Ulttyq bıýro dereginshe, elimizde sanda bar, biraq sapasy beımálim NEET sanatyndaǵy jastardyń sany 375 myńnan asyp jyǵylady. Dabyl qaǵyp, qansha baıbalam salsaq ta, qaıratty azamattardyń bas kóterip jatqany shamaly.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıda mańyzdy qundylyq retinde eńbekqorlyq pen kásibı biliktilikti basa aıtty. Prezıdent sóz arasynda biraz jastyń áleýmettik járdemaqyǵa qol jaıyp otyrǵanyn da tilge tıek etti. Buǵan ata-ananyń yqpaly bar ekenin de alǵa tartty. «Kóbine ata-analar balasyn alysqa jibergisi kelmeıdi. Sonyń kesirinen kóptegen jas eńbek naryǵynda básekege qabiletsiz bolyp, áleýmettik járdemaqyǵa qol jaıyp otyr. Bul – masyldyq degen sóz», dedi Q.Toqaev. О́ıtkeni el múddesi men keleshegin oılaıtyn rýhanı baı jastardy tárbıeleýde alǵashqy ınstıtýt – otbasy, ásirese ata-ananyń alar orny erekshe. Dana halqymyz da: «Ata kórgen – oq jonar, ana kórgen – ton pisher» dep teginnen-tegin aıtpaǵan.
– Qazaq otbasynda ata-ananyń qadiri qashanda erekshe. Áke – otbasynyń tiregi, asyraýshysy, qamqorshysy bolsa, ana – otbasynyń uıytqysy, berekesi. Dúnıedegi eshbir oqý áke men ananyń bergen tálim-tárbıesin bere almaıdy. Ol ras. Oqýdan bilim qonar, al taǵylymdy tárbıe – tek áke men anadan beriletin qasıet. Áke men ananyń bergenindeı bilim, aqyl, tárbıe esh jerde bolmaıdy. Otbasylyq qundylyq osydan bastalady. Sondyqtan qazirgi jas otbasylarǵa aıtarym, ulym ósip uıaltpasyn, qyzym ósip qyzartpasyn deseńiz, bala tárbıesine erekshe mán berý kerek, – dedi Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Saýyq Jaqanova.
Dástúrli bala tárbıesinde negizgi bes qundylyq bar. Olar – úlkenge qurmet, eńbekqorlyq, ózin-ózi baǵalaý, senimdilik jáne ádilettilik. Prezıdent meńzegen tujyrymdama osyǵan saıady. Alaıda elde jasóspirimder qylmysy, oıynqumarlyq, álimjettik pen vandalızmniń órshýi – jastar arasyndaǵy tárbıelik jumystardyń bosańsyp ketkeniniń aıqyn kórinisi. Muny búginginiń kúıip turǵan basty problemasy desek te artyq emes. Tárbıe tini nege sógildi?
«Keshegi keńes odaǵy kezinde bala tárbıesine oktıabrıat, pıoner, komsomol uıymdary da jaýapty bolyp, balaǵa beriletin tárbıeniń sharýasyna olar da belsene aralasatyn. Búginde otbasydan keıingi negizgi tárbıe oshaǵy – mektep. Biraq sol oqý ordalarynda eńbek sabaǵy bolǵanymen, karton qaǵaz qııý, odan birdeńe jasaýdan aspaı tur», deıdi jýrnalıst Qalıakbar Úsemhanuly.
«Urpaq tárbıesindegi eń negizgi túıinniń biri – balany jastaıynan eńbekke baýlý. Jas kúninen eńbek etken bala eseıgende istiń yǵyn biletin pysyq, qaǵylez bolyp ósedi. Biraq qazir balalar kún ótken saıyn eńbekten alystap barady. Qalany qoıyp, aýyldyń ózinde kúrek ustap, shuńqyr qazýdy bilmeıtin, bir shegeni túzý qaǵa almaıtyn er balalar jetedi. Balalardyń boıynda eńbeksúıgishtik qasıet joq. Kerek deseńiz, aýlanyń qaryn kúreý, synyp kabınetin tazalaýdyń ózin tazalyqshylar isteýi kerek dep sanaıdy. Jalpy, bilim júıesinde balalardy eńbekke baýlýǵa qatysty baǵyt ta durys emes. Ata-analar da balalary mektepte sypyrǵy, kúrek ustap qar kúrese, ul-qyzy quldyqqa jegilgendeı kúı keship, mektepke kelip «men balamdy bilim alsyn dep jiberdim, eńbek istep, malaı bolsyn dep jibergen joqpyn», dep shý shyǵarady. Mine, osynyń kesirinen bala taqta súrtkenge erinetin jaǵdaıǵa jetti. Árıne, balanyń basty mindeti – bilim alý. Biraq boıynda eńbeksúıgishtik qasıeti joq óren oıynnan kóz ashpaıtyn jalqaý ári áljýaz keledi. Sol sebepti bilim oryndary balalardy dene eńbegimen shuǵyldanýǵa da shabyttandyryp otyrǵany jón», dep óz oıyn ortaǵa saldy jýrnalıst.
Senat depýtaty Bıbigúl Jeksenbaı «Eńbek qundylyǵyn dáripteýdiń 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary» bekitilgenin aıtady. Qujatqa saı, jas tolqynda, jalpy qoǵamda eńbekke, kásipke kózqaras ózgermek.
«El eńsesin kóteretin qasıetti kúsh – eńbek. Masyldyqqa qarsy kúresý úshin árbir otandasymyzdyń eselengen eńbegine, eńbek ónimdiligi men eńbek qundylyǵyna basa mán berý aıryqsha mańyzdy. Bylaısha aıtqanda, árbir qoǵam múshesi «eńbek etseń erinbeı, toıady qarnyń tilenbeı» qaǵıdatyn tereń túsinip, adal eńbek etýge áreket jasaýy kerek. Eldiń eńsesin kóteretin ıgi bastamanyń mańyzyn qoǵamnyń árbir múshesi túsinip, áleýmettik jańǵyrtýǵa shamasy kelgenshe úles qossa, ol ózi úshin de, elimiz úshin de tıimdi. Kim ne beredi dep jaltaqtaǵannan góri, árkim qolynan keletin ispen aınalyssa, ómiri berekeli bolatyny aıqyn. Osy turǵydan alǵanda qabyldanǵan jol kartalary el azamattaryn eńbeksúıgishtikke baýlyp, jasóspirimderdi jastaıynan eńbekke jaqyn ósýge jebeıdi», dedi senator.
Jospar boıynsha aqparattyq jumys sanatynda eńbek adamyn dáripteý, masyldyqqa tózbeý jónindegi derekti fılmderdi shyǵarý jáne translıasııalaý, eńbek qundylyqtaryn, eńbek adamyn dáripteýdi ilgeriletý jóninde vırýstyq rolıkter, TikTok, ınfografıkalar, kórneki materıaldar ázirleý, taratý, jumysshy mamandyqtaryn tanymal etý boıynsha TikTok, Instagram, Facebook, basqa da tanymal áleýmettik jelilerde olardyń artyqshylyqtary men múmkindikterin kórsetetin posttar, onlaın chelendjder men rolıkter daıyndaý, taǵy sol sııaqty taǵy 12 tarmaǵy bar. Kútiletin nátıje de myqty. Tek izi sýyp, ahýal kúrdelenip ketpese ıgi. Áıtpese qara jumysty mensinbegender bos sendelse, al maqsat qoıǵysh jastar óz bolashaǵyn elmen baılanystyrǵysy kelmeıdi. Buǵan – Halyqaralyq kóshi-qon uıymynyń tapsyrysymen júrgizilgen zertteýler dálel.
Saıasattanýshylar Irına Chernyh jáne Rýstam Býrnashevtiń «Qazaqstandyq jas mamandardyń kóshi-qon kóńil-kúıi» qujatyn baǵdarlasaq, keıingi 7 jylda elden 300 myńǵa jýyq azamat ketken. Sany anaý aıtqandaı kóp emes. Desek te, halyqtyń jyldyq ósýi – 250 myń adam. Oǵan qosa sapasy jaǵynan qoǵamnyń qaımaǵy ketip jatqany anyqtalǵan.
Myna bir derekterge kóz salsaq, saýalnamadaǵy «Elden ketkińiz kele me?» degen suraqqa jastardyń úshten bir bóligi «ıá», taǵy úshten bir bóligi «joq», basqalary jumys usynylsa ketýi múmkin ekenin aıtqan. Al basqa elderde turatyndardyń 8,3%-y oralatynyn, 50%-y oralmaıtynyn, 41,7%-y Qazaqstandaǵy jaǵdaıǵa qaraıtynyn aıtqan. Zertteýge sáıkes 15 pen 29 jas aralyǵyndaǵy otandastarymyzdyń shamamen 42%-y shetelge oqýǵa nemese turaqty turýǵa ketýdi josparlap otyr.
Negizi jahanda kóshi-qon qaýip emes, kerisinshe, tabıǵı úderis retinde qaralady. Muny ult birligin bekemdeıtin Quryltaıda da Memleket basshysy erekshe atap ótti. «Keıingi jyldary bizdiń de jastarymyz shetelge jıi shyǵa bastady. Qazir Qazaqstannyń 200 myńǵa jýyq azamaty zańdy túrde syrtta jumys istep júr. Tabys tabý úshin shetelde beıresmı eńbek etip júrgender de bar. Qaı jerde bolsyn, eńbektiń, kásiptiń jamany bolmaıdy. Tek bári zańdy bolýy kerek. Sonda memleket olardyń quqyǵyn qorǵap, qandaı da bir jaǵdaı bolsa, kómektese alady. El ishinde nemese shetelde zańdy túrde jumys istep, tabys tabýǵa múmkindik týsa, odan bas tartpaǵan jón. Eń bastysy – adal eńbek etý, adal jolmen tabys tabý, adal azamat bolý», dep Prezıdent azamattardyń tártipke baǵynýy olardyń qaýipsizdigine kepil bolatynyna toqtaldy.
Aýylǵa baryp, taza aýanyń tabıǵatyna sergip júrip, eńbekpen jan baqqan jastar da bar. Osyndaı eńbeksúıgish azamattar áleýmettik jelide de eldi súısintip júr. Máselen, kókshetaýlyq stýdent Aıdos Turǵyn jaz boıy tabyn-tabyn sıyrdy aldyna salyp, aıyna 500 myń teńge tabys tabady. Aıdos – Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Syrymbet aýlynyń týmasy. Bala kezinen jylqyny tizgindep, tórt túlikti túgendep ósken. Qazir qalaǵa oqýǵa tússe de, aýyldan shyqqysy joq.
«14 jasymnan beri attan túspeı mal baǵyp kelemin. Kúnde tańǵy altyda turamyn. Jylqyǵa sýyn, shóbin berip, bárin daıarlaımyn. Ertteımin. Sosyn bári daıyn bolǵan soń, aýyldyń kisileri jylqylaryn, sıyrlaryn jaılaýǵa shyǵarady. Men barlyǵyn jınap, jaılaýǵa alyp ketemin. Shamamen 250 bas sıyr. Aıyna ár basqa eki myń teńge tóleıdi. Negizgi mamandyǵym – taý-ken isi», dedi baqtashy.
Saıyp kelgende, sanaly adamnyń tirshilik etýiniń túpki máni – eńbek etip, qoǵamnyń ilgerileýine sep bolý.