Bıyl akademık Qanysh Sátbaevtyń týǵanyna – 125 jyl. Soǵan oraı Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty men Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty birlesip «Akademık Q.I. Sátbaev fenomeni jáne HH ǵasyrdaǵy otandyq ǵylym: qazirgi ustanymdar men pánaralyq zertteý máseleleri» taqyrybynda halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótkizdi. Onda qazirgi Ulttyq ǵylym akademııasynyń uıymdastyrýshysy ári alǵashqy prezıdenti, Qazaqstan metallogenııa mektebiniń negizin qalaǵan kórnekti tulǵanyń ǵylymı eńbekterin zertteý men zerdeleý máselesi sóz boldy.
Arada jyldar ótken saıyn ǵalym eńbekteriniń qundylyǵy arta túskenimen, keshendi eńbekteri áli de júıeli zertteýdi qajet etedi. Sebebi bul eńbekterden qazaq halqynyń ótken tarıhy, mádenıeti, bolmys-bitimi ǵana emes, damý bolashaǵynyń aıqyn kórinis beretini aqıqat. Osy oraıda ǵalymdy tulǵataný ǵylymy aıasynda adamzat damýyna qosqan úlesi haqynda zertteý máselesin alǵa tartqan fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor, jıynnyń júrgizýshisi Serik Nurmuratov «Akademık Q.Sátbaevtyń tulǵalyq fenomeni elimiz ǵana emes, halyqaralyq ıntellektýaldy ortanyń nazarynda kóptegen ǵasyr boıy bolatyny anyq. Árıne, tarıhı sanada bilim men ǵylymnyń tereń syrlaryn ashýdy ómirine maqsat etken ǵalymnyń sıpaty ártúrli qyrynan aıshyqtala beredi. Qazaq dalasyndaǵy adam bolmysyn baǵalaýǵa qatysty derekterdi taldaıtin bolsaq, qazirgi jańarýǵa, qaıta pishimdelýge, ózgerýge baǵyttalǵan úrdiste Qanysh Sátbaev tulǵasyn jan-jaqty qarastyrý jáne nasıhattaý arqyly úlken ǵylymı nátıjelerge qol jetkizýge bolady. Degenmen bizdiń paıymdaýymyzsha, «Tarıhı tulǵa» degen erekshe mártebe halyqqa, memleketke tutastaı qyzmetimen tánti bolǵan, áleýmet tolyqtaı moıyndaǵan asa qurmetti tulǵalarǵa berilgeni, demek, tarıhqa óziniń is-áreketimen, jasampaz qyzmetimen iz qaldyrǵan azamattardy ataǵan jón. Osy turǵydan alǵanda akademık Qanysh Sátbaev – naǵyz tarıhı tulǵa deýge bolatyn qazaqtyń zııaly azamaty. Sonymen qatar qazaqtyń aýyz ádebıetindegi ertegi, lıro-epostyq jyrlardan da tulǵa kelbetiniń erekshe qyrlaryn baıqaımyz», dedi ol.
Alqaly jıynda elimiz ǵana emes, sheteldiń ǵylymı ortasyna eńbekterimen etene tanys Sátbaev fenomeni Halyqaralyq Shyńǵys Aıtmatov akademııasynyń prezıdenti, akademık Abdyldajan Akmatalıev, Tájikstan ǴA A.Donısh atyndaǵy Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, dosent Abdýllo Gafýrov, Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bas dırektory, akademık S.Seıdýmanov, Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń rektory M.Begentaev, S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetiniń rektory E.Sadyqov, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, dosent S.Ananeva, Q.Sátbaev atyndaǵy memorıaldyq mýzeıi bóliminiń basshysy B.Aıtmuhambetova syndy ǵalymdardyń baıandamasyna arqaý boldy.
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Zııabek Qabyldınov zamanynan ozyp týǵan tulǵa ósken tekti áýlettiń tarıhyna toqtaldy. Osy oraıda ǵalymnyń ómirderegine tarıhshy sózimen toqtalyp ótkendi jón kórdik.
«Sátbaevtanýshy Medeý Sársekeniń aıtýynsha, Qanekeń toǵyzynshy atasynda Buqar jyraýmen týysady, altynshy atasynda Shormanmen qosylady. Bolashaq ǵalymnyń ákesi Imantaı Sátbaev aýyz ádebıeti men óz jeriniń tarıhyn jaqsy biletin, túrkitektes hám Shyǵys elderiniń ádebıetimen tanys asa saýatty adam bolypty. Osyndaı ortada dúnıege kelgen bolashaq ǵalym áýelden-aq bilim men ǵylymǵa beıim boldy. Ol jastyq shaǵynda Alash ıdeıasymen molynan sýsyndady. Semeıdiń muǵalimder semınarııasynda oqı júrip, M.Áýezov, Á.Marǵulan men J.Aımaýytulymen qatar Alash arystaryna qarap boı túzep, solardan úlgi aldy. Alash arystary «Qazaqqa oqýlyq aýadaı qajet», dep uran tastaǵanda, Tomda bilim ala júrip, Kıselevtiń algebra oqýlyǵyn qazaqshaǵa aýdarady. Bul onyń tuńǵysh ǵylymı eńbegi edi. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Alash arystarynyń sol kezdegi arman-maqsattaryn jalǵastyrýǵa, damytýǵa kúsh saldy. 1926 jyly Tom tehnologııa ınstıtýtynyń taý-ken bólimin bitirip, ınjener-geolog mamandyǵyn ıgerip kelgen jas geolog sol jyly Jezqazǵandaǵy zertteý jumystaryn bastady. Negizgi ǵylymı eńbekteri Qazaqstannyń mıneraldy resýrstaryna arnaldy. Jezqazǵan kenin zertteý, Ortalyq Qazaqstannyń metallogendik jáne boljam kartasyn jasaýda kóp eńbek sińirdi. Burynǵy geologııalyq derekterge tereń taldaý jasap, nátıjesinde Jezqazǵan aımaǵynda keń kólemdegi barlaý jumysyn uıymdastyrýǵa bolatyn iri nysan ekenin dáleldedi», dedi Z.Qabyldınov.
ALMATY