Qıturqy qaıyrymdylyq

Kraýdfandıng quryǵy

Alaıda qaıyrymdylyqty qar­jy kózine aınaldyryp, aýrýǵa shaldyq­qan adamdardyń esebinen halyqtan aqsha taýyp júrgen alaıaqtar kóp. Máselen, ańǵal halyqtyń arqasynda astyna sý jańa kólik, qalanyń qaq ortasynan páter satyp alǵan astanalyq kelinshektiń qýlyǵyna quryq boılamaǵan kórinedi. Ol óziniń resmı túrde eshbir jerde tirkelmegen «aýrý» balasynyń emine aqsha jınaǵan. 360 myń paıdalanýshy 4 jylda alaıaqtyń esepshotyna 1,7 mıllıard teńge qarjy aýdarǵan. Eń qyzyǵy, alaıaq kelinshektiń ózi de, kúıeýi de esh jerde jumys istemegen jáne kásipker retinde tirkelmegen.

«Kraýnfandıngtiń eki túrli mo­de­lin qarastyrýǵa bolady. Qazir túrli jobalardy qoldaý maqsatynda qurylǵan Astana qalasyndaǵy Ha­lyq­aralyq qarjy ortalyǵy bar. Sol jerde arnaıy qurylǵan platformalar arqyly aqsha jınalady. Olardyń jumysy zań aıasynda retteledi. Al kommersııalyq emes, sadaqa, emge jınaýdyń arty alaıaq­tyqqa ulasyp ketti. Mysaly, jańa aıtyp ketken astanalyq kelinshek 4 jylda 1,7 mlrd teńge qarajat jınaǵan. Balanyń emine qajet aqsha 50 mıllıon teńge bolǵan. Biraq emge bar bolǵany 6,4 mln teńgesin jumsaǵan. Esesine álgi áıel Instagram paraqshasyn damy­typ, kúndelikti jarnamaǵa 150 myń teńge jumsasa, jeli jumysyn damytýǵa 303 mln qarajat shyǵyndaǵan. Jınalǵan qarajattyń 127 mln teńgesi qolma-qol bankten alynsa, taýarlar men qyzmetter úshin 101, 5 mln teńge jaratady. Budan basqa Astana qalasynan eki bólmeli páter, ózine jańa «Toıo­ta», kúıeýine «Leksýs» kóligin satyp alǵan. О́zi 2014 jyldan bastap, kúıeýi 2021 jyldan beri resmı esh jerde jumys istemegen. Attarynda kásipkerlik joq», deıdi agenttiktiń resmı ókili Álibek Ábdilov.

Shyndyǵy sol, qazir áleýmettik jeli­de ánshisi men ártisi, jazylýshysy kóp blogerler de qaıyrymdylyq úshin halyqtan qarajat jınaýdy ádetke aınaldyrdy. Keıbir alaıaqtar jaǵdaıy joq otbasylar men syrqat adamdardy jaǵalap, jaǵdaıyn jasap alǵan soń, qarasyn kórsetpeı ketedi.

Qaıyrymdylyq qoryna aldanǵan­dardyń biri – Qýanysh Ospanov. Osydan biraz jyl buryn Qýanyshtyń týabitti syrqaty bar balasyn syltaý­ratyp «Sheteldik dárigerge qaralý úshin aqsha jınap bereıik» dep izdep kelgen adam ózin jańadan qurylǵan qaıyrymdylyq qorynyń múshesi retinde tanystyrady. Balasynyń amandyǵy úshin «qaıyrymdy» janǵa ulynyń fotosy men esepshot nómirin bergen áke artynan jer sıpap qalady. Ákesiniń bergen málimetin jelide kórsetip, jurttan jylý jınap alǵan soń, alaıaqtar izim-ǵaıym joǵalǵan. Al almatylyq jalǵyzbasty áje Zııada Qalnııazova sharasyzdyǵyn óz maqsattaryna paıdalanǵan talaı «jomart» jandar kóleńkesin kórsetpeı ketkenin aıtady. Olardyń oılaǵany ájeıdiń jaǵdaıy emes, qara bastarynyń qamy ǵana.

Osydan eki jyl buryn jıyrma eki jastaǵy Aqmola oblysynyń turǵyny aýrý balasy baryn aıtyp, áleýmettik jelide kómek suraıdy. Abyroı bolǵanda Shýchınsk turǵyny ózi týraly jalǵan málimetter bergeni der kezinde anyqtalǵan. Kópke kóz jasyn kóldetken áıeldiń qýlyǵy áshkerelenip, eshqandaı balasy joqtyǵy belgili bolady.

Mundaı mysaldardy tizbeleı bersek, qaıyrymdylyqtyń aınalasynda túrli qıturqylyqtyń baryn baıqaımyz. Sebebi qoldanystaǵy zańda qaıyrymdylyq jasaýshylarǵa esep berý mindettelmeıdi. Paıyz alyp, paıda kórip jatqandar da, aı­la­syn asyryp, tabystyń kiltin tap­qandarǵa da jaýapkershilik kózdel­megen. Sondyqtan kez kelgen adamnyń qaıyrymdylyq jasaýyna kedergi joq. Al saýapty iske dep qor ashqandar men aýdarym úshin jeke esepshotyn paıda­lanǵandardan esep alýdyń biryńǵaı úlgisi kórsetilmegendikten, ańqaý eldiń aramza moldalary muqtaj jan­dardyń materıaldyq jáne qar­jy­lyq jaǵdaıyn qajetine paıdalanyp, saýapty isten úlesin alyp, endi bireýleri jınalǵan aqshamen jaǵ­daıyn jasap jatyr.

Dese de, «qaıyrymdylyq isteseń, qaıyrymyn óziń alasyń» deıtin jany jomart adamdar da kóbeıip keledi. Búginde el basyna kún týa qalsa da, Úkimetten buryn úıdegi zatyn tasyp, kómekke muqtaj adam­dardyń qamyna qabyrǵasy qaıy­satyn adamdar bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp jatady. Jetim men jesir­diń jaǵdaıyna qaraı­lasyp, qaıyrym­dylyqqa dep qalta­syndaǵy sońǵy tıy­nyn berýge asyǵatyn adal júrekti adamdardyń baryn aıtpaı ketýge bolmas. Biraq osyndaı jomart jandardyń jınap bergen jylýynyń barlyǵy birdeı muqtajdarǵa jetpeıdi.

Jaqynda ǵana Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń keńeıtilgen otyrysynda osyndaı 660 myńnan asa adam jalǵan kómek suraýshy kraýdfandıngke 6 mlrd teńge kóleminde aqsha aýdarǵany belgili boldy. Agenttik basshysy Dmıtrıı Malahovtyń aıtýyn­sha, kúmándi maqsattarǵa aq­sha jınaýǵa 138 banktik karta tar­tyl­ǵan. Al 660 myńnan asa adamnan jınalǵan qarjy somasy 6 mlrd teń­geni quraǵan. Sonyń 33%-ynda (2 mlrd teńge) alaıaqtyq belgisi bar. Anyqtalǵandaı, olar kópten jınaǵandy ózderiniń bas paıdasyna jaratqan. Máselen, aqshany jyljymaly jáne jyljymaıtyn múlikti satyp alýǵa, turmystyq shy­ǵyn­darǵa, býkmekerlik keńselerde bás tigýge jáne sheteldegi qymbat páter­lerdi jalǵa alýǵa jumsapty. Agent­tik ókilderiniń sózine súıensek, áleý­mettik jelilerde ujymdyq qara­jat jınaý jáne olardy odan ári maqsatsyz paıdalanýdyń qaýpi joǵa­­ry. Sondyqtan jelide jurttyń júre­gin eljiretetin fotosýretterdi salyp, «em» jáne «jaǵdaıy tómen adam­darǵa kómek kórsetý» úshin qaıy­rym­dylyq qyzmeti men kómek kórsetý túrindegi qarajat jınaýdy kedergisiz jáne baqylaýsyz júze­ge asyryp jatyr.

Tabysyn jasyryp álek

Keıingi bes jylda kraýnfandıng uǵymy bizdiń qoǵamǵa da tanys bola bastady. Bul termın – órkenıetti elderde áldeqashan engizilip, «enshi­sin» alǵan júıeli jumys. Máselen, Eýropa memleketterinde, qaıyrly isti dástúrge aınaldyrǵan Túrkııa sekildi elderde jylý nemese qaıy­­rym­dylyq qory retinde damyp, tıim­diligin kórsetip jatyr. Jaǵdaıy tómen adamdarǵa dep beretin qara­jatyn halyq resmı tirkelgen qaıy­rymdylyq qorlardyń ortaq plat­formasyndaǵy kórsetiletin esep­shotqa aýdarady. Platformada halyq­tyń ár tıyny eseptelip, qandaı maq­sat­ta jumsalatyny ashyq kórsetiledi.

Bizdegi jaǵdaıǵa kelsek, kraýn­fandıngtiń ózinen kóleńkeli bıznes jasaıtyn kásipkerler de kezdesedi. Zańnyń álsiz tusyn tıimdi paıdalanatyn alaıaqtar kóptiń kómek retinde usynǵanyn tabystyń kózine aınaldyryp jatsa, biri álgi aıtqandaı, saýaptan túsken aqshadan sybaǵasyn alyp jatyr. Úshinshileri tipti kásipten túsken qarjyny salyqtan qutqarý úshin qaıyrymdylyq qoryn quryp, bul bolmasa, qordyń basshylarymen aýyz jalasyp, tabysyn qorǵap álek.

«Alaıaq.net» jobasynyń jetek­shisi, zańger Nursultan Orynbekov: «Qor jumysyn jetildirip, jaýap­kershilikti arttyrmasa, jarlynyń arqasynda janyn baǵatyn «jomart» adamdardyń sanyn azaıtý qıyn», deıdi. Zańgerdiń aıtýynsha, elde jelidegi jekelengen «jomart» jandardyń ózi túgili, qordyń ózine memlekettik aýdıt júrgizilmeıdi. Qorǵa túsken qarajat salyqpen alynbaıdy, eshqandaı aýdıt júrgizilmeıdi. Jaýapkershilik bolmaǵan soń, qaıy­­rym­dylyqty kásiptiń kózine aınal­­dy­ryp jatqandar kóbeıdi. Bul ǵana emes, áleýmettik jelide «qınal­ǵan­nyń qaryzyn jabamyz» dep uranda­typ, aqsha jınaıtyndar bar. Aıtylǵanda ádemi estilgenimen, bul – ekonomıkalyq jaǵynan múmkin emes dúnıe.

«Bizge de adamdardan ártúrli sh­a­ǵym­ kelip túsedi. «Myń teńge jiberip, úı utyp al» degen sekildi dúnıeniń barlyǵy – jurtty aldap, aqsha tabýdyń bir túri. «Sátti juldyz» degen lotoreıa bıleti bar. Sonyń ózi kúmán týdyrady. Tıisti organdar «qaıyrymdylyqqa jumsaǵan qa­rajattyń esebin berý kerek» dep jatyr. Biraq jeke blogerdiń je­ke shotyna jınalǵan qarjy aýdary­mynyń ózi myńdap sanalady. Onyń barlyǵynyń esebin berý, dálel kel­ti­rý qıyn. Onyń ústine jeke shot bolǵandyqtan, ondaǵy qarajatty jeke baǵytta qoldanýǵa tosqaýyl joq. Sondyqtan qaıyrymdylyqpen aınalysamyn deıtinniń barlyǵy resmı túrde qor ashqany durys. Bul eshqandaı qıyndyq týdyrmaıdy. Ádilet mınıstrligine tirkelip, ekinshi deńgeıli bankten esepshot ashýy kerek. Sosyn jınalǵan qarajattan paıyzdyq úlesin alatyn blogerlerge quzyrly organdar eshteńe deı almaıdy. Máselen, bizde qaıyrymdylyq jasap júrgen qorlar da jınalǵan qarajattyń 30 paıyzyn ózderi alady. Resmı túrde tirkelgen qorlar bul aq­shany ákimshilik shyǵyndarǵa, qyzmet­kerlerdiń aılyǵyna tóleıdi. Al jeke adamdar paıyzdyq úlestiń esebin berýge mindetti emes», deıdi zańger.

Mádenıet jáne aqparat mınıstrli­giniń málimetinshe, elimizde resmı túrde tirkelgen myńnan astam qaıy­rymdylyq uıymy bar. Jaǵdaıy tómen otbasylar men járdemge muqtaj jandarǵa qolushyn sozatyn qorlarǵa memleket te barynsha qoldaý bildirip keledi. Aıtalyq, jınalǵan qarajat týraly tolyq esep bergenderge aýdıt júrgizilmeıdi. Sondaı-aq qaıyrymdylyqpen aınalysatyn uıymdar jáne mesenattarǵa salyq jeńildikteri júredi. Mundaı tájirıbe Eýropa elderinde burynnan bar. О́kinishke qaraı, qaıyrymdylyq úshin beriletin jeńildiktiń ózinen paıda kóretin qaltaly adamdar da joq emes. Mysaly, qaıyrymdylyqqa bólingen qarajatynan salyq ustalmaıtynyn biletin keıbir kompanııa 3 mlrd teńge tapsa, onyń bir mıllıardyn saýapty iske aýdarady delik. Demek bul qarajattan salyq ustalynbaıdy. Sol úshin kásipkerlerdiń arasynda qaıyrymdylyqty syltaýratyp jeke qorlaryn ashyp nemese basqalarmen kelisip qarajatty aýdarady da, aýdıt joq ekenin paıdalanyp, artynsha jınaǵan qarjyny qolma-qol aqshaǵa aınaldyryp alady.

Tıisti memlekettik mekemeler aqsha jınaıtyn adamdardy tirkeýden ótkizýdiń jańa mehanızmin daıyndap jatyr. Qujat qoldanysqa enip, tıimdiligin kórsetkenshe áli talaı ýaqyt bar. Suraýy bar aqshany saýapty iske jumsamaıtyn, paıyzdan paıda kórýdi ǵana oılaıtyndardy opyq jegizý úshin qaıtpek kerek? Bul úshin qaıyrymdy jandardyń saýatyn ashý mańyzdy. Sondyqtan jelide kezdesken kez kelgen jarnamaǵa senip, blogerlerdiń qaltasyn qampaı­typ, alaıaqtarǵa aldanbaý úshin qaıyrym­dylyq qoryn jeti ret tekserý artyq etpeıdi. Al «jomart» dep sanaǵan jekelegen adamdardyń isi kúdik týdyrsa, Qarjylyq monıtorıng agenttigine habarlasý qajet. Sonda ǵana muqtaj jandarǵa qolushyn sozar qaıyrymdylyq ta saýatty júrgizilip, saýapty isińizge muqtaj jandardyń alǵysyn alarymyz haq.