Ǵylymı-tehnıkalyq jańalyqtardy óndirispen baılanystyrý, tehnologııalyq úderisti jasaý – kez kelgen ekonomıkanyń damý keleshegin anyqtaıtyn mańyzdy faktorlardyń biri. Memlekettiń damýy men órkendeýi ınnovasııalyq ózgeristerdi ekonomıkamen ushtastyra bilýden bastalatyndyǵy da aqıqat. Atalǵan baǵytta Dúnıejúzilik zııatkerlik menshik uıymy (WIPO – World Intellectual Property Organization) jyl saıyn álem elderiniń ınnovasııalyq damý ındeksin jarııalaıdy.
Zertteý álemniń 132 memleketiniń ınnovasııalyq ekojúıesiniń kórsetkishterin jáne jahannyń úzdik degen 100 ǵylymı-tehnıkalyq klaster ortalyqtaryn taldaıdy. Maqalada WIPO jarııalaǵan 2023 jylǵy jahandyq ınnovasııa ındeksin usynamyz.
Zertteýde jahandyq ınnovasııalyq orta jańa múmkindikter men mańyzdy mindetterge toly ekendigi kórsetilgen. Birinshiden, keıingi úsh jylda ekonomıkadaǵy sátsizdikter ınnovasııa salasyndaǵy iskerlik sıkldi turaqsyzdandyrdy. Oǵan áser etken faktorlardyń qataryna álemdik saýdadaǵy logıstıkalyq ózgerister, joǵary ınflıasııa jáne qarýly qaqtyǵystardy jatqyzýǵa bolady. Atalǵan faktorlardyń barlyǵy ekonomıkany qalpyna keltirýge jáne ınnovasııany damytýǵa kedergiler keltirdi. Ekinshi jaǵynan ınnovasııalar ishinara jańa sıfrlyq dáýirge beıimdelip, ǵylymı ınnovasııalyq damý tolqyny toqtaýsyz jalǵasyp jatyr. Jasandy ıntellekt, kvanttyq esepteýler, genomdardy sekvenırleý, «jasyl» tehnologııalar jáne robottehnıka sııaqty ártúrli saladaǵy ázirlemeler tyń, jańashyl dınamıkany kórsetip otyr.
Esepte berilgen taldaýǵa súıensek osy jyldyń negizgi qorytyndylary tómendegideı:
1) Ǵylym men ınnovasııaǵa salynǵan ınvestısııa 2022 jyly jahandyq syn-qaterdiń artýy men ınnovasııalyq qarjylandyrýdyń quldyraýy jaǵdaıynda aralas kórsetkish kórsetken. Ǵylymı basylymdardyń sany baıaý qarqynmen bolsa da kóbeıip keledi. Jekelegen memleketterdiń ǵylymǵa salǵan ınvestısııasy tómendegenimen, álemdegi jetekshi korporatıvtik kompanııalardyń atalǵan salaǵa quıǵan qarjysy aıtarlyqtaı ósti. Biraq bul ınflıasııanyń ósýin óteı ala ma, joq pa belgisiz. Halyqaralyq patenttik ótinimder azaıyp, venchýrlyq kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa 2021 jylǵy óte joǵary deńgeıden keıin 2022 jyly kúrt tómendegen. Bul álemde táýekelderdi qarjylandyrý klımatynyń nasharlaǵanyn kórsetedi.
2) Aqparattyq tehnologııalar, densaýlyq saqtaý, utqyrlyq jáne energetıka salasyndaǵy qarqyndy tehnologııalyq progress jahandyq damýdyń jańa múmkindikterin arttyryp jatyr. Bolashaqta esepteý qýaty kúsheıip, jańartylatyn energııa kózderin retke keltirý shyǵyndary tómendeı beredi.
3) Tehnologııalardy engizýdiń ósýi birtindep qaýipsiz sanıtarııa men ınternetke qosylýǵa qoljetimdilikti keńeıtedi. Elektrmobılderdi paıdalaný qarqyndy damyp keledi jáne avtomattandyrýdy arttyrýǵa degen umtylys óndiristegi robottardy kóbeıtýge yqpal etip otyr.
4) Innovasııanyń áleýmettik-ekonomıkalyq áseri tómen deńgeıde qalyp otyr. COVID-19 daǵdarysy qazirgi ýaqytta toqtap turǵan eńbek ónimdiliginiń qubylmalyǵyn týdyrdy jáne ómir súrý uzaqtyǵy ekinshi jyl qatarynan tómendegen. Kómirqyshqyl gazynyń qaldyqtary 2022 jyly da ósti, degenmen 2021 jylǵy pandemııadan keıingi ósimge qaraǵanda qarqyny az.
Zertteýdegi mańyzdy kórsetkishterdiń biri – álemdegi ǵylymı-tehnıkalyq klasterlerdiń reıtıngi. Mamandar taldaýynyń qorytyndysynda Qytaı klasterleri 2023 jyly ǵylymı-tehnıkalyq óndiristiń eń iri ósý dınamıkasyn kórsetti. Bul elde ortasha ósim +12,1% qurady. Qytaıdan basqa ortasha tabysy bar elderde ornalasqan klasterlerde S&T óndirisiniń aıtarlyqtaı ósimi baıqaldy. Olardyń tórteýi Úndistanda ornalasqan. Atap aıtqanda, Chennaı (+10,3%), Bangalor (+7,9%), Mýmbaı (+7,1%) jáne Delı (+5,4%).
Ekonomıka nemese transshekaralyq aımaqtar boıynsha 2023 jyldyń úzdik 100 reıtıngine engen S&T klasterleri
Oryn
Klaster ataýy
Ekono-mıka
Úzdik úmitker
Úzdik uıym
1
Tokıo-Iokogama
JP
Mitsubishi
Tokıo elektr ýnıversıteti
2
Shenchjen-Gonkong-Gýanchjoý
CN/HK
Huawei
Sun Yat Sen ýnıversıteti
3
Seýl
KR
Samsung Electronics
Seýl Ulttyq ýnıversıteti
4
Beıjiń
CN
BOE tehnologııasy
Sınhýa ýnıversıteti
6
San Hose - San-Fransısko, Kalıfornııa
USA
Stenford ýnıversıteti
12
Parıj
FR
PSA avtomobılder
Sorbonna ýnıversıteti
22
Mıýnhen
DE
BMW
Mıýnhen tehnıkalyq ýnıversıteti
31
Máskeý
RU
Samsung Electronics
Lomonosov atyndaǵy Máskeý MÝ
34
Tegeran
IR
Ghanbari, Ahmad
Tegeran ýnıversıteti
59
Ystanbul
TR
Sanovel Ilac Sanayi Ve Ticaret A.S.
Ystanbul ýnıversıteti
90
Varshava
PL
Samsung Electronics
Varshava ýnıversıteti
(Jahandyq ınnovasııa ındeksi, WIPO, 2023)
WIPO jasaǵan 2023 jyldyń jahandyq ınnovasııalyq damý ındeksinde 132 ekonomıkanyń ishinde Qazaqstan 26.7 upaımen 81-orynda ornalasqan. 2022 jylǵy kórsetkish 83-oryn bolatyn. Kósh basyndaǵy alǵashqy úshtikke Shveısarııa, Shvesııa men AQSh memleketteri engen.
Memleket ataýy
Reıtıngtegi orny (2023)
Shveısarııa
1
Shvesııa
2
AQSh
3
Ulybrıtanııa
4
Sıngapýr
5
Ońtústik Koreıa
10
Qytaı
12
Túrkııa
39
Úndistan
40
Iran
62
Qazaqstan
81
О́zbekstan
82
Ázerbaıjan
89
Qyrǵyzstan
106
Tájikstan
111
Angola
132
(Jahandyq ınnovasııa ındeksi, WIPO, 2023)
Azııa elderinen alǵashqy ondyqta Sıngapýr jáne Ońtústik Koreıa memleketi ornalassa, Qytaı – 12, Túrkııa – 39, Úndistan – 40, Iran 62-satydan kóringen.
Jahandyq ınnovasııa ındeksi – álemniń tehnologııalyq damýynyń búgingi jaı-kúıin kórsetetin kólemdi zertteý jınaǵy. Indekste kórsetilgen taldaýlar men statıstıkalyq málimetter – mamandar, ǵalymdar, zertteýshiler men sarapshylarǵa qundy aqparat kózi.
Baýyrjan SERIKBAEV,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy