Torǵaı jurtynyń ahýaly alańdatady

Eki kún Jangeldın aýdanynda, bir kún jolda bolyp, aǵaıynnyń basyna túsken aýyrtpalyqty kózimizben kórip, et-júregimizben sezinip qan jylaǵandaı bolyp qaıttyq.

Jangeldın aýdanynda qar joq. Qyrat jerlerde qańtarylǵan tehnıka,  qarańdaǵan mal kórinedi. Ushy-qyry joq jazyq oıpańdarǵa sý tolyp, teńizge aınalǵan. Sýdyń sheti kórinbeıdi. Jol boıynda jatqan Jarkólge toqtadyq. Jaryq, baılanys joq. Aýyldyń er azamattary aýyldyń shetin bógep jatyr eken. Sý qorshaýynda qalǵan Tenteksaıdyń turǵyndary osy aýylǵa ornalasypty.

«Birneshe kúnnen beri damyl joq. Búgin aýylǵa sý kiredi-aý degen jerlerdi bitep, kirgen qar sýyn shyǵaryp, sorǵytyp jatyrmyz. Keshe Qaraǵandynyń áskerıleri kelip, qum qaptap, sý jyryp ketken jerlerdi bógeýge kómektesip ketti. Jan-jaqtan kómek kelip jatyr. Astanadan, Qostanaıdan qapshyq, kúrek, qolǵap, rezeńke etik, azyq-túlik kelip jatyr. Tenteksaıdyń 20 turǵyny bizdiń úıden keshki as ishedi. Sosyn týys-týǵandarynyń úıine qonady. Balalary balabaqshaǵa ornalasty. Bizdiń úıde bir qart kisi bar. Syrtta júrgen aýyl azamattary kóp kómektesip jatyr», dedi aýyl turǵyny Kendebaı Turmaǵambetov.

Osy aýylda turatyn Nızambek Tájikenovtiń úıine de bas suǵyp, jaǵdaı surastyq. Jıyrma-shaqty qoı-eshkisi qoranyń buryshyndaǵy qurǵaq jerdi yqtap tur. Úlken uly shóp sýy­ryp, iri qaralaryna azyq berip júr.  «Jaryq joq, tońazytqysh jumys istemeı tur demeseńiz, úıimiz aman» degen Nızambek. Úıine kirip, toqtan aǵytýly tońazytqyshyn, syǵyraıǵan shamnyń jaryǵymen pesh jaǵyp, as ázirlep jatqan jaryn, anasynyń etegine jarmasqan top-tompaq, súp-súıkimdi kenje ulyn fotoǵa túsirip alyp jolǵa shyqtyq.

Torǵaıǵa tún jamyla jettik. Biz kelip kirgende uzyn  júk kóligi Sh.Ýálıhanov atyndaǵy mekteptiń janyndaǵy evapýnktke «Amanat» partııasy jibergen gýmanıtarlyq júkti túsirip jatyr eken. Sol jerden Arqalyq, Torǵaı arasyndaǵy aýyldardy aralap júrgen Májilis depýtaty Erkin Ábildi jolyqtyrdyq.

«Evakýasııalyq pýnktterge kirdik, onda turyp jatqan kisilerdiń jaǵdaıyn surap bildik. Jalpy, jaǵdaı aýyr. Úıinen, malynan, tehnıkasynan aıyrylyp qalǵan jurt bar. Qutqarý jumystary áli aıaqtalǵan joq, jalǵasyp jatyr. Qaýiptiń beti qaıtqan joq. Sapar barysynda shtabqa, operatıvtik ortalyqqa kirdik. Tótenshe jaǵdaı departamentiniń qyzmetkerlerimen áńgimelestik. Sý tasqynynan zardap shekken aýdandarǵa búkil el bolyp kómektesip jatyr. Almaty, Astana, Qostanaıdan qarjylaı, azyq-túlik túrinde, zattaı kómek kelip jatqanyn kózimizben kórdik», dedi Erkin Kúzembaıuly.

Májilis depýtatynyń aıtýynsha, úıi­nen aıyrylǵan biraz turǵyndardyń úı qujattary joq eken, baspanasy zańdastyrylmaǵan. «Amanat» partııa­sy­nyń zańgerleri osy máselemen aınalysýǵa yqtııar tanytyp otyr. Halyq qalaýlysy dúıim jurtty dúrliktirgen joıqyn sý tasqyny shalǵaı óńirde sheshilmeı jatqan kóp máseleniń betin ashyp bergenin aıtty.

«О́ńirdiń transporttyq ınfra­qury­lymy óte nashar. Avıaqatynas joq. TJ tikushaqtaryna janarmaıdy Qostanaıdan ákeledi. Sondyqtan Arqalyqta mindetti túrde óziniń áýejaıy kerek. О́ziniń avıa janarmaı qoımasy kerek jáne Astanadan tikeleı keletin tas jol kerek. О́ıtkeni biz búgingideı qıyn jaǵdaıda kerek zattyń bárin Qostanaıdan jalǵyz jolmen tasyp jatyrmyz. Al ol jolǵa birdeńe bolyp qalsa, Arqalyq, Torǵaı óńiriniń búkil res­pýblıkamen baılanysy úzilip qalady. Sondyqtan mindetti túrde osy másele jóninde  depýtattyq saýal daıyndaımyz», dedi E.Ábil.

31 naýryzda tańerteń tikushaqqa mi­neıin dep turǵan aýdan ákimi Shota Ospanovpen kezdestik. «Jaǵdaı ýshyǵyp barady. Osydan 4-5 kún buryn aýdan kóleminde erigen qar sýymen arpalyssaq, qazirgi tasqyn sý syrttan kelip jatyr. Kólqamysqa sý kirip ketti. Qazir Aqkól, Ahmet Baıtursynuly, Kólqamys, She­gen, Aqshyǵanaq eldi mekenderimen jol qatynasy úzildi. Onyń qashan qalpyna keltiriletinin aıtý qıyn. О́ıtkeni keshe ǵana ushaqpen Aqkól jaǵyn kórip qaıttym. Sonda meniń baıqaǵanym, joldyń biraz jeri sý astynda jatyr. Osydan úsh kún buryn Kólqamystyń turǵyndaryn Kókalatqa ornalastyrdyq. Qar sýynan keıin tasqyn sý kelip Kólqamystyń ústinen ótti. Evakýasııalanǵan turǵyndardyń aýylǵa qashan oralatyny belgisiz. Sondyqtan keshe ol kisiler óz qalaýymen Torǵaı,  Arqalyq, Qostanaıdaǵy jaqyn týystarynyń úıine jetkizildi. Biz búgin tańǵy saǵat 4-ten bastap Kókalattan Torǵaıǵa evakýasııa jasap jatyrmyz. 68 adamdy 3 tehnıkamen Torǵaıǵa jetkizdik. О́ıtkeni sý qaıta-qaıta kóterilip, qatty qysym jasap tur», dedi ákim.

Odan táýekelge bel baılap Torǵaıdan Aqkólge qaraı shyǵyp edik, 40 shaqyrym­nan keıin kólkigen sýdan óte almaı keri qaıttyq. Odan sál keri júrip, Kólqamys, Aralbaı, Kókalatqa qaraı burylyp edik, Aralbaıdyń tusynda irkildik. Kók­alatqa deıin ashyq turǵan joldy biz­diń aldymyzda ǵana eki jerden sý basyp­ty. «Keshe Arqalyqtan Aralbaıǵa kúrek, qolǵap, qap, azyq-túlik ákelip edik. Keshe myna sý joq bolatyn. Jarty saǵattyń ishinde eki jerden buzyp ketti. Kórshi aýyldardyń da jaǵdaıy osyndaı. Bógetterin sý buzyp ketip jatyr. Mynaý – bizdiń Torǵaıǵa qatynaıtyn negizgi trassamyz. Jol joq, mine, kóligimizdi arǵy betke tastap, Torǵaıdan kelgen polısııanyń kómegimen áreń óttik. Aýylda jaǵdaı qıyn. Búgin tańerteń barǵanymyzda Bitikbaı degen kisiniń 400 bastaı qoıy sýǵa ketipti. Balasy sýdyń ortasynda otyr dedi. Bul endi estigen áńgimemiz. Ne jaryq joq, ne baılanys joq», dedi sol jerde turǵan azamattardy biri Abzal Járkenov.   

Aýdan ortalyǵyna qaıta oralǵanymyz­da Jarkólge sý kirip jatyr degen sýyt habar alǵan 40 shaqty azamat kúrek-saı­man­daryn alyp jolǵa shyǵyp ketti. «Qa­zaq­telekomnan» uıaly telefonymyzdy qýattap alǵan soń, evapýnktterge bardyq. Sý basqan aýyldardan 250 adam evakýasııalanypty. Birazy týys-týǵandarynyń úıine, birazy osyndaǵy eki evakýasııalyq ortalyqqa ornalasyp jatqan qarbalas shaq. Yǵy-jyǵy halyq. Evakýasııamen kelgenderdi qabyldap, ornalastyryp jatqan jaýapty adamdardyń muryn sińbirýge ýaqyty joq. Suraqqa júre jaýap beredi. Ishke kirip edik. Kóbi áıel, bala-shaǵa eken. Er azamattardyń bári aman qalǵan malynan kete almaı aýylda qalypty. Aýdandyq jastar resýrstyq ortalyǵynyń dırektory Erlik Qýanyshuly da osynda júr eken. Torǵaıda eriktiler shtaby qu­rylyp, onda 300-ge jaqyn volonter jumys istep jatqanyn aıtty. «Keshe Asta­na, Pavlodar, Qostanaı qalasynan gý­manıtarlyq kómek keldi. Biz sony su­ryptap, rettep sý tasqynynan zardap shekken halyqqa taratyp berip jatyrmyz. Kólqamys, Kókalat aýyldarynan kelgen turǵyndar Torǵaıdaǵy Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy mektep-ınternatta, Jarkól aýy­lynyń turǵyndary jergilikti kolledj ǵıma­ratyna ornalasty. Qazir sol kisilerdi azyq-túlik, kıim-keshek, dári-dármekpen qamtamasyz etip jatyrmyz. Munyń syrtynda, tasqynnan qaýip tónip turǵan eldi mekenderge kúrek, qolǵap, qap, rezeńke etik, shu­lyq tasımyz. Ásirese osy eldiń syrt­ta júrgen azamattarynyń kómegi zor», dedi Erlik.

Evapýnktten shyǵyp, «Qazaqtelekomǵa» kirgenimizde Torǵaıǵa jaryq berdi. Keshe Qostanaıdan kele jatyp Amangeldi men Torǵaıdyń arasyndaǵy jolda belýardan sýǵa malshynyp, qulaǵan baǵandardy turǵyzyp, úzilgen symdardy jalǵap jantalasyp júrgen energetık mamandardy kórgenbiz. Sol kisilerdiń jankeshti eńbeginiń arqasynda janǵan jaryq.

Erteńinde sý deńgeıi tez kóterilip jatyr degendi estip jolǵa shyqtyq. Jolaı Jarkól, Amangeldige soǵa ketý oıda bar. Jarkólge kirgenimizde osydan eki-aq kún buryn ózimiz bolǵan Nızambektiń úıiniń qabyrǵasy qulap, shatyry sý ústinde jatqanyn kórip, quıqa tamyrymyz shymyrlap ketti.

«Jubaıymdy bala-shaǵammen birge Arqalyqqa jiberdim. Úlken ulymyz ekeýimiz ǵana qaldyq. Mal aman. Úıdiń qujattary sýǵa ketti, alyp shyǵa almadyq. Endi jalǵyz meniń ǵana emes, búkil eldiń basyna túsip jatqan qıynshylyq. Eń bas­tysy, basymyz aman bolsyn. Dúnıeniń orny tolar. Memleket kómektesemiz dep jatyr», deıdi  Nızambek.

15 shaqty úıdi sý basyp, aldy qulaı bastaǵan. Kóz aldymyzda qabyrǵasy sýǵa qulaǵan bir úıdiń eki bólmesi ashyq qaldy. Aýyl mektebi de sý qorshaýynda qaldy. Turǵyndardyń kóbi sol mańdaǵy sý jolyn bitep, jantalasyp júr. «Eń bolmasa, mektepti aman alyp qalaıyq, jigitter, shapshań qımyldańdar!» degen daýys estiledi. Anadaıda buzaýyn ertken aryq sıyr kólge aınalǵan kóshege qoıyp ketip, qulaǵan shetki úıge qaraı betalyp edi, buzaýy sýǵa batyp kete jazdady. Bir-eki adam belsheden sý keship júrip, ázer degende shyǵaryp aldy.

Sýdyń  sát saıyn kóterilip jatqanyn kózimiz kórip tur.  Asyǵys jolǵa shyqtyq. Aýyldan uzaı bergende aldymyzda tizilip toqtap turǵan jeńil kólikter kórindi. Joldyń ústin jańa tasqyn sý basyp ketipti. Bul – Torǵaımen Arqalyq, Qostanaıdy baılanystyryp turǵan jalǵyz jol. Jurt tas joldyń ústin basyp jatqan sýdy keship ótýge júreksinip tur. Keptelisken aýyr muzdar jaqyndap qaldy.

Jolda – Dámdiniń tusynda Qostanaıdan Torǵaı jaqqa sýyt júrip bara jatqan azyq-túlik, qural-saıman tıegen júk kólikteri men áskerılerdiń legi aldymyzdan shyqty. 

Jol qatynasy úzilgen Aqkól, Ahmet aýyldary jaryqsyz, baılanyssyz otyrǵanymen, bul jaqta tasqyn sýdyń qaýpi seıilgen. Tek halyqtyń qolyndaǵy maly qyrǵa shyǵa almaı, aýylda júr. Keıbir úıde shóp bite bastaǵan. Sondyqtan bary-joǵymen bólisip, birine biri shóp tasyp berip jatyr. 

Qostanaı – Torǵaı – Qostanaı