Batys Qazaqstan oblysynda Jaıyq ózeniniń tasýynan bolatyn qaýip kúnnen-kúnge kúsheıip keledi. Oral qalasy jáne ózen boıyndaǵy Aqjaıyq, Bórli, Báıterek, Terekti aýdandarynyń 90-ǵa jýyq eldi mekeni sý tasqynynan qorǵanyp jatyr.
«Sáýirdiń 11-i kúni uzyndyǵy 43 km-deı, bıiktigi 1-2,5 metr bóget turǵyzyldy. Bul jumysqa 250-den asa arnaıy tehnıka men 2,5 myńǵa jýyq adam jumyldy. Sý tasqynynan qorǵaý jumysy áli de jalǵasyp jatyr», dep habarlady Batys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary, tasqyn sýǵa qarsy kúres shtabynyń jetekshisi Qalııar Aıtmuhambetov.
Búginge deıin tasyǵan sýdyń kesirinen avtojoldardyń 63 jeri búlinip qaldy. Dál qazir Qaratóbe aýdanynyń Qosbaz, Aqqozy, Qorjyn, Aqtaısaı, Besoba, Alakól, Sáýle, Qaraqamys aýyldary, Shyńǵyrlaý aýdanyndaǵy Aqtaý eldi mekeni ortalyqpen qatynasa almaı otyr. Qazirgi málimetke sáıkes óńirde 735 saıajaı úıin sý basty. Olardyń 457-si – Oral qalasynda, 245-i – Bórli aýdanynda, 17-si – Báıterek, 16-sy Terekti aýdandarynda ornalasqan.
О́ńirde kishi ózenderdiń sýy qaıta bastaǵanymen, transshekaralyq Jaıyq pen Shaǵan ózenderi áli tasý shyńyna jetken joq. 11 sáýirde Jaıyq deńgeıi – 724, Shaǵan 1 113 sm boldy. Mamandardyń aıtýynsha, Jaıyqtyń qaýipti deńgeıi – 850 sm, al Shaǵan ózeninde – 1 280-1 300 sm.
Qazir Oral qalasynda atalǵan qos ózendegi sý deńgeıi muqııat baqylanyp otyr. Turǵyndary qaýipsiz jerge kóshirilgen saıajaı aýmaǵynda qoǵamdyq tártip qatań qadaǵalanady. Oblys ortalyǵynyń Kúren, Komıntern, Jas natýralıster stansasy, Shaǵan jaǵalaýy, Qart Jaıyq aýdandarynda jaǵalaýdy bekitý jumystary qyzý júrip jatyr. Jalpy alǵanda bul jerler 15 100 qapshyq qummen bekitilgen.
Asan aýyly aýmaǵyndaǵy arnaıy alańda áskerıler, mekeme-ujym qyzmetkerleri, eriktiler jınalyp, 19 myń qapshyqqa qum toltyryp tastaǵan. Bul qaptar qajet jerine jedel taratyldy.
Bórli aýdanynyń 5 eldi mekeninde de osyndaı jumystar qaýyrt júrip jatyr. Shekarada turǵan Jarsýat aýylynda sońǵy táýlik ishinde 1 700 qap qum daıyndalǵan. Jalpy, 100 metr jerge bıiktigi 2-2,5 metrlik bógen jasaldy. Býmakól aýyldyq okrýgine qarasty eki aýylda da jalpy uzyndyǵy 700 metrlik bóget jasalyp, qum salynǵan qapshyqtarmen bekitilgen. Bórli, Qanaı aýyldary da tasqyn sýdy qarsy alýǵa daıyndalyp jatyr. Qanaıda bir táýlikte uzyndyǵy 1 560, bıiktigi 2,5 metrlik bógen soǵylǵan.
Báıterek aýdanyna qarasty birneshe aýyl da Jaıyq ózeniniń boıynda ornalasqan. Qazir Rýbejka, Iаnvarsev, Darııan, Qyzylásker, Baıqonys, Aqsý, Iаnaıkın, Jaıyq aýyldary jaǵalaýdy bekitý, bógenderdi kóterý jumysyn qyzý júrgizip jatyr. Sońǵy tórt aýylda jasalǵan bógetterdiń jalpy uzyndyǵy 5,3 shaqyrymǵa, bıiktigi keı jerde 4 metrge jetken. «Baıqonys aýylyndaǵy tórt túlik maldy qaýipsiz jerge kóshirý úshin adam men tehnıka kúshi bólindi», dep habarlady tótenshe jaǵdaı departamentiniń baspasóz qyzmeti.
Jaıyq boıyndaǵy Aqjaıyq aýdanynda da jaǵalaýdy bekitý, qorǵanys bógenderin salý isi qolǵa alynǵan. Osy kezge deıin aýdanda 16 662 qap qum ázirlenip, qaýipti tustarǵa ornalastyrylyp jatyr. Aıta keteıik, aýdannyń 32 eldi mekeni Jaıyq boıyn jaǵalaı otyr. Bular – Kónekketken, Qamystykól, Esensaı, Keńsýat, Tasoba, Bazarsholan, Baıantóbe, Bazartóbe, Qadyrqul, Qyzyljar, Taıpaq, Shabdarjap, Tompaq, Almaly, Atameken, Aqsýat, Aqbulaq, Jańabulaq, Býdarın, Samal, Kolovertnoe, Mergen, Moıyldy, Qaraýyltóbe, Ilbishin, Qabyl, Tináli, Janama, Sarman, Chapaev, Jaıyq aýyldary.
Shyńǵyrlaý aýdanynda kórshiles Elek ózeniniń kóterilýine baılanysty Myrzaǵara aýylyna sý kirý qaýpi týyndaǵan edi. Eldi mekendi aınaldyra bóget jasalyp jatyr. Qaratóbe aýdanynda tasqyn áserinen Qaldyǵaıty ózenindegi kópir isten shyqqan. Qazir Qarakól, Aqqozy, Saraljyn aýyldyq okrýgine qatynas úzilgen. Bul jerge ýaqytsha ótkel uıymdastyrylyp, qazirge deıin onyń qyzmetin 310 adam paıdalandy.
О́ńirge elimizdiń túkpir-túkpirinen, tipti jaqyn shetelderden gýmanıtarlyq kómek kelip jatyr. Tótenshe jaǵdaılar departamenti janynan qurylǵan aqparattyq shtab úzdiksiz jumys jasap tur. Shtab músheleri óńirdegi sý tasqyny týraly oblys turǵyndaryna tolyqqandy aqparat taratyp otyr. Munda oblystyq Tótenshe jaǵdaılar departamenti, «Qazgıdromet» fılıaly, «Qazsýshar» ókilderiniń, sondaı-aq sý tasqynyna qatysy bar barlyq basqarma basshylarynyń qatysýymen táýliktiń ár saǵaty saıyn shuǵyl brıfıngter uıymdastyrylyp jatyr. Aqparattyq shtab jumysyn bastaǵaly beri otyzǵa jýyq baspasóz máslıhatyn ótkizdi.
«Qazavıaqutqarý» qyzmetine qarasty tikushaqtar arqyly mamandar táýligine birneshe márte áýege kóterilip, oblys aýmaǵyndaǵy ahýaldy turaqty baqylap otyr.
О́ńirdegi eń alyp óndiris – «Qarashyǵanaq Petrolıým Opereıtıng B.V.» kompanııasy da sý tasqynynan zardap shekken halyqqa kómek qolyn sozyp jatyr. Sonyń ishinde evakýasııalaý is-sharalaryna, sý aıdaý jumystaryna, tasqynnyń aldyn alý úshin arnaıy kólik, azamattardy qaýipsiz evakýasııalaýǵa qajetti ártúrli jabdyq, sondaı-aq materıaldar men medısınalyq kerek-jaraqtar, azyq-túlik jıyntyqtary men matrastar berdi. Buǵan qosa 10 sáýir kúni kompanııa Bórli aýdany aýmaǵyndaǵy eń mańyzdy, ıaǵnı jergilikti ınfraqurylymdy qalpyna keltirý úshin 2 mlrd teńge bóletinin habarlady.
Joǵaryda aıtylǵandaı, Jaıyq ózeni kún saıyn kóterilip keledi. 11 sáýir kúni sý deńgeıi 725 sm-ge jetti. Jalpy, sý tasqyny bastalǵaly beri ózen deńgeıi 6 metrge kóterilgen. Reseıdegi Saqmar ózeni men Irıklı sý qoımasynan qulaǵan sý Oral qalasyna sáýir aıynyń ortasynda, ıaǵnı 3-4 kúnnen keıin jetedi dep boljanyp otyr.
Batys Qazaqstan oblysy