Keshe Premer-mınıstr Oljas Bektenovtiń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda elimizdegi sý tasqynyna qatysty jaǵdaı qaraldy. Monoqalalardy damytý perspektıvasy da Úkimet talqysyna tústi. Tótenshe jaǵdaılar vıse-mınıstri Baýyrjan Syzdyqov mınıstrlik sý tasqyny saldaryn joıý jónindegi is-qımyldardy úılestirýdi jalǵastyryp jatqanyn aıtty. Alǵashqy saǵattan bastap mınıstrlik (TJM), ákimdikter, Qorǵanys, Ishki ister mınıstrlikteri, Ulttyq ulan, Ulttyq qaýipsizdik komıteti bólimsheleriniń kúshteri men quraldary jumyldyrylǵan.
Zardap shekkenderge kómek beriledi
Jalpy, sý tasqyny jaǵdaıy kúrdeli bolyp otyr: batys óńirlerde sýdyń shamaly tómendeýi baıqalady. Eldiń ortalyq, soltústik jáne shyǵys bóliginde ózender deńgeıi qarqyndy túrde kóterilip keledi. Bes oblys sý basý aımaǵynda qalǵan. Ákimdikter jergilikti aýqymdaǵy 20 tótenshe jaǵdaı (TJ) jarııalady. Aqtóbe, Batys Qazaqstan jáne Qostanaı oblystarynda jaǵdaı áli de kúrdeli. Mınıstrliktiń kúshi men quraldary dereý jumyldyrylyp, sol jerlerge jiberildi.
Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri Nurjan Nurjigitov sý tasqyny kezeńiniń basynda respýblıkalyq menshiktegi 94 sý qoımasynda tasqyn sýlardy jınaý jáne olardy ótkizý úshin bos syıymdylyqtar qurylǵanyn aıtty. 1 naýryzdaǵy jaǵdaı boıynsha sý qoımalarynyń ortasha bos syıymdylyǵy 60%-dy qurady. О́ńirlerde apattyq-qutqarý jumystary tynymsyz jalǵasyp jatyr. Múmkindigi shekteýli azamattar, qarttar, áıelder men balalar TJ aımaqtarynan birinshi kezekte evakýasııalanyp jatyr. Sý tasqyny kezinde barlyǵy 15 786 adam qutqaryldy. Onyń ishinde 6 187-si – kámelettik jasqa tolmaǵan bala. Qazir ýaqytsha ornalastyrý beketterinde 4 113 adam, onyń ishinde 1 911 bala bar. Sý tasqyny belsendi kezeńge ótpegen eldi mekenderde sý basýdyń aldyn alý sharalary kúsheıtildi.
Premer-mınıstr Qorǵanys mınıstrine TJM-ǵa tehnıkalyq kómek jáne jeke quram túrinde barlyq qajetti qoldaýdy kórsetýdi tapsyrdy. Bıyl mundaı sý tasqyny buryn-sońdy bolmaǵanyn aıtty. Úı-jaılaryn tastap ketkisi kelmeıtin turǵyndardyń áreketi evakýasııalaý jumystaryn qıyndatyp jatqanyna da toqtaldy.
«El azamattaryn ákimdikter men arnaıy qyzmetterdiń habarlamalaryna erekshe mán berip, olardyń nusqaýlaryn oryndaýlaryn suraımyn. Bul adam ómirin saqtap qalýǵa múmkindik beredi. Evakýasııalaý – birinshi kezekte, sizderdiń qaýipsizdikterińizdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan», dedi O.Bektenov.
Úkimet basshysy zardap shekkenderdiń eshqaısysy memleket tarapynan kómeksiz qalmaıtynyn atap ótti. Jedel den qoıý jáne úılestirý jumystaryn jaqsartý úshin Premer-mınıstrdiń basshylyǵymen Sý tasqynyna qarsy is-sharalardy úılestirý jáne sý tasqyny kezeńiniń saldaryn joıý jónindegi respýblıkalyq shtab jumys istep jatyr.
Premer-mınıstr otyrys qorytyndysynda birqatar naqty tapsyrma berdi:
TJM Qorǵanys mınıstrligimen jáne jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, aldyn ala evakýasııalaý jumystaryn júrgize otyryp, adamdardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne olardy qutqarý jóninde qajetti sharalardy qabyldaýy kerek; TJM basqa da kúshtik qurylymdarmen birlesip, sý basqan eldi mekenderde ýaqtyly apattyq-qutqarý jáne kezek kúttirmes shuǵyl jumystardy júrgizý úshin jetkilikti kúshter men quraldar kólemin tartýy kerek; Ákimdikter Aqtóbe, Batys Qazaqstan jáne Qostanaı oblystaryndaǵy sý tasqynyna den qoıýdy eskere otyryp, eldiń soltústik, shyǵys jáne ortalyq óńirlerinde sý tasqynyna jol bermeý jóninde jan-jaqty sharalar qabyldaýǵa tıis; TJM múddeli memlekettik organdarmen jáne ákimdiktermen birlesip, 2025-2029 jyldarǵa arnalǵan sý tasqynynyń aldyn alý josparyn ázirleýi kerek; Tótenshe jaǵdaılar, Ulttyq ekonomıka, Qarjy, Kólik, О́nerkásip jáne qurylys, Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrlikteri men óńir ákimdikteri stıhııa keltirgen zalal kólemin baǵalap, zardap shekken adamdarǵa materıaldyq kómek kórsetýdi dereý bastaýǵa tıis.
Keshendi sharalar qabyldanady
Otyrysta monoqalalardy damytýdyń perspektıvasy da kún tártibine qoıyldy. Rasynda 1,3 mln-nan asa turǵyny bar 20 monoqala elimizdiń ónerkásiptik óndirisine aıtarlyqtaı úles qosyp otyr. Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Nurlan Baıbazarov monoqalalarda munaı-gaz, kómir, boksıt, temir kenderin óndirý baǵytynda 23 qala quraýshy kásiporyn jumys istep turǵanyn aıtty. О́tken jyldyń qorytyndysynda ónerkásiptik óndiristiń kólemi 18,5 trln teńgeni qurady. Monoqalalarda jumys istep turǵan shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileriniń sany byltyrmen salystyrǵanda 92,3 myńnan 100,2 myń birlikke deıin ósipti.
Ekonomıkanyń naqty sektoryn damytý jáne ınfraqurylymdyq máselelerin júıeli sheshý maqsatynda Altaı, Balqash, Jitiqara, Lısakov, Rıdder, Stepnogorsk qalalaryn damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary bekitildi. Barlyǵy 456,6 mlrd teńgege 326 is-shara qarastyrylǵan. Monoqalalar ınfraqurylymyn damytýǵa bıyl 62,8 mlrd teńge josparlanǵan. Ekonomıkany ártaraptandyrý jáne ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektorlarynda balamaly óndirister qurý aıasynda 10 myńǵa jýyq jumys ornyn asha otyryp, jalpy quny 1,4 trln teńge bolatyn 41 joba iske asyrylyp jatyr.
О́nerkásip jáne qurylys mınıstri Qanat Sharlapaev monoqalalar ekonomıkasyna ınvestısııa tartý máselesine erekshe kóńil bólinetinin aıtty. Máselen, bıyl 100 mlrd teńgege 4 ınvestısııalyq jobany júzege asyrý kózdelip otyr. Nátıjesinde, myńǵa jýyq turaqty jumys ornyn ashýǵa múmkindik týady eken.
Monoqalalardy damytýǵa qosymsha ınvestısııa tartý maqsatynda geologııa salasynda birqatar jumys júrgizilip jatyr. 2020-2022 jyldar aralyǵynda júrgizilgen memlekettik geologııalyq zertteý nátıjeleri boıynsha, monoqalalar mańynda boljamdy quny 1,1 trln teńgeni quraıtyn resýrstar tabyldy. Sonymen qatar monoqalalar tóńiregin barlaýǵa 28,7 mlrd teńge kóleminde jeke ınvestısııa tartylǵan. Bıyl Abaı, Kýrchatov, Balqash, Altaı qalalarynda 5 perspektıvaly ýchaskede geologııalyq barlaý jumystaryn aıaqtaýdy josparlap otyr.
Otyrysta monoqalalardyń áleýmettik ahýaly kóp jaǵdaıda ondaǵy iri kásiporyndardyń jumysyna baılanysty ekeni aıtyldy. О́ndiris kóleminiń tómendeýi áleýmettik jáne demografııalyq máselelerdiń áleýetti kózine aınalýy múmkin. Keıingi 20 jylda ondaǵy turǵyndardyń sany eki eseden astam azaıyp ketti. Munyń basty sebepteri jumys oryndarynyń tapshylyǵy, jalaqynyń azdyǵy jáne turmys sapasynyń tómendigi bolyp otyr.
«Biz monoqalalardy damytyp, jastar úshin tartymdy etkimiz keledi. Ol úshin tabysty arttyryp, jumys oryndaryn kóbeıtý qajet. Atalǵan mindet óndiristerdi keńeıtý, jańa jobalardy iske qosý, bızneske qolaıly jaǵdaı jasaý arqyly júzege asyrylýǵa tıis. Ákimdikter jas mamandarǵa jaǵdaı jasap, áleýmettik paketter usynýy kerek. Monoqalalarda óndiris oryndary bar kompanııalar da korporatıvtik áleýmettik jaýapkershilik týraly umytpaǵany durys. Onyń ishinde, jumyskerlerdiń quqyǵyn qorǵaýǵa, óndiristi keńeıtýge, halyqtyń turmys sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan áleýmettik bastamalarǵa birinshi kezekte nazar aýdarý qajet», dedi O.Bektenov.
Monoqalalardyń ınjenerlik ınfraqurylymyn jańǵyrtý barysy týraly Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev áńgimelep berdi. Aıtýynsha, Stepnogorsk jylý elektr ortalyǵy jóndeý-qalpyna keltirý jáne Balqash jylý elektr ortalyǵyn jańǵyrtý jumystary iske asyrý kezeńinde tur. Sondaı-aq Stepnogor, Rıdder, Temirtaý, Shahtınsk, Rýdnyı, Ekibastuz, Kentaý qalalarynda 28 qazandyq pen 11 týrbınany jóndeý jáne rekonstrýksııalaý josparlanǵan. Sonymen birge, 11 qalany gazben jabdyqtaý boıynsha jumys jalǵasyp jatyr. Bul ıgi shara keleshekte 600 myńǵa jýyq turǵyndy kógildir otynmen qamtýǵa múmkindik beredi.
Úkimet basshysy monoqalalardaǵy ınfraqurylym nysandarynyń turaqty jumysyna erekshe nazar aýdarý kerek ekenin aıtty. Sonymen qatar halyqty negizgi qyzmettermen qamtamasyz etýge den qoıý kerek: ınfraqurylym, turǵyn úı qurylysy men olardy jóndeý jáne bilim berý men medısınalyq qyzmetterdiń qoljetimdiligi.
Qaraǵandy oblysynyń ákimi Ermaǵanbet Bólekpaev Saran qalasynda eldi mekenniń damýyna jańa serpin berýge múmkindik beretin ındýstrııalyq aımaq qurý nátıjeleri týraly baıandady. Jyl sońyna deıin Hromtaý, Sátbaev, Balqash jáne Qulsary qalalarynda osyndaı ındýstrııalyq aımaqtar qurý tapsyryldy. Keleshekte bul tájirıbeni basqa monoqalalarǵa da taratý kerek.
Shaǵyn qalalardy damytý boıynsha saralanǵan tásildi qamtamasyz etý maqsatynda Úkimet basshysy mynadaı tapsyrmalar berdi:
Jýyq aradaǵy naqtylaýlar men túzetýler aıasynda ınfraqurylymdy qarjylandyrý lımıtterin ulǵaıtý jumysy jandandyrylsyn. Bul rette, jergilikti bıýdjettiń áleýetin tolyq paıdalaný qajet; Jylý elektr ortalyqtarynda, sondaı-aq jylý, sý jáne elektr jelilerinde josparlanǵan jóndeý jumystarynyń tolyq kólemde oryndalýy kestelerdi saqtaı otyryp, qamtamasyz etilsin. Kelesi jylytý maýsymyna daıyndyq boıynsha ákimderge talap qatań bolady; Otandyq óndiristi yntalandyrý úshin osy jyldyń sońyna deıin monoqalalardaǵy iri kásiporyndarmen birge offteık kelisimsharttar sanyn keminde eki ese arttyrýdy tapsyramyn; Eki aptanyń ishinde monoqalalardaǵy bos turǵan alańdarda shaǵyn ónerkásiptik aımaqtardy qurýǵa baılanysty naqty usynystar engizilsin; Tehnogendik-mıneraldy túzilimderdi qaıta óńdeý úshin ınvestorlar tartylsyn. Bıyl monoqalalar mańynda geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizý qajet.