatarlarǵa taratý agrosalaǵa jasalǵan qııanat emes pe? Bul – bir ǵana mysal. Al ondaılar jetip, artylady. Sondaı-aq ÁÁK-ler óz aktıvindegi múlikti ákimdikter balansyna qaıtarý ornyna «áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik satamyz» dep, olardy jeke kásipkerlerge jalǵa berip júr. Biraq ondaǵy taýardyń sapasyna, ony kimniń satyp jatqanyna, kimge satyp jatqanyna eshkim bas aýyrtpaıdy.
Joǵaryda aıtylǵan keleńsizdikterdi joıý úshin ÁKK-ler qazirgi fýnksııalaryn tolyǵymen toqtatyp, bir ǵana baǵytty – tyń jáne básekelestik qaǵıdatyna negizdelgen shıkizat bazasyn qurý arqyly qaıta óńdeýdi damytý baǵytyn ustanýy, óńir ereksheligin eskere otyryp, ekonomıkanyń birinshi men ekinshi sektoryn bir-birimen baılanystyryp, qosymsha quny bar taýarlar óndirisin arttyrýy kerek. Baǵyttyń negizgi quraly retinde kooperasııanyń da, klasterlerdiń de jyldar boıy sheshilmeı kele jatqan tetikteri paıdalanylýy qajet. Korporasııalardyń mártebesi men ózine ǵana tán baǵytyn aıqyndaý maqsatynda arnaıy zań qabyldaý mańyzdy. Bul korporasııalardyń aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterin ashýǵa aýadaı qajet alǵashqy kapıtalyn qalyptastyrýyna zańdy múmkindik berýge tıis. ÁKK bergen alǵashqy kapıtal arqyly keıin tutynýshy qoǵamdardyń qalyptasýyna muryndyq bolyp, damyǵan elderdegi modelge sáıkes qarajatty qaıtarý arqyly solardyń menshigine ótetin azyq-túlik satatyn kooperatıvtik dúkender ashý kerek. Kommersııalyq maqsat dúkender bir qojaıynnyń emes, myńdaǵan adam múshe tutynýshy qoǵam menshiginde bolsa ǵana joıylyp, baǵa arzandaıdy ári turaqtanady. Kooperatıvtik dúkenderdiń áleýmettik osal toptarǵa arnalǵan azyq-túliktik kartalar shyǵaryp, arzan taýarlarǵa jol ashatyny sózsiz. Bul boıynsha usynystarymyz Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligine berilip, aldyn ala qoldaý tapqan edi. Nesıe seriktestikteri óz jumysyn kezinde dál osy qaǵıdatpen bastaǵan.
Joba qanatqaqty rejimde iske asyrylyp, bul oń nátıjesin berse, arnaıy paılyq ınvestısııalyq qor qurý qajet. Shyǵyndy únemdeý de paıdanyń bir túri ekenin umytpaǵanymyz jón. Bul mehanızm negizinde halyq qolyndaǵy aqshasyn bankterdegi 10-12%-dyq depozıtterge emes, kooperatıvtik dúkenderdiń ashylýyna buryp, sol arqyly azyq-túlik satyp alýda qarajatynyń 25-30%-yn únemdeýge jol ashýǵa bolady. Paılyq ınvestısııalyq qordaǵy salymdar kooperatıvtik dúkenderdi ashyp, onyń tutynýshysy bolýǵa ǵana emes, adam paıdalanatyn barlyq taýar men shashtaraz, fıtnes jáne t.b qyzmet kórsetý oryndarynyń dál osy kooperatıvtik qaǵıdatpen qurylýyna baǵyttalsa, tipti nur ústine nur bolar edi. Únemdeý kólemi eselep artar edi.
Halyq óz qarajatyn senip tapsyrýy úshin Paılyq ınvestısııalyq qor salymdary bankterdegi depozıtter ispettes memleket tarapynan kepildendirilýi kerek. Al ondaǵy artyq qarajat kooperatıvtik dúkender arqyly satylatyn azyq-túlik óndirisi men tereń óńdeýine baǵyttalsa, agrobıznestiń ınvestısııalyq qajettiligi óteledi. Mundaı obektilerdiń ónimderi kooperatıvtik jeli arqyly satylsa, olar alańsyz jumys istep, quıylǵan ınvestısııa óz salymshylaryna turaqty dıvıdend ákeleri sózsiz.
Baǵa naryǵyna osyndaı sharalar ǵana naryq qaǵıdattaryn buzbastan, tikeleı áser ete alady. Al ÁKK-ler osy baǵytta jumys isteýge tıis.
Anas BAQQOJAEV,
Parlament Májilisiniń depýtaty, «Aýyl» fraksııasynyń múshesi