Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıda qazirgi urpaq kitapqumar bolyp ósýi kerek ekenin aıtty. Buǵan deıin de Prezıdent áleýmettik jelidegi paraqshasynda kitap oqý estafetasyna qatysyp, «Shyn máninde, kitap oqý – rýhanı kemeldenýdiń kózi» degen edi. Al tehnıka men tehnologııa kózdi arbaǵan zamanda jas urpaqty kitap oqýǵa baýlý óte ózekti máselege aınaldy. Onyń sheshimi qandaı?
Nobel syılyǵynyń laýreaty, professor Djeıms Djozef Hekmannyń zertteýi balalar ómiriniń alǵashqy 5 jylynda oqý, damý áleýeti óte joǵary ekenin, olarǵa salynǵan ınvestısııa barynsha aqtalatynyn kórsetti. Balalardyń erte damýyna salynǵan ınvestısııalar qaıtarymy 13%-dy quraıdy. Balanyń erte damýyna jumsalǵan resýrstyń bolashaǵyna áseri kásiptik bilim berýge jumsalǵan resýrstan 3 ese joǵary eken. Sonymen qatar bala ómiriniń osy kezeńi adamnyń damýy úshin eń tıimdi kezeń sanalatynyn, osy kezeńde qur ketken ýaqyt balanyń damýy úshin de, jalpy ekonomıka úshin de keri saldaryn tıgizetinin aıtady. Demek balany jaqsy ádetke kishkentaı kúninen úıretken tıimdi.
Negizi qazaq tálim-tárbıeni bala qursaqta jatqannan bastaýdy qup kóretin, qursaq tárbıesine erekshe kóńil bóletin dana halyq qoı. Osy ulttyq kodymyzdy negizge ala otyryp, osyǵan qosa ǵalymdardyń kitap oqýǵa balany jaratylysynan bastap baýlý týraly keńesin eskerip, anasy men ákesine bala boıǵa bitkennen bastap kún saıyn uıyqtar aldynda 10 mınýt daýystap kitap oqyp berýdi usynamyz. Bul úrdisti bala ómirge kelgende de úzbeı jalǵastyra bergen jón. Osy daǵdy arqyly kitapqa qyzyqqan balany kishkentaı, jas nemese áli erte dep betinen qaqpaı, bir jasynan-aq kitap ustatyp úırete bergen durys. О́ıtkeni ol sábı shaǵynan bastap kitapty ustap kórýge, zertteýge, boı úıretýge, dos bolýǵa tıis.
Osyǵan oraı, «Kúnekeı» bóbekjaı-baqshamyzda «Oqýǵa qushtar balabaqsha» jobasyn qolǵa aldyq. Aqparat alýǵa aýdıo, vıdeo, ınternet sekildi jeńil joldy tańdaǵan tusta qoǵamda kitap oqýǵa degen qushtarlyq azaıyp ketti. Osy máseleni sheshý maqsatynda jobany iske asyrýǵa baǵyttalǵan arnaıy jospar qurdyq. Jobany engizýde ózimizge balalardyń shyǵarmashylyq damýyna sapaly jaǵdaı jasaý jáne rýhanı tárbıe berý, ádebıet pen mádenıetti ulttyq qundylyq retinde baǵalap, qurmetteýge tárbıeleýdi maqsat etip aldyq. Bul rette balabaqsha pedagogteriniń aldynda balalardy kitapqa baýlý, oqýǵa degen qyzyǵýshylyqty arttyrý, saýatty oqyrman qalyptastyrý mindeti turdy. Osylaısha, jobany qazaq tilindegi ertegiler oqytýdan bastaýdy jón kórdik. Qaı janrda jazylǵan ertegi bolsyn, balalar ony erekshe qyzyǵýshylyqpen tyńdady. Ertegilerdiń qııal-ǵajaıyp, keıipkerlerdiń basynan keshken shytyrman oqıǵalary, batyrlyǵy, tapqyrlyǵy sııaqty qasıetteri balalardy erekshe qyzyqtyrdy. Ertegi mazmunyn tolyq meńgertý úshin qoıylym /sahnalaý/kórsetildi. Sahnalaý – ádebı taldaýdyń, balalarda ertegi mazmunyn este saqtaýǵa kómektesýdiń tıimdi tásili. Bul balalarǵa kórkem mátindi ońaı ári shyǵarmashylyq jolmen túsinýge yqpal etedi. Sonymen qatar sahna ónerine degen qyzyǵýshylyǵyn da arttyrady. Joba aıasynda ár topta kitap buryshy jasaqtalyp, arnaıy bezendirildi, tárbıeshiler oıyn kitaphanasy, vıktorına, sheberhana, kórme, ekskýrsııalar sekildi túrli mádenı-tárbıelik is-sharalardy uıymdastyrady. Bárinen buryn jobany iske asyrýda ata-analarmen tyǵyz baılanys ornatyp, otbasynda psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaý kórsetýge, ata-analardyń quzyretin arttyrýǵa tyrystyq. Nátıjesinde, balalarda kitap oqý, kitap ishindegi keıipkerlerdi sýret boıynsha ózinshe sóıletý, sahnalaý daǵdysy qalyptasty.
Bul – úlken jetistik. Biraq oǵan tek balalarmen jumys isteý arqyly qol jetkizý múmkin emes. О́ıtkeni bala ádette aıtqanyńnan góri istegenińdi isteıdi, eresekterden kórgenin aınytpaı qaıtalaýǵa sheber keledi. Olardyń osy qabiletin paıdalanyp balabaqsha ujymy men ata-analar arasynda «Tárbıeniń eń tıimdi quraly úlgi bolý ekenin aıtamyz, al biz kitap oqımyz ba? Oqyǵanymyzdy balalarǵa aıtyp, olarmen talqylaımyz ba? Balalarǵa kitap oqý daǵdysyn úıretý úshin ne isteımiz? Balalardy kitap oqýǵa qalaı qyzyqtyrsa bolady? Úıimizde kitap oqý mádenıetin qalyptastyrdyq pa?» degen salmaqty suraqtar arqyly ózekti máseleni alǵa tarttyq. Osylaısha, balabaqsha ujymynyń árbir qyzmetkeri, ata-analardan balalarǵa kitap oqý úlgisin kórsetýdi nasıhattadyq. Nasıhat jumystary barysynda ata-analardan, pedagogıkalyq bilimi joq qyzmetkerlerden túsken oryndy saýaldarǵa tushymdy jaýap berýge tyrystyq. Iá, mektep jasyna deıingi balalar óz betinshe kitap oqı almaıdy, soǵan qaramastan olardy kitap álemimen erte jastan tanystyrýdyń, anyq sýretterdi qaraý, onymen praktıkalyq jumys júrgizýdiń mańyzy óte zor. Búginde sábılerge arnalǵan sıpap sezýdi damytatyn jumsaq, ylǵaldanbaıtyn kitaptar, ıllıýstrasııalary kóz tartatyn, kez kelgen janýarlar keıpine uqsas kitapshalar, mýzykalyq kitaptar bar. Osynyń barlyǵy balanyń kitapqa qumarlyǵyn arttyrýǵa kómektesedi.
Jobany júzege asyrý barysynda «Balalarǵa kitapty qalaı tańdaý kerek?» degen suraq jıi qoıyldy. Kitaptar balanyń jasyna sáıkes tańdalýy kerek jáne bárin birden berýdiń qajeti joq. Keıbir ertegilerdiń bala damýyna eshqandaı paıdasy joq, sebebi shyǵarmada túrli tústi epıtetterdiń bolmaýy balany qyzyqtyrmaıdy, onyń ertegilerge degen qyzyǵýshylyǵyn joǵaltady. Sondyqtan kitapty kezdeısoq tańdaýǵa bolmaıdy. Kez kelgen shyǵarmanyń tárbıelik máni bolǵany jón. Ertegilerdi tańdaǵanda, eki jasqa deıingi balalarǵa kóptegen ıllıýstrasııasy bar kitap qajet ekenine nazar aýdarǵan abzal. Sebebi bul jasta bala oqýdyń maǵynasyn tek sýret arqyly túsinedi, oǵan qosa onyń áli óz tájirıbesi joq. 3-4 jastan asqan balalarǵa ıllıýstrasııalarǵa qaraǵanda, mátini kóp bolýy kerek. Qandaı da bir oqıǵany tyńdaı otyryp, bala jaǵdaıdy elestetedi, qııaly damıdy. Bul úshin osy jastaǵy balalarǵa eresek adam ony mánerli, logıkalyq úzilistermen, ártúrli daýys yrǵaǵymen oqysa, onda bala mundaı oqýdy uzaq ýaqyt este saqtaıdy, shyǵarmanyń mazmuny onyń jadynda berik saqtalady. Kerisinshe, eger eresek adam balaǵa odan tezirek qutylý úshin mánerlemeı, asyǵys oqysa, bala ony tereń túsinbeıdi, kitapqa qyzyqpaıdy. Al 5-6 jastaǵy balalarǵa kitaptan mazmuny kólemdirek ertegi, áńgime oqyp berip, oqyǵan shyǵarmany 15-20 mınýt tapjylmaı tyńdaı bilýge, áńgimelep berýge úıretý qajet. Sondaı-aq oqylǵan áńgime, ertegi mazmunyna saı bir oqıǵa tóńireginde sýret boıynsha áńgime qurap aıtýǵa múmkindik jasaý kerek.
Qaı zamanda bolsyn, adamzat aldynda turǵan uly murat-mindetterdiń eń bastysy – salamatty, sanaly, sapaly urpaq tárbıeleý. Qoldanystaǵy «Bilim týraly» zańda «Bilim berý júıesiniń birinshi deńgeıi otbasynda nemese bir jastan bastap birinshi synypqa qabyldanǵanǵa deıin menshik nysanyna qaramastan, mektepke deıingi uıymda júzege asyrylady» dep anyq jazylǵan. Osy mindetimizdi abyroıly ári nátıjeli atqarýǵa negiz bolsyn dep «Oqýǵa qushtar balabaqsha» atty jobamyzdy iske asyryp kelemiz, ózge de áriptesterimizge, balabaqshalarǵa taratýǵa ázirmiz. Bul – pedagogıkalyq baǵyttaǵy júıeli jumys. Biraq onyń tıimdi iske asýy ata-analardyń da qoldaýyna tikeleı táýeldi. Sondyqtan da keshendi jumys barysynda balany kitap oqýǵa úıretý jumysyn eń aldymen ata-anaǵa keńes berýden bastaý kerek ekenine kóz jetkizdik.
Móldir BALǴABAIQYZY,
«Kúnekeı» bóbekjaı baqshasynyń meńgerýshisi
Qyzylorda