Kún raıyna baılanysty eldiń keıbir aýmaǵynda aǵyny qatty ózender arnasynan asyp, kólder, sý qoımalary ádettegiden erte tola bastady. Jaýyn-shashyn mólsherine, tasqynnyń aldyn alý is-sharalaryna qaraı birneshe óńirde jaǵdaı turaqtalǵanymen, áli de bolsa qaýip seıilmegen óńirler bar.
Sý qoımalaryndaǵy ahýal
О́ńirlerde sý tasqyny kúshine mingeli 107 119 adam, onyń ishinde 38 457 bala qaýipsiz jerge evakýasııalanǵan. Ýaqytsha ornalasý pýnktterine 7 414 adam, onyń ishinde 3 173 bala ornalasqan. Tótenshe jaǵdaı jarııalanǵan aýdandardan 9,3 mln tekshe metr erigen qar shyǵarylyp, 1,9 mln qap jáne 1,2 mln tonna ınertti materıal tóselgen. Búginde avarııalyq-qutqarý jumystarynda 35 339 adam, 4 myńnan asa tehnıka, 14 áýe kemesi jumyldyrylǵan. Jedel is-sharalarǵa qaramastan Atyraý, Aqtóbe, Aqmola, Qostanaı, Shyǵys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan oblystarynda 4 870 jeke turǵyn úı, 1 264 aýla jáne 2 035 saıajaı úıleri sý astynda qaldy degen derek bar.
Prezıdent tapsyrmasymen Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi 2030 jylǵa deıin sý sharýashylyǵy qurylystaryn qalpyna keltirý boıynsha keshendi josparyn ázirlegen. Onda 57 jańa sý qoımasyn salý, 133 gıdrotehnıkalyq qurylysty, 7 myń shaqyrymnan asa ırrıgasııalyq júıeni jáne 1 200 shaqyrym toptyq sý qubyryn jańartý jaıy qarastyrylypty. Keshendi jospardyń aýqymdy ekenin eskersek, aldaǵy maqsat-mindetter merziminen keshikpeı oryndalsa deısiń. Sebebi bıyl qolaısyz aýa raıynyń saldarynan eldegi birneshe sý qoımalary kemerine kelip qaldy. Keler jyly da kún raıy qubylyp, kóktem jaýyn-shashyndy bolsa she? Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń ókili Móldir Ábdýalıeva sý qoımalaryna qatysty naq qazirgi ahýal týraly baspasóz máslıhatynda tarqatyp aıtyp bergen edi.
– Aqmola oblysyndaǵy eki iri sý qoımaǵa 99% sý jınalǵan. Onda qazir sý tasqynynyń belsendi kezeńi ótip, ahýal turaqtaldy. Jabaı ózeniniń aǵyny qatty bolǵandyqtan, Atbasardy sý basty. Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy 2 iri sý qoıma 100% toldy. Tasqyn toqtaǵan joq. Petropavl qalasynyń shegindegi Esil ózeniniń deńgeıi – 1 176 sm. Bir táýlikte bul 138 sm-ge kóterildi. Jaǵdaı kúrdeli. Mamandar sý ótkizý is-sharalaryna belsendi aralasyp jatyr, – deıdi M.Ábdýalıeva.
Aqtóbe oblysyndaǵy eki iri sý qoımanyń ortasha sý jınaý kórsetkishi 97%-dy quraıdy eken. О́ńirdegi jaǵdaıdy turaqty dep aıtýǵa bolady. Shyǵys Qazaqstan oblysynda eki iri sý qoımada ortasha sý jınaý kórsetkishi – 79%. Abaı oblysyndaǵy Shúlbi sý qoımasy 95% tolǵan. Batys Qazaqstan oblysynda tórt iri sý qoımasy 73% tolypty. Al Qaraǵandy oblysynda 3 iri sý qoımasy 99% toǵanymen, abyroı bolǵanda qazir óńirde sý tasqynynyń qaýipti kezeńi aıaqtalypty. Iаǵnı jaǵdaı turaqty dep aıtýǵa bolady. Qostanaı oblysyndaǵy jaǵdaı da táýir. Ondaǵy eki iri sý qoımanyń ortasha sý jınaý kórsetkishi 92%-ǵa jetip, tasqynnyń belsendi kezeńi artta qalǵan.
Nysandar qalpyna keledi
Birer kún buryn О́nerkásip jáne qurylys mınıstri Qanat Sharlapaev Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevqa sý tasqynynan zardap shekken eldi mekenderdi qalpyna keltirý is-sharalaryn tanystyrdy. Mınıstrlik turǵyn úılerdi jedel ári tıimdi qalpyna keltirý jumystaryna kirisý úshin sý astynda qalǵan nysandardy tehnıkalyq tekserýge, baǵalaýǵa erekshe nazar aýdarady. Bul jóninde mınıstrliktiń resmı ókili Merýert Ibraeva baspasóz máslıhatynda habarlady.
– Buzylǵan turǵyn úı jóndeýge kelse, ony merdigerler jóndeıdi. Qurylys-jóndeý jumystaryn qarjylandyrýdyń tetikteri aıqyndaldy. Turǵyn úı turýǵa jaramsyz dep tanylǵan jaǵdaıda tıptik joba boıynsha jańa turǵyn úı salynady. Tótenshe jaǵdaı týyndaý qaýpine baılanysty turýǵa jol bermeý týraly sheshim qabyldanǵan obektiler úshin memlekettik turǵyn úı qorynan turǵyn úı berý jaıy qarastyrylady. Azamattarǵa qolaıly bolýy úshin jańa turǵyn úı aýdandaryna ınfraqurylym úılermen qatar salynatynyn atap ótý mańyzdy, – dedi spıker.
Úkimet qaýlysymen sý tasqyny saldarynan zardap shekken Qostanaı oblysynyń Arqalyq qalasynyń turǵyndaryn turǵyn úımen qamtamasyz etýge tótenshe rezervten 405 mln teńge bólinipti. Qarajat 2024 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjette kózdelgen Úkimettiń tótenshe rezervinen bólinedi eken. Búginde Arqalyq jáne oblystyń basqa da eldi mekenderinde úılerdi tekserý jumystary jalǵasyp jatqan kórinedi. Qajet bolǵan jaǵdaıda qosymsha qarajat bólinedi. Bekitilgen erejelerge sáıkes, О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi jyljymaıtyn múlik qunyn óteý boıynsha Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligimen qatar basqa da tıisti organdarmen tyǵyz baılanysta jumys isteıdi. Sý astynda qalǵan nysandardy qalpyna keltirý jumystarynyń jalpy joba-jospary – osyndaı. Al munyń nátıjesi qalaı bolaryn kezi kelgende bile jatarmyz.
Mal shyǵyny óteledi
Sý basqan óńirlerde 102 myń bas aýyl mal qaýipsiz ýchaskelerge kóshirilgen. Zııandy óteý jáne derekterdi salystyrý jónindegi komıssııa jumysynan keıin 6,8 myń bas mal sý tasqynynan ólgeni rastalsa, onyń 75%-y usaq mal desedi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Respýblıkalyq epızootııaǵa qarsy jasaǵy oblys ákimdikterimen birlesip, ólgen maldy jınap, joıý jumystaryn úzbegen. Mysaly, naq qazir sý basqan ólkelerde ólgen maldyń 96%-y joıylǵan. Sý tasqynyna qarsy is-sharalardy úılestirý jáne zardaptardy joıý jónindegi respýblıkalyq shtab ólgen maldyń qunyn óteý algorıtmin bekitti. Sý tasqynynan mal shyǵynyna ótemaqy alý úshin tórt túliktiń qojaıyndary jergilikti komıssııalarǵa júginip, zalaldy aktileý qajet. Sosyn ótemaqy mólsheri maldyń naryqtaǵy qunynyń derekteri negizinde aıqyndalady.
«Qazgıdromet» RMK mamandarynyń boljamynsha, 13-19 sáýirde el aýmaǵynyń basym bóliginde aýa raıy turaqsyz, jaýyn-shashyndy bolady. Eldiń soltústik-batysynda, soltústiginde, shyǵysynda, ortalyǵynda túndegi jańbyr qarǵa ulasady. Mundaı qolaısyz aýa raıyn 14-15 sáýirde Ulytaý, Aqtóbe, Soltústik Qazaqstan oblystarynda, 14-16 sáýirde Qaraǵandy oblysynda, 14, 17 sáýirde Qostanaı oblysynda, 15-16 sáýirde Aqmola, Pavlodar oblysynda, 16-19 sáýir Shyǵys Qazaqstan oblysynda qaıtalanýy múmkin.
Tolassyz jaýǵan jaýyn eldiń batys aımaǵynda, soltústik-batysynda, ońtústiginde 17 sáýirden bastap seıilse, respýblıkanyń soltústiginde 19 sáýirden bastap jaýyn toqtaıdy degen boljam bar.
– Atmosferalyq frontaldy bólimder elimizdiń kóp bóliginde jańbyrly aýa raıyn týdyrady. Saldarynan jel soǵyp, ońtústiktiń taýly aımaqtarynda jańbyr molynan jaýady. Eldiń soltústigi jaýyn-shashyndy bolady. Tek respýblıkanyń shyǵysynda antısıklon sileminiń áserinen jaýyn-shashyn túspeıdi degen boljam bar. Jalpy, aldaǵy kúnderi eldiń birneshe óńirinde naızaǵaı oınap, tuman túsedi. Al eldiń ońtústiginde jel kúsheıedi dep kútilip otyr, – deıdi «Qazgıdromet» RMK baspasóz hatshysy Alına Ismagýlova.
Keıingi aqparattarǵa zer salsaq, Aqmola, Shyǵys Qazaqstan jáne Abaı oblystarynda 5 dabyldy gıdrologııalyq eskertý jarııalanǵan. Atap aıtqanda, Aqmola oblysy Balqashyn aýylyndaǵy Jabaı ózeniniń gıdrologııalyq beketinde sý deńgeıiniń 4 saǵat ishinde 27 sm kóterilýi baıqalady. Derjavınsk qalasyndaǵy Esil ózeniniń gıdrologııalyq beketinde de sý deńgeıiniń ájeptáýir kóterilip, qaýipti deńgeıden 15 sm-ge asqan. Shyǵys Qazaqstan, Abaı oblystarynyń aýmaǵynda 14-18 sáýirde temperatýralyq fonnyń joǵarylaýyna, 16 sáýirden bastap jańbyr men jylbysqy qar túrindegi jaýyn-shashyn boljamyna jáne qardyń erýine qaraı ózenderdegi sý deńgeıi kóteriledi degen qaýip bar.