TAÝ MINEZDI TALANT

– Dúıkesh, anaý jyldary ózińe Astanadan táp-táýir qyzmet berdi, bes-alty aıdaı sonda boldyń. Páterdiń de sheti kórinip qalǵanyn qulaǵym shalǵan. Qudaı-aý, esti jurttyń balasy elordaǵa tuıaǵyn iliktire almaı áýre, sen bolsań bárin-bárin tárk etip Almatyńa nege ǵana qaıtyp kettiń deımin? – Shynymdy aıtaıyn ba... taýy joq eken.

(Ekeýara áńgimemizden)

Maǵan bireý: “Osynaý azdy-kópti ǵumyryńdaǵy balań kezińnen nemese orta joldan qosylǵan dostaryń men kóztanystaryńnyń ishinen Adamdyǵy men Adaldyǵy basqa pendelik qasıetterinen shúıdesi asyp, órkeshtenip turar bireýin atashy” ­– dese, men irkilmesten onyń atyn atar edim. Maǵan bireý: “Allanyń alqalap bermegenine áýkesi túse eminbeıtin, óziniń qaraqan basyndaǵy jetis­tikteri men kemistikterinen áste jerinbeıtin, qolda baryna ámanda “shúkirin” aıtyp otyratyn táýbe­shil azamatyń bar ma?” – dese, ımandaı shynym, taǵy da onyń esimin eń birinshi aýyzǵa alar edim. Maǵan bireý: “Sholaq ǵumyryn­da búgin bar, erteń joq baıansyz, tyz etpe saıasatqa erip dalaqta­ma­ǵan, qalamyn áldekimge jaǵyp qalý úshin balaqtamaǵan, óndirtip, “jos­par” qýalap jazǵandarǵa qaraq­tamaǵan, ne jazsa da shyn­dyqtyń aqsúıek qamalynan qara úzip ketpeıtin qalamgerdi atashy” – dese, taǵy da ony ataıtynym anyq. Maǵan bireý : “El men Jeriniń jylt etken jaqsylyǵyn estise qaqyraı qýanatyn, jamandyǵyn estise kókiregi qars aıyryla kúıinetin, týǵan eli men jeriniń týlaǵy, sadaǵasy bolýǵa daıyn erińdi taýyp bershi” – dese, taǵy da oǵan saýyn aıtatynym shyndyq. Maǵan bireý: “Qazaq ádebıetin­degi qysqa novellalary – povest­ke, shaǵyn áńgimeleri – romanǵa bergisiz birer jazýshynyń atyn atap, túsin tústep bere qoıshy” – dese, áı, kim bilsin, taǵy da onyń bosaǵasyna baryp táý etetin shyǵarmyn. Ol dep otyrǵanym – qarymdy qalamger, tanymal jýrnalıst, bel­gili baspager, halyqaralyq “Alash” syılyǵynyń ıegeri Dıdah­met Áshimhanuly. Búgingi kún bıiginen ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynda kórkem ádebıetke kelgen qalyń toptyń sulbasyna, aıaq alystaryna qarap, olardy eki topqa jilikteýge bola­tyn sekildi. Birinshileri – ómirdi boıamalap, múldem ekinshi qyrynan kórsetýge tyrysatyn, ıaǵnı sosıa­lıs­tik realızm degen jasandy ádistiń emizigine emingender toby. Ekinshileri: bir ǵana áńgimesimen óziniń týma daryn ekendigin dálel­­deı kelgen, alaıda ataq-dańq, baq pen taq atty tórden oryn beril­meıtin, kórkem ádebıettiń otyn jaǵyp, qolamtasyn qaǵystyratyn, toq eterin aıtsaq, ádebıettiń naǵyz eńbektorylary. О́zimniń jerlesim ári dosym Dıdahmet Áshimhanulynyń dál osy ekinshi toptyń bel ortasynda mańdaıy jarqyrap, jarqyldap júrgenin kórip ásire qýanatynmyn. Myń san ret shúkirshilik etetinmin. Nege deseńiz, sonaý Tór Altaıda týyp, erjetken, boıyna Allasy alqa­laǵan arda qasıeti – jazýshy­lyq darynyn basqa kózge qamshy­lap ózdiginen erjetken, ózdiginen tanylǵan sary balanyń búgini súısindiretin, erteńi úkili úmitterge jeteleıtin. Ekeýmizdi tanystyrǵan da, ta­bys­­tyrǵan da qara qos – ınter­nat edi. Tór Altaıdyń jerin jer­lep, sýyn sýlap jatqan qaımana qalyń qazaqtyń kindik jurty – Qaton­qaraǵaı desek, bizdiń bala kezimizde sol aýdanda jalǵyz ǵana qazaqsha orta mektep boldy. Ol – ǵasyr basynda sol óńirdiń sońǵy bolysy bolǵan, kózi ashyq, kókiregi oıaý Ábdikerim Erejepuly saldyr­ǵan Shyńǵystaı orta mektebi. Kezinde Sultanmahmut Toraıǵyrov ustazdyq etken, Sársen Aman­jolov, Sadyq Qasımanov syndy ǵula­malar bilim nárimen sýsynda­ǵan qara shańyraq­tan bilim men tárbıe alǵandar qata­ry mol. Áde­bıetshi-ǵalym Bala­mer Saharıev te, bizden úsh-tórt synyp joǵary oqyǵan Oralhan Bókeev te sol mek­teptiń túlekteri. Álibek Asqarov inimiz de birer jyl osynda oqyǵan. Internat, onyń máńgi syz tartyp turar kókshýlan qabyrǵa­lary, jyl­tyraqsyz kók kójesi, mardym­syz nany áli kúnge barlyq jetimsiz­digi­men esime tússe, saǵy­nysh­­tyń sary muńy býady. Ol menen úsh synyp tómen oqydy. Pysyq sary balany birde annan, birde munnan kórip qalatynbyz. О́zinen keıin ósip kele jatqan shıet­teı ini-qaryndastary da ınter­natta turdy. Solarǵa qamqorlyq jasap, shyj-byj bop júretini kóz aldymda qalypty. Sonan keıin... Qysqy kesh. Internattyń qara­k­óleńke bólmesi. Ortadaǵy úlken orys peshinde sytyr-sytyr janǵan qyzyl qaraǵaı. Peshtiń esik-tesigi­nen jylt-jylt etken ot sáýlesine qarap otyryp aqyryn áńgime sher­te­tinbiz. Balalyq arman, balalyq qııalymyz da shekteýli-tin, Altaı­dy asyp ketýge dármensiz edi. Ol kip-kishkentaı bolsa da ádebı, kór­kem tilde sóıleýge áýes bolatyn. Prozalyq shyǵarmalardan kesek-kesek úzindilerdi, jyr-dastan­dardyń uzaq bólimderin jatqa soǵatyn. Jazýshy bolam, onda da myqtysy bolam deıtin. Kúletinbiz. Mazaq etetinbiz. Biz, balalar, mynadaı qońyrsalqyn bólmede jaýrap otyrǵan, ylǵı bir ashózek­ter tobyrynan, ári Altaıdyń qaıdaǵy bir qýysynda týǵandardan jazýshy shyǵady degenge áste senbeıtinbiz. Jazýshylar Almatyda týsa kerek edi. 1965 jyldyń 8 naýryzy. Bul mereke naǵyz Dıdahmettiń merekesi boldy. Dúıkesh (ony solaı ataı­tyn­byz) kisi tanymaı ketti. Jýyl­ǵan shytyradaı aq kóılegin kıip ap shapqylaǵanda, qoldy-aıaqqa tur­maı­dy. Máre-sáre. Qolynda aýdan­dyq “Eńbek týy” gazeti. Bar abyroı sonyń áneý bir tórtinshi betindegi jetim buryshynda. Onda Dıdahmettiń “Shyrqal án” degen tórt shýmaq óleńi basylǵan. О́leń­niń sońyna “Dıdahmet Áshimhanov, Shyńǵystaı orta mektebiniń 8-synyp oqýshysy” dep jazylǵan. Dúıkeshke qyzǵanyshpen qaraımyz. Keıbir balalar ádeıi onyń namy­syna shoq tastap: – Múmkin bireýge jazǵyzyp alǵan shyǵarsyń? – deıdi. Anaý shyj-byj. Mine, dál osy bir tutam óleń búgingi kemel jazýshy Dıdahmettiń eń alǵashqy shyǵarmashylyq qýanyshy, tasqa basylǵan tuńǵysh eńbegi edi. Odan beri de sanany saǵyz­daı ılegen sandaǵan jyldar, jyldarǵa bergisiz kúrkiregen kún­der ótti: mektep bittik, ot bastyq, sý keshtik, tuıaǵymyz ketildi. Sırek kezdese bastadyq. Onyń QazMÝ-dyń jýrfagynda oqıtynyn estıtinmin. 1976 jyly aıaq astynan joly­ǵyp qaldyq. Domalanǵan kók avto­býs bizdi keshqurym aýdan ortalyǵy Katonǵa ákele jatqan. Dúıkesh densaýlyǵyna baılanysty bir jyl demalys alyp, oblystyq “Kommý­nızm týy” gazetinde qyzmet istep júrgenin aıtty. Ol kezeń jýrna­lıs­­ter­diń qudaı da emes, odan bylaı da emes kezi. Men de osal emespin, ádebıetińdi shemishkeshe shaǵam, proza men poezııany jilik­tep taldaǵanyń ne, ishek qarnyn aqtaram, kórkem ádebıettiń hırýrgi­min dep aýyzdyǵymdy qarsh-qarsh shaınap, jer tarpyp júrgen shaǵym. Amandyq-saýlyǵymyz sholaq boldy da, birden qazirgi qazaq ádebıetine aýyz saldyq. Qazaqstanda ekeýmiz­den asqan syn klassıgi joq syndy. Sharpysyp qaldyq. Daý bastaldy. Onyń bismillási ózimizdiń jerles aǵa­myzdyń sońǵy shyqqan bir jınaǵy tóńiregin shıyrlaýdan bas­taý aldy. Ekeýmiz de kóktiń shyl­byryn ji­ber­dik: men maqtadym, ol dattady. Qyzylsheke boldyq. Qýyq­taı avto­býsta otyrǵan jolaý­shylar alǵa­shynda ekeýmizdiń daýymyzdy qyzyq­taǵandaı bop edi, aqyry qoldaryn bir-bir sermedi de qoıdy. Tún. Katonǵa kep avtobýstan túsip jatyrmyz. “Saý boldy” da teris qarap turyp aıtystyq. Hosh, 1983 jyldyń jazy. Túpkirdegi Arshaty aýyly. Men sondaǵy mektepte dırektormyn. Tús aýa esik aldyna eki aıaqty moto­sıkl kep toqtaı qalsyn. Úster­ine sýlyq kıip alǵan eki jigit qaǵynyp-silkinip túsip jatyr. О́ı, mynaý Dúıkesh qoı! Máre-sáremiz! Tór Altaıdaǵy taǵylar mekeni, mynaý ıtarqasy qııandaǵy Arsha­tyǵa ne jeteledi eken ony? – Álaǵa, anaý jyly álgi jazý­shy aǵamyz týraly meniń aıtqan­darym tym ushqarylyq eken. Seni­ki shyndyqqa keletin sııaqty. Tek osyny ǵana aıtyp, aldyńda aryla­ıyn dep keldim, – dep tur ol. Qatty razy boldym. Másele kimniń aıtqany aq, kimdiki qara eken­diginde de emes. Jalpy, shyn­dyq degenniń ózi shartty uǵym ǵoı. Onyń osynaý az jyldar ishinde ulaǵatty azamat, qajet kezinde shalqaıyp, kerek kezinde eńkeıe biletin jigit aǵasy bop qalǵany súısindirdi meni. Áıtpese, aıttym, bitti dep ózin órkeýdemin dep jar­namalaıtyn kórkeýdeler ara­myz­da qaptap júr emes pe. Onan keıin... Osy biz – pendeler qyzyqpyz ózi. Jaıbaraqat, mamyrjaı, beıbit kúnderde: “Men ózi shyndyqty jaq­sy kóremin. Syrttan pysh-pyshtamaı, kemshilikti betke aıt­­qan­dy unatamyn” – dep kólgirsı­miz. Al, eger kemistigimizdi kózimizdi baqyraıtyp qoıyp aldymyzǵa qos jaýyrynymen salsa bar ǵoı, jatyp kep móńkımiz. “Nemene, óziń qarq bop tursyń ba? Sen kim ediń sonsha?..” Jo-joq, biz qany sorǵalaǵan naǵyz shyndyqtan ólerdeı qorqamyz. Onyń ústine ol shyndyq seniń boıyńdaǵy ózińe belgili pendelik kemshilikterińdi jipke tizip jatsa. Qolynda ólemiz. Al Dıdahmet ondaı emes. Qyzyq, ol da pende. Pende bolǵan­­da ózi jaqsy biletin taqyryp tóńireginde pikirtalas bastalsa bas jarysyp, keńsirik buzysýǵa deıin barýy múmkin. Múmkin emes, ol sóıtedi. Alaıda, óziniń minez-qul­qyndaǵy shálkem-shalys qasıet­terin ıi qanǵan dáleldermen aldyna tartsań, odan keńqoltyq adam joq. Jaıylyp jastyq, ıilip tósek. Menińshe, óziń týraly shyndyqty moıyndaı bilý úlken erlik. Sol bar Dúıkeshte. Al, onyń shyǵarmashylyǵy... Qyzyq, men onymen áńgimelese, syrlasa júrip, ony tolǵandyratyn toǵyz aı, toǵyz kúndik oılaryna qulaq sala júrip mynadaı toqeter pikirge toqtaǵam: Dıdahmet atam-asam deseń de shyndyqtyń shekara­synan aspaıtyn, ótirikke baspaı­tyn jazýshy; ol ózi biletin oqıǵa­syn ne sanasyn saǵyzdaı ılegen sıýjetin oqyrmanǵa mezi eter qur­ǵaq baıandaýmen tarta salatyndar tobynan emes, aıtar oıyn, sherter oqıǵasyn aldymen óziniń sana qaza­nynda ýyljyta pisirip, qalyp­qa salyp ıin qandyryp, on ólshep, bir týraıtyn qalamger; Áshimhan­uly kesek-kesek oılardy qarapa­ıym da kórkem tilmen keste­ler fılosof – “tiginshi”; Dıdah­met – eliniń búgini men erteńi jaıly oılarymen únemi ıtjyǵys túsip júretin, mıyna tynyshtyq taptyr­maıtyn jankeshti jýrna­lıst. “Bul qalaı?” deıtin shyǵarsyz. Kórkem ádebıet degen kıeli bo­s­aǵa­dan ótken ǵasyrdyń 70-jyl­dary ımene attaǵan Dıdahmet shý degennen-aq “sosıalıstik realızm” atty tasqapshyq ádiske boı burma­ǵan, tek óz júreginen jaryp shyq­qan, bulyqsyǵan bula oılaryn oqyrmanǵa taza tabaqpen tartýǵa tyrysyp júrgen qalamger. Bul tek Dıdahmetke ǵana tán qasıet desek, asylyq bolar, jalpy Tór Altaı­dan shyqqan, sonyń kúnmań­daı muzart­tarynan shyǵarmashylyq bastaý alǵandar ón-boıy taza, súıegi asyl, bir jibi “jibek” týyn­dylar berip júrgeni ótirik emes. Múmkin, bul shyr etip pánı esigin ashqan sátte Altaı-anadan syıǵa alǵan, keıin ne baqyty, ne soryna aınalar qasıeti bolar. Bál­kim, ata­mekeninen taban aýdar­maı kele jat­qan arýana analar men aqbataly atalardyń qanynda bar tektilik túıirshiginiń urpaqqa ulasýy ma, áı­­teýir shap-shaǵyn áńgi­­me­si­niń ózi­nen órlik rýhy attan­dap, týǵan jeriniń bal quraǵynyń kerimsal ıisi tanaý jara ańqyp turary aqıqat. Senbeısiz, á? Onda tyńdańyz. Mine, siz jazýshynyń “Jer ańsaǵan Saryatan” jınaǵyn paraqtap otyrsyz delik. “Aýylda aıdarynan jel esken bala edi, qalaǵa kelip bir-aq kúnde qor boldy ǵoı, sorlady ǵoı Sántaı sormańdaı bolyp... Tańerteńnen beri tabanynan taýsylyp júrip taba almaǵan úıin endi eki keshtiń arasynda taba qoıar deımisiń. Qara túnde qaı esikti qaǵyp turady? Esigin qaqqanmen eshkim buny esirkeı qoımasy belgili. Túsindirip aıtýǵa ne tili joq, ne “tilin” túsinetin tiri pende joq. Jaýtań qaǵyp, kimge jolyqsa da estıtini – “che? che?... govorı po-rýsskı...”. Bunyń “po-rýsskıi” – “tam, tam... dom net...” Bireýler ıyǵyn qıqań etkizip júre beredi. Endi biri mańaıyna bajaılap qarap alady da, bul shirkinniń tilin sen túsinetin shyǵarsyń degendeı “qarakózderdiń” birine jón silteı salady. Sántaıdyń odan da estıtini – che? che?... govorı po-rýsskomý...”. Áı, qor boldy ǵoı, sorlady ǵoı Sántaı sormańdaı bolyp...” О́z Otanynda ne jón suraýǵa, ne kóńildegisin aıtýǵa jaramsyz beıshara qazaq tiliniń qaladaǵy jaıy, adam­gershilik, izgilik degender ádirem qalyp, bezbúı­rektik, qatygezdik beleń alǵan qoǵamnyń qany sorǵa­laǵan shyn­dyǵyn aspaı-saspaı, jas balanyń oılaý deńgeıimen jerine jetkize baıandap berer aqıqat týraly jyrǵa qumartsańyz, osy jınaqtaǵy “Tasqala” atty áńgimeni oqyńyz. Bizdiń búgingi kúni “tilim qaıda, rýhym qaıda, ımandylyǵym qaı­da?” dep betimizdi tyrnap, shashy­myzdy julyp izdep júrgen joǵy­myz týraly Dıdahmet osydan jıyrma jyl buryn qazan buzar tentektikten ada shaǵyn áńgimesi­men ádiptep, esti bas, tyńdar qulaq bolsa quıyp-aq bergen. Qandaı bolmasyn sharýany qoly men ary taza adam istegenge ne jetsin! Keıbireýler adaldyq, El men Jerge degen paryz tóńireginde jer tepkilep, uran tastap, al ómir­de batpaqqa belshesinen batyp júre­tini ótirik emes. Al, Dıdah­met­tiń bolmysy oǵan múldem qosyl­maıdy, ol óz júreginiń soǵysyn qaǵazǵa túsirip, oqyrmanǵa da taza kóńilmen tartýǵa tyrysady. Keńestik dáýirdegi bylyq pen shylyqqa toly “joǵarydaǵylar­dyń” is-qımylyn, jymsyma áreketin, bet beınesin tabý qıyn emes, ol úshin “Ton” áńgimesin oqyńyz. Ana bolý baqyty, urpaq aldyndaǵy borysh, ımandylyq ıirimderi jóninde jyr estigińiz kelse “Medal” áńgimesine úńilińiz. Týý bar jerde – ólim haq. Biraq qalaı ólý, qaı jerde ólý, mine, másele osynda. Al, qaı jerde súıegiń qalý kerektigine qazaqtan basqa jurt asa kóp bas aýyrpaıtyn syńaıly. It arqasy qııannan súıegin týǵan jer topyraǵyna súı­­reıtin halyqtyń tabıǵatyn túsiný óte qıyn. Ultymyzdyń bul ádetin­de de ózindik fılosofııa, ózindik zańdylyq bar shyǵar, kim bilsin?! Mine, osy úlken máseleni qaýzaǵan shyǵarmaǵa kóńilińiz ketse, “Jer ańsaǵan Saryatan” atty povestke den qoıyńyz. Bul qara sózben jazylǵan, astary kúmispen qaqtalǵan jyr. Bul ózegińdi qorǵasyn quıǵandaı órter alapat ókinish jyry, bul týǵan jerge degen adamı saǵynysh jyry, bul at jalyn tartyp mine, qıyrǵa kóz tigip, Altaıynan ushyp ketken, búgingi kúni ah uryp, saǵynyshtyń sal qylatyn taýqymetin tartyp júrgen avtordyń – Dıdahmettiń kindik qany tamǵan jerge degen kúrkiregen sezimderiniń jaryqqa shyqqan kórinisi. “... Ushy-qıyrsyz sary dala. Sary dalanyń bir ushynda sary bel... Tabanyn tasqa tildirip, jana­ryn jasqa jýdyryp, mańda­ıyn kún kúńsitip, tańdaıyn shól qań­sytyp, sar jelip keledi Saryatan. Taýsylmaıdy sary dala, jetkiz­beı­di sary bel. Sary beldiń ar jaǵy – bota kúngi mekeni. Bota kúngi me­ke­nin bozdap izdep keledi, júrek­tegi bar sherin qozǵap izdep keledi...” Jyr osylaı aıaqtalady. Atame­kenge oralar joldyń aýyry-aı deseńizshi! Shynynda, týǵan jer topyra­ǵynda qalǵan tektilerdiń zıraty­nyń joǵy ras ta shyǵar. Ol sosıalıstik realızm ádisiniń qylyshynan qan sorǵalap turǵan shaqta, mine, osylaı, “jaýyn-sha­shyn­nyń” arasymen óte shyqqan. Keńestik ıdeologııanyń “sen tur, men ataıyn” kezeńinde jat jurt, jat mekennen jansaýǵa surap bo­sha­lap ketken bozdaqtarymyzdyń qasiret-rekvıemi degen tasqa osy­laı basylsa kerek edi. Osylaı aı­tyl­sa kerek edi. Bul degen sheber­lik, bul prınsıpshildik, bul kıeli ónerge degen Dıdahmettiń tazalyǵy. Qaı jerde qyzmet istemesin, onyń abyroıy asqaqtap júrgeni men úshin qýanysh. On eki jyl Sherhan Murtaza, Oralhan Bókeı aǵalarymen “Qazaq ádebıeti” gazetiniń otyn kósep, kúlin shyǵar­dy. Qazaqtyń kórkem ádebıetinde sońǵy 30-40 jylda belgili bir jańa úrdis qalyptassa, onda Dıdahmettiń de qoltańbasy bar. Eki júzden astam pýblısıs­tıkalyq eńbekteri­niń ózi bir tóbe. Al áńgimeleri... úlken-úlken saǵyz-romandardyń júgin arqalap turǵany – qany sorǵalaǵan shyndyq. Senbeısiz be? Onda Dıdahmet Áshimhanulynyń shyǵarmashy­lyǵyn qaıtara paraqtap shyǵyńyz. Álibek QAŃTARBAEV, jýrnalıst.