Materıaldyq emes muralardyń mol qaınary

Joba jumystary О́z­bek­stannyń Tash­kent pen Naýaı ob­lystarynda (Qyzylqum) tu­ra­tyn qazaqtar arasynda júr­gizildi. Zertteýler nátı­je­sin­de aımaqqa qarasty Tamdy, Úsh­qudyq, Kenımeh aýdanynyń eldi mekenderinde áli kúnge deıin kóshpeli mal sharýashylyǵyn kásip etip, Qyzylqumnyń arasynda tirshilik etip otyrǵan qazaqtardyń mýzykalyq folklory, aýyz ádebıetiniń úlgi­leri, qazaqtyń dástúrli emshiligi syndy qundy derekter alyndy. Ulttyq mýzeıde ótken dóńge­lek ústelde mekemeniń Máde­nı murany ǵylymı zertteý ıns­tıtýty ǵalymdary osy rýha­nı muralardy jınaý, saq­taý, zertteý jumystarynyń qorytyn­dysymen bólisti.

– Tamdy aýdany boıynsha Tamdy aýdanynyń ortalyǵy jáne Kerizbulaq, Jańa sharýa, Jyryqty, О́temurat qa­tar­ly aýyldar qamtyldy. Ush­­qu­dyq aýdany boıynsha Úshqudyq aýdanynyń ortalyǵy jáne Uzynqudyq, Qulqudyq, Júz­qudyq, Myńbulaq, Shal­qar qatarly eldi mekender, Kenımeh aýdany boıynsha Ke­nımeh aýdanynyń ortalyǵy jáne Baımurat, Úshtóbe, Qal­murat qatarly eldi mekender qamtyldy. Nátıjesinde, qazaq­­tyń ulttyq salt-dástúri, oryndaýshylyq óneri, mýzyka­lyq folklor, etnografııasyna qatysty óte mol muralar jazylyp saqtaldy. О́zbekstandaǵy qazaqtardyń rýhanı murasyn ǵylymı zertteý jumystarynda Naýaı oblysynyń Tamdy jáne Úshqudyq aýdandarynan qazaq halqynyń rýhanı mura­syn ustanýshy 16 kózi tiri mura­germen tikeleı júzdestik. О́z­bekstan qazaqtaryna júrgi­zilgen zertteýlerde mýzykalyq-etnografııalyq keshendi eks­pedısııanyń baǵyttary aıqyn­dalyp, jınalǵan materıaldyq emes mádenı mura elementteri janrlyq erekshelikterine qaraı suryptaldy. Sondaı-aq bıyl jınaqtalǵan derekter negizinde ǵylymı eńbek daıyndaý josparlanyp otyr, – dedi ónertanýshy, PhD Ardabı Máýlet.

Elde materıaldyq emes rýhanı muralardyń hali máz emes. Bul týraly depýtat Ja­narbek Áshimjan Májiliste másele kóterip, bıliktegilerge depýtattyq saýal joldaǵan-dy. Dóńgelek ústel barysynda da depýtat arnaıy zań jobasy jedel ázirlenýi kerek ekenin eske saldy.

– Qazaq halqynyń materıal­dyq emes rýhanı murasy úlken eki saladan turady. Birinshisi – materıaldyq emes mádenı mura, ekinshisi – materıaldyq mádenı qundylyqtar. Materıaldyq qundylyqtar boıynsha Úkimet­tiń arnaıy qaýlysymen tarı­hı-mádenı eskertkishterdiń ju­mysy júıeli júrgizilip keledi. Mundaǵy mańdymaı tur­ǵany – materıaldyq emes rýhanı muralar. Materıaldyq emes mádenı mura degenimiz – ádet-ǵuryp, salt-dástúr, ult­tyq tálim-tárbıe, temirshilik-usta­lyq, sadaqshylyq, qudyq shegen­deýshi, qusbegilik, ańshy­lyq, ulttyq daǵdylar, án, kúı, jyr, qıssa, bata, joqtaý, syńsý, jarapazan, jumbaq, jańylt­pash, ulttyq meıramdar. Qysqasy, resmı túrde qaǵaz­ǵa túsken 87 element. 2003 jylǵy 17 qazanda Parıjde jasal­ǵan «Materıaldyq emes máde­nı murany qorǵaý» týraly Kon­vensııany Qazaqstan 2011 jyly 1 maýsymda ratıfıkasııalaǵan. Álemde 150 el halyqaralyq kon­vensııany ratıfıkasııalap, materıaldyq emes mádenı murany qorǵaýǵa mindetteme alǵan. Bul qatarda Qazaqstan da bar. Parıj konvensııasyna múshe elder materıaldyq emes mádenı muraǵa qatysty arnaıy zań qabyldaǵan. Alysqa barmaı-aq, irgemizdegi Qytaı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, tipti Reseıdiń ózi materıaldyq emes kóne muralaryn zańmen bekitip, búkil óńirde jyl saıyn ekspedısııalar uıymdastyryp, tól ónerdi ustanýshylar týraly málimetterdi jınap, saq­tap, memlekettiń baılyǵy retin­de qorǵap otyr. Bizde zań túgil sy­nyq súıem qujat joq. Mate­rıal­dyq emes rýhanı mura­ny saq­taýshylardy tizimge alý, saqtaý, qorǵaý jumysy memle­kettik saıasat retinde eshqashan respýblıka túgil, óńirlerde júrgizilmegen, – dedi Janarbek Áshimjan.

Basqosýǵa memleket jáne qo­ǵam qaıratkerleri, ádebıet­tanýshylar men ónertanýshylar, folklortanýshylar, sondaı-aq mýzeı salasynyń mamandary qatysty.

– Tarıhyn tanyp, dástúrin jalǵap kele jatqan kónekóz qarııalardyń jyl ótken saıyn qatary sırep barady. Al olar­dyń boıyna jınaǵan qa­zy­­nasyn, halqymyzdyń rýhanı mol murasyn búgin jazyp, jınaqtamasaq, erteń kesh bolary anyq. Sondyqtan biz osy baǵyttaǵy jumystardy qol­ǵa aldyq. Ǵylymı ekspedı­sııa uıymdastyrdyq. Joba Ult­tyq mýzeıdiń uıytqy bolýy­men, Ardabı Máýlet syndy ǵa­lymdardyń bastamasymen iske asty. Ol buǵan deıin Sol­tús­tik Qazaqstan, Aqmola, Kók­shetaý óńirlerinde ǵylymı eks­pe­dısııa uıymdastyryp, rýha­nı muralarymyzdy tú­gen­­dep jazyp alyp, zerttegen bo­latyn. Mundaǵy bas­ty maq­­sat – sheteldegi qazaq­tar­dyń ma­terıaldyq emes mura­laryn zertteý. Sol yńǵaıda О́zbekstandaǵy aýyz ádebıeti, jyr, ańyz, kúı, terme, jumbaq, bata, salt-dástúr syndy fol­klor­­lyq muralar molynan jınaqtaldy. Qazir ýrbanızasııa dáýirinde joǵalyp bara jatqan materıaldyq emes qundy­lyqtarymyzdy jınap, terip alýdyń mańyzy erekshe. Aldaǵy ýaqytta Reseı, Qytaı, Mońǵolııadaǵy qazaqtardyń rýhanı murasyn túgendesek degen oıymyz bar, – dedi «Otandastar qory» KeAQ prezıdenti Abzal Saparbekuly.

Aıta keteıik, bul jınalǵan muralar ádebıettaný, ónertaný, tarıh, etnografııa, estetıka, peda­gogıka taǵy basqa ǵy­lym salalarynda qoldanýǵa usy­nylady.