Memlekettik tildiń mártebesi men onyń qoldanylý aıasy Qazaqstanda udaıy nazar aýdarylyp otyrǵan másele. Til - bul tek qana aralasý quraly emes, sonymen qatar ulttyq mádenıettiń, dástúrdiń jáne tarıhtyń bir bóligi. Sondyqtan memlekettik tildiń damýyna jáne onyń barlyq salalarda qoldanylýyna qoǵamnyń nazaryn aýdarý óte mańyzdy.
Qazaq tili - Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenı jáne rýhanı baılyǵynyń, sondaı-aq ulttyq biregeıliginiń negizgi elementi. Memlekettik til saıasatynyń mańyzdy maqsattarynyń biri - búkil qoǵamǵa qazaq tiliniń mártebesin nasıhattaý jáne onyń paıdalaný aıasyn keńeıtý. Osy oraıda, Baspasóz jáne aqparat quraldarynyń róli erekshe mańyzdy. Qazirgi kezde BAQ-tyń kómegimen qazaq tiliniń mádenı jáne áleýmettik mańyzyn arttyrý jumystary jandanýda. Televızııa, radıo, gazet jáne ınternet sııaqty medıa quraldary arqyly qazaq tilinde júrgiziletin naýqandar, arnaıy habarlar men suhbattar qoǵamnyń nazaryn memlekettik til máselelerine aýdartyp, tildik sana-sezimdi oıatýǵa yqpal etedi. Bul arqyly qoǵamnyń barlyq toptarynyń nazary memlekettik til máselesine aýdarylady. Qazaq tilinde beriletin baǵdarlamalardyń, jańalyqtardyń jáne mazmunnyń artýy tildiń damýyna jáne keńirek qoldanylýyna oń áserin tıgizedi.
Qazaqstandaǵy BAQ sany men memlekettik tildegi mazmunynyń jaı-kúıine kóz júgirtsek, 2023 jylǵy maǵlumattar boıynsha Qazaqstanda 5,189 BAQ tirkelgen, olardyń ishinde 191 telearna, 84 radıo, 959 aqparat agenttigi men ınternet shyǵarylymy, 279 sheteldik telearna jáne 3,676 merzimdi basylym (onyń ishinde 2,180 gazet jáne 1,496 jýrnal) bolǵan. Qazaq tilindegi BAQ-tyń sany 693-ti, al orys tilindegileriniń sany 853-ti quraıdy. Bul kórsetkishter memlekettik tilde shyǵatyn BAQ-tyń úlesi men medıanyń tildik quramynyń qanshalyqty alýan túrli ekenin aıqyn kórsetedi. Memlekettik tildegi BAQ-tyń mańyzy men qoldanylý aıasy keńeıýde. Mysaly, memlekettik BAQ-taǵy qazaq tilindegi kontenttiń úlesi 83%, telearnalarda 77%, baspa BAQ-ta 85%, al ınternet-resýrstarda 87% quraıdy. Bul memlekettik tildiń BAQ-taǵy úlesiniń arta túskenin jáne jalpy medıa salasyndaǵy memlekettik tildiń ornynyń nyǵaıýda ekenin kórsetedi.
Qazaq tiliniń medıa ortasyndaǵy jańǵyrýy men jańa baǵyttary ózgeshe mańyzdylyqqa ıe. Sosıaldyq jeliler men blogerler, qazaq tilinde kontent jasap, taratýy tildiń jastar arasyndaǵy bedelin arttyrýda úlken ról atqaryp otyr. Bul jańa býyndy qazaq tilinde sóıleýge jáne tildiń damýyna belsendi qatysýǵa shaqyrady. Aýdıo kontenttiń buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıde ósýi keń taralýyna jáne tanymal bolýyna yqpal etti. Aýdıo kitaptar men podkasttar qazaq tilinde bilim alýdy, mádenıetti zertteýdi jáne kúndelikti tirshiliktegi tyńdalymdardy jeńildetedi. Olar, ásirese, kólikte nemese jattyǵý kezinde ýaqytty tıimdi paıdalanýǵa yńǵaıly. Bul úrdis, qazaq tilin úırenýshilerge jáne tildi damytqysy keletinderge qosymsha resýrstar usynady. Statıstıka jaǵynan alǵanda, naqty sandar kórsetý qıynǵa soǵady, sebebi podkasterlerdiń naqty sany men olardyń aýdıtorııasy jyl saıyn ózgerip otyrady jáne bul málimetter jıi jańartylyp otyrady. Degenmen, qazaq tilindegi podkasterler arasynda kóptegen salalarda, mysaly, bilim berý, qarjy, densaýlyq, mádenıet jáne oıyn-saýyq sııaqty taqyryptarda mazmun jasaýshylar bar. Bul tendensııalar qazaq tilinde sóıleıtin tyńdarmandar arasynda aýdıo kontentke degen suranystyń artyp kele jatqanyn kórsetedi. Qazaqstandaǵy qazaq tilindegi podkasterlerdiń sany men aýdıtorııasynyń ósýi, ásirese jastar arasynda, tildiń damýy men taralýyna oń áser etedi. Podkasterler jańa ıdeıalar men kózqarastardy talqylaýǵa, tildiń kórkemdik áleýetin kórsetýge jáne qazaq tilinde sóıleıtin aýdıtorııanyń qajettilikteri men qyzyǵýshylyqtaryna jaýap berýge múmkindik beredi. Olardyń jumysy qazaq tiliniń jandanýyna jáne jańa medıa ortada óz ornyn tabýyna yqpal etedi.
Gúlmıra Jaımbaeva, til bilimi salasyndaǵy maman:
Búgingi tańda memlekettik tilimizdiń BAQ salasyndaǵy mańyzy zor. Qazaq tiliniń qoldanylý aıasyn keńeıtý - bizdiń ortaq mindetimiz. BAQ arqyly tildiń keń taralýyna úles qosý múmkin. Sosıaldyq medıa jáne jańa medıa platformalary arqyly tildiń jastar arasyndaǵy bedelin arttyrýǵa kóp múmkindikter bar. Bul - qazirgi zamanǵy tildik nasıhattaýdyń negizgi baǵyttarynyń biri.
Qazaq tilindegi BAQ-tyń jańa baǵyttary
Ekologııalyq máseleler qazirgi kezde úlken nazar aýdarýdy talap etedi jáne bul baǵyttaǵy aqparattardyń qazaq tilinde taralýy óte mańyzdy. Qazaq tilindegi BAQ ekologııalyq jýrnalıstıkany damyta otyryp, ortany qorǵaý, qoǵamnyń ekologııalyq sanasyn arttyrý jáne turaqty damý maqsattaryna qol jetkizýge úles qosa alady. Aqparattyq tehnologııalar men blokcheın sııaqty jańa tehnologııalardyń BAQ salasyndaǵy qoldanylýy qazaq tilindegi medıanyń damýyna jańa baǵyttar asha alady. Bul tehnologııalar arqyly aqparattyń qaýipsizdigin arttyrý, kontenttiń taralýyn jedeldetý jáne jýrnalıstıkalyq zertteýlerdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge bolady. Sıfrlyq saýattylyq — qazirgi zamanǵy qoǵamnyń negizgi qajettiligi. Qazaq tilindegi BAQ aýdıtorııasyna sıfrlyq tehnologııalardy paıdalanýdyń negizderin úıretý, ınternet qaýipsizdigi jáne jeke derekterdi qorǵaý týraly aqparat berý arqyly qoǵamnyń sıfrlyq saýattylyǵyn arttyra alady.
Sheteldik basylymdardyń qazaq tiline aýdarylýy nemese qazaq tilindegi maqalalardyń sheteldik BAQ-ta jarııalanýy — qazaq tiliniń álemdik mádenı almasý prosesterine qatysýynyń taǵy bir joly. Bul qadam qazaq tilindegi mazmunnyń sapasyn arttyrýǵa jáne onyń halyqaralyq deńgeıde tanylýyna óz úlesin qosady.
Memlekettik til jáne BAQ arasyndaǵy ózara árekettesý qazaq tiliniń qoǵamdaǵy mártebesin nyǵaıtýǵa jáne onyń damýyna oń yqpal etedi. BAQ-tyń memlekettik tildi damytýǵa qosqan úlesi zor, osy baǵytta jumys isteý ulttyq múddeni kózdeýdiń mańyzdy quraly bolyp tabylady.
Arýjan Maýlenbaı