Qandastardy qýantatyn qujat

Sol kezde qandastarǵa qazir­gideı respýblıkalyq bıýdjet­ten qarjylandyrylatyn qy­rýar kvota bólinip, qarjylaı qol­daý kórsetilmese de, olar­dyń bárin aýyldy jerlerdegi sha­rýa­shylyq qurylymdary­nyń bas­shylary turǵyn úımen qam­ta­masyz etip, aldaryna mal salyp berip, múmkindikterin­she kómek kórsetti. Al jergilikti tur­ǵyn­dar Altaıdyń arǵy jaǵy­nan kelgen aǵaıyndarǵa kezek­tese erýlik berip, baýyrlaryna tartyp baqty. Soǵan qaramastan, Mońǵolııadan oral­ǵan qandastarymyzdyń atamekenge tastaı batyp, sýdaı sińip ketýi ońaıǵa túspedi. Ásirese elimizdiń basqa etnos ókilderiniń sany basym teriskeı aımaǵyna qonystanǵan aǵaıyndardyń orys tilin bilmeýine baılanys­ty jańa ortaǵa beıimdelip ketýi qıynǵa soqty. Buǵan shydamaǵan birsypyrasy keıin qazaǵy qalyń óńirlerge kóship ketti.

Mońǵolııadan kelgen qandas­tar tap bolǵan taǵy bir úlken qıyndyq – Qazaqstan azamat­tyǵyn alý edi. О́ıtkeni Eńbek sharty boıynsha atamekenge kóship kelgen aǵaıyndar Moń­ǵolııa azamattyǵynan shyqpa­ǵan bolatyn. Sonyń saldarynan 83 myńdaı qandasymyz­dyń 12 myńnan astamy óz­deri týyp-ósken Baıan-О́lgeıge qaıtyp oraldy. Qalǵan 70 myńnan astamy keıin eki memleket basshylarynyń ara­lasýynyń arqasynda Qazaq­stan azamattyǵyn alyp, atajurtqa túpkilikti taban tiredi. Olardyń Qazaqstan azamattary retinde tolyq quqyqqa ıe bolýyna múmkindik bergen resmı qujat – 1994 jylǵy 2 jeltoqsanda Almaty qalasynda jasalǵan Qazaq­stan jáne Mońǵolııa aza­mat­taryn eńbek sharty bo­ıynsha jumysqa qatystyrý jónindegi máseleler boıynsha yntymaqtasý týraly Qazaqstan Úkimeti men Mońǵolııa Úkimeti arasyndaǵy kelisim.

Biraq ýaqyt óte kele uly kóshtiń jolynda jańa kedergiler paıda boldy. Bárinen de sheteldegi etnostyq qazaqtardyń tarıhı Otanyna jappaı oralýyna qarsy pıǵyldaǵy keıbir joǵary laýazymdy sheneýnikterdiń 2011 jylǵy 16 jeltoqsanda bol­ǵan qaıǵyly Jańaózen oqıǵa­syna qandastar kináli degen jal­ǵan pikir taratýynyń saldary qıyn edi. Osy sebeppen qan­dastardy qabyldap, el óńirlerine kvota boıynsha ornalastyryp, turǵyn úımen qamtamasyz etý­ge arnalǵan «Nurly kósh» mem­lekettik baǵdarlamasy kúrt toqtatyldy. Bul azdaı, Úkimet­tiń 2011-2014 jyldary qandas­tardyń 10 myń otbasyn kvota boıynsha qabyldaý týraly qaýlysynyń kúshi de jo­ıyldy. Úkimet Mońǵolııadan kóship kelgen qandastarymyzǵa erekshe shúıilip, sol kezdegi Premer-mınıstr Kárim Másimov 2014 jylǵy 31 jeltoqsanda joǵaryda atalǵan Qazaqstan men Mońǵolııa azamattaryn eńbek sharty bo­ıynsha jumysqa qatystyrý jó­nindegi máseleler boıynsha yn­ty­maqtasý týraly Qazaqstan Úkimeti men Mońǵolııa Úkimeti arasyndaǵy kelisimniń kúshin birjaqty tártippen joıý týraly №1422 qaýlyǵa qol qoıyp, birden kúshine engizdi. Úkimettiń osy qaýlysynyń saldary ási­rese 2015 jyldan bastap zeı­net demalysyna shyqqan, ómiri­niń kóp jylyn Mońǵolııada ótkiz­gen azamattarǵa óte aýyr soq­qy bolyp tıdi. Sebebi, zeınet­­aqy esepteý kezinde olar­dyń Moń­ǵolııada joǵary oqý oryndarynda oqyǵan, áskerı qyzmet atqarǵan jáne jumys istegen jyldary eńbek ótiline engizilmeı, al Qazaqstanda eńbek etken ýaqyty azdyq etkendikten, múldem zeı­net­aqysyz qalyp, mardymsyz jár­demaqy alýǵa májbúr boldy.

2016 jyly jazda Soltústik Qazaqstan oblysynyń Ýálı­hanov aýdanynyń ortalyǵy – Kishkenekól aýylynda altynshy shaqyrylymdaǵy Parla­ment Májilisiniń depýtattary ardagerlermen kezdeskende aýdan­dyq ardagerler keńesiniń tór­aǵasy Sansyzbaı Qalıev: «Osyn­da Mońǵolııadan kóship kel­gen bir tamasha azamat tura­dy. Baıan-О́lgeı aımaǵynyń máde­nıet salasynda uzaq jyldar bo­ıy qyzmet istep, qurmetti ataq­­tar­men marapattalǵan óner­paz adam. Bir ókinishtisi, ol ata­jur­­tyna kóship kelip, shamaly jyl qyz­met istegen soń zeınet de­­ma­ly­syna shyqqanynda Qazaq­stan­daǵy eńbek ótili jetpeı, 14 myń teńge ǵana járdemaqy taǵa­ıy­n­­dalypty. Qartaıǵan shaqta mun­daı az aqshaǵa qalaı kún kórý­­ge bolady? Bilýimizshe, 2015 jylǵa deıin zeınet demalysy­na shyqqan, Baıan-О́lgeıden kelgen qan­dastar ómir boıy osynda tu­ryp, eńbek etken otandastary­myzben teń dáre­jede, laıyqty zeınetaqy alyp keldi. Endi «Elim!» dep eńirep kelgen baýyrlarymyzdy nege ógeı­sitemiz, nege kemsitemiz? Sizder, Parlament depýtattary, osy máseleni tezdetip sheshińiz­der», degeni jadymyzda.

Alaıda Parlament Májili­si­niń depýtattary bul kókeı­kesti máseleni sheshýge tyrysqan­dary­men, burynǵy Úkimetke sózderin ótkize alǵan joq. Bárin bir-aq adam sheshetin eski júıede basqasha bolýy múmkin de emes edi. Tek 2017 jyly bolǵan Dúnıejúzi qazaqtarynyń V quryltaıynda sol ýaqyttaǵy Memleket basshysy Úkimetke Mońǵolııadan kóship kelgen qandastardyń zeınetaqy máselesin sheshý jóninde tapsyrma bergen soń ǵana seń ornynan qozǵaldy. Sóıtip, kelesi jyldyń sońynda «Qazaqstan Respýblıkasynda zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly» zańǵa qandastardyń shetelde turǵan kezeńde jınaqtaǵan eńbek ótilin Qazaqstanda zeınet demalysyna shyqqan kezde esepke alý týraly túzetý engizildi. Áıtse de bul jartykesh sheshim boldy. Sebebi, tıisti zań jobasyn ázirlegen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi­niń sheneýnikteri Mońǵolııa­dan oralǵan qandastarǵa degen burynǵy raılarynan tolyq qaıtpaı, olardyń sheteldegi joǵary oqý oryndarynda oqyǵan jáne áskerı qyzmet atqarǵan jyl­daryn eńbek ótiline engizbeı tas­tady. Parlament Májilisi de­pý­tat­tarynyń osy jónindegi túzetý­le­rin de qabyldamaı: «Biz bul má­sele boıynsha aldaǵy ýaqytta Moń­ǵolııa Úkimetimen kelissóz júr­gi­zip, arnaıy kelisim jasaýy­myz qajet», degen ýáj aıtyp, ýáde berdi.

О́kinishke qaraı, sheneýnik­terdiń bul ýádesi bes jyldan as­tam ýaqyt boıy sóz kúıinde qa­lyp keldi. Tek jaqynda ǵana jańa Úki­met Qazaqstan Respýb­lıka­sy­nyń Úkimeti men Mońǵolııa Úkimeti arasyndaǵy zeınetaqy sala­­syndaǵy yntymaqtastyq tý­ra­­ly kelisimniń jobasyn ma­qul­­­dady. Onda: «Áskerı qyz­met keze­ńderi jáne joǵary (joǵa­ry oqý ornynan keıingi) jáne ar­naýly orta bilim berý júıe­sinde, sondaı-aq rýhanı (dinı) bilim berý uıymdarynda, Taraptar aýmaǵynda oqý kezeńderi zeınet­aqy taǵaıyndaǵan Tarap memle­ketiniń zańnamasyna sáıkes eńbek (saqtandyrý) ótiline esepte­ledi», dep kórsetilgen. Bul keli­sim al­daǵy ýaqytta eki eldiń ýáki­letti memlekettik organdary­nyń bas­shylary qol qoıyp, ratıfıka­sııalanǵannan keıin kúshine enedi.

Jańa Úkimettiń Mońǵolııadan oralǵan qandastardy qýantatyn osy sheshimi Ádiletti Qazaqstan ornatý jolyndaǵy kezekti qadam dep bilemiz. «Eshten de kesh jaqsy».